اقىن جانات اسكەربەكقىزى ەسىمىمەن ونىڭ ءوزىن كورمەي تۇرىپ, مارقۇم تابىلدى دوسىموۆتىڭ «قارا گۇل» ءانىن تىڭداعان ساتتەن تانىسپىن.
«اق گۇلدى تەردىم, قىزىل گۇل كوردىم, ال, مۇنى
كورگەنىم وسى, قوزعالىپ كەتتى جان مۇڭى.
قارا گۇل تۇردى قاۋىزى تۇنىپ تامشىعا,
گۇلدىڭ دە ءسىرا, بولادى ەكەن-اۋ تاعدىرى.
ءناپ-نازىك بولمىس نەلىكتەن عانا قارالى,
جالعىز بۇل ەمەس, گۇل بىتكەن ەرتەڭ سولادى.
جاۋدىراپ تۇرىپ قاراعان ساتتە كوزىمە
ەلەستەپ كەتتى قارا كوز قىزدىڭ جانارى.
تۇڭعيىقتانىپ, تۇنەرىپ تۇردى قارا گۇل,
توبەنىڭ ءتوسىن قاق جارىپ شىققان جارا بۇل!
بۇرىلىپ كەتتىم…
قۇيىنداي ۇيىتقىپ كوڭلىمە
بەيمازالانىپ, تاپ بولا كەتتى نالا ءبىر…
مىنا گۇل مەنىڭ مۇڭىمدى جايار جارشى ما,
ارشىلار مۇڭىڭ, قانسىرا, جۇرەك, قانسىرا!
…كوز ورنىندا كوز ەمەس, كەيدە قاراساڭ,
قارا گۇل تۇرار قاۋىزى تۇنىپ تامشىعا…»
تابىلدىنىڭ باريتون داۋسىنىڭ ىرعاعىمەن كوز الدىڭا بىرەسە جەل وتىندە كۇلتەلەرى ۇزىلەردەي جەلبىرەپ, تىرشىلىككە جانۇشىرا جالعانىپ, نازىك تامىرىن قيماي تۇرعان ءناپ-نازىك گۇل ەلەستەسە, بىرەسە سول گۇل تاعدىرلى قارا كوز قىزدىڭ مۇڭايا قاراعانى, شاراسىز بەينەسى جۇرەگىڭدى ج ۇلىپ بارا جاتادى. «ويپىر-اي, تابيعات-انا ادامعا كوپ نارسەنى ءتىلسىز ۇعىندىرعىسى كەلەدى ەكەن-اۋ…» دەيسىڭ… ادەتتە, گۇلزارلار مەن گۇل ساتۋشىلاردان تەك قانا اق, سارى, قىزىل, القىزىل, كۇلگىن سەكىلدى ۇيرەنشىكتى گۇل تۇستەرىن كورىپ, ساتىپ الىپ, سىيعا تارتاتىنىمىز جاڭالىق بولماسا دا, «توبەنىڭ ءتوسىن قاق جارىپ شىققان قارا گۇلدىڭ» دە بولاتىنىن قىرات پەن توبەگە بارا بەرمەيتىن تىرلىكتە ۇمىت قالدىرۋعا اينالعانبىز. كورسەك تە, مۇمكىن جاي تاڭعالىپ قويا سالۋىمىز عاجاپ ەمەس. ال اقىن جۇرەگى ونى باسقاشا سەزسە كەرەك-ءتى. جاي گۇل ەمەس! قارا گۇل! اشەيىندە قىزىل-جاسىل گۇل باقتارى ادامعا قۋانىش سىيلاسا, بۇل گۇلدى كورگەندە «كوڭىلىنە بەيمازالانىپ, ءبىر نالا تاپ بولا كەتەر…».
جانات اقىننىڭ «قارا گ ۇلى» – ۇلتتىق بولمىستى تانۋعا ۇمتىلعان ۇلكەن باعدار. باعدار بولاتىنى – ادام جانىن, دالىرەك ايتساق, قانداي دا ءبىر ۇلت بەينەسىن تانۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, سول ۇلتتىڭ ايەلدەر قاۋىمىن زەرتتەۋ كەرەك دەر ەدىم. سەبەبى «سانانى تۇرمىس بيلەيتىنى» سەكىلدى, تۇرمىستىق تانىم مەن ءومىر ءسۇرۋ نەگىزدەرىنىڭ كوبى وتباسىنداعى تىرلىكتەن باستاۋ الاتىنى راس. وتباسى دەسەك, الدىمەن سول وتباسىنىڭ ۇرشىعىن اينالدىراتىن انانىڭ موينىندا قوعامنىڭ تۇرمىس دەڭگەيى, سانا-سەزىمى جاتاتىنى انىق.
ءتىپتى «قارا گۇلدىڭ» جازىلعانىنا بىرنەشە ون جىل ۋاقىت بولسا دا, بۇل جىر – قازىرگى كۇنگى موداعا اينالىپ, كىم-كىمنىڭ دە اۋزىندا جۇرگەن «ۇلتتىق كود», «گەنەتيكالىق نەگىز» جونىندەگى ۇعىمداردى ايتىپ, «اۋليەگە» اينالىپ, كوۋچ پەن اۋىشتار جاساپ جۇرگەن پارىقسىز پايىمنىڭ ۇزدىكسىز جارنامالانىپ, ۇلكەن-كىشى مىنبەرلەر مەن ەكرانداردان تۇسپەيتىن سايراۋىق قۇلدىراۋدان مۇلدە بولەك, ولشەمى اسپان مەن جەردەي پاراسات مايدانىندا ايتىلاتىن سوڭعى ءسوزدىڭ جىرعا اينالعان فورماسى بولسا كەرەك. تارباعاتايدىڭ قاراپايىم قاراسۋ اۋىلىندا تۋعان قازاق قىزىنىڭ بۇل جىرى ادەمىلىكتىڭ ءبارى قۋانىش نە باقىت سىيلامايتىنىن, كەرىسىنشە, تابيعات-انا ءاربىر جاراتىلعان دۇنيەنىڭ استارىندا كۇنگەي مەن كولەڭكە, باقىت مەن مۇڭ, كۇلۋ مەن جىلاۋ, ت.ب. قاراما-قارسىلىق جاتاتىنىن جاريا ەتەدى. جانات قارا ءتۇستى گۇلگە جاي عانا تاڭعالىپ, جىر ارناپ قانا قويمايدى, قارا گۇلدى تاعدىر بەينەسىنە اينالدىرادى. ادەتتە, ءتۇپ-تامىرىمىزدى تاڭبالى تاس, توبە قورىم, مۇراعاتتى بەتتەردەن ىزدەپ جۇرگەندە, اقىن «قارا كوزدى قىزدىڭ» تاعدىر تاريحىن ءبىر عانا گۇل بەتىنەن وقي الدى. ول تاعدىر – قانشا عاسىردان بەرى تالاۋدا كەلە جاتقان قازاق قىزىنىڭ, اناسىنىڭ, اياۋلى جارىنىڭ, قالا بەردى ۇلتىمىزدىڭ تاعدىرى ەدى. قىز تاعدىرى – ۇلت تاعدىرى. …قازىرگى تاڭدا دا قارا گۇلدەي «قاۋىزى تامشىعا تۇنىپ» تۇرعان قازاق قىزدارىندا تاعدىر از با…
جاريا جىردى تابىلدى انگە اينالدىرماسا, ەستىر مە ەدىك؟ ءبىزدىڭ قوعامنىڭ قۇلاعى الدەقاشان دۇرىس دۇنيە مەن ويلى سوزدەن ادا, تاس كەرەڭ بولعانىن بىلەمىز عوي, بىراق. جانات جىرىنىڭ قۇدىرەتىن تابىلدىدان باسقا تاعى ءبىر ادام ەستىدى. ول تىرىسىندە ەشكىم قادىرىنە جەتپەگەن ينتەللەكتۋال مادەنيەتتانۋشى, اقىن, فيلوسوف اۋەزحان قودار ەدى. «قارا گۇل» جونىندە ەمىرەنە ماقالا جازدى. اقىن جانىن تاني الدى. ويتكەنى اۋەزحان قودار دا ۇلتتىق بولمىستى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىنسىز, جان-جۇرەگىمەن, سانا-بولمىسىمەن تانىپ, قوعامدى العا جەتەكتەيتىن جول ىزدەگەن جان ەدى. «قوش» دەلىك!..
قازىر اسىرە ماقتاۋ, پارىقسىز پايىم, ءاجۋا كۇلكى, تيك-توك ماحاببات زامانىندا ءبىر ولەڭنىڭ ءون بويىنان تۇتاس ۇلتتىڭ تاعدىرىنا بال اشۋدان اۋلاقپىز. دەسەك تە, كوركەم ادەبيەتتە, پوەزيا الەمىندە جاناتتىڭ «قارا گ ۇلى» «قارا كوز قىزدىڭ جانارىنان» ءمولت ەتە قالعان مۇڭ ءتۇسى ەدى. ول مۇڭ عاسىرلار بويى ءتۇسىن وزگەرتكەن جوق. قانىق ءتۇس! پوەزيانىڭ قىزىل-جاسىل ۇرانداتقىش «اقىندارىنا» باقىرايتىپ كورسەتەتىن ءتۇس. ءيا! اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆ «قازاقتىڭ ءتۇسى – قوڭىر ءتۇس» دەپ ەدى. قوڭىر قىزدان قوڭىرايىپ قاراسا كورىنەتىن قارا گۇلدىڭ ءتۇسى – بۇل! ءاسىلى, ەسى دۇرىس ادامعا قوڭىر مەن قارانىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار. مەنىڭ ۇعىمىمدا جاناتتىڭ «قارا گۇل» ولەڭى ۇلى سۋرەتشى كازيمير مالەۆيچتىڭ جيۆوپيسكە عاسىرلىق جاڭالىق الىپ كەلگەن, الەمدى جالت قاراتقان «چەرنىي كۆادرات» شەدەۆرىمەن پارا-پار. الەمدە ميلليونداعان مادەنيەتتانۋشى مالەۆيچتىڭ «چەرنىي كۆادرات» كارتيناسى جونىندە قۇلاش-قۇلاش ماقالا, ءتۇرلى عىلىمي ەڭبەك جازىپ, عاسىردان اسا ۋاقىت تۇسىندىرۋمەن كەلەدى. تاڭدانادى, تامسانادى. ماعان ول كارتينانىڭ ساياسي استارى باسىمىراق كورىنەتىن-ءدى… ال جانات اسكەربەكقىزىنىڭ «قارا گ ۇلى» – تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ تاريحى, تاعدىرى... باسقاشا قاراي المايمىز.
…سوناۋ جىلدارى, ەلوردامىز ءالى استانا بولماي تۇرعان شاقتا, الماتى دەگەن اياۋلى شاھاردا الما اپاي تۇراتىن. كوزى اشىق كىسى تاني كەتەتىن كادىمگى الما قىراۋباەۆا. كورنەكتى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. اكەسى – ايگىلى جىرشى ءمۇتالىپ قىراۋباەۆ. قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ادەبيەت كافەدراسىنىڭ ۇلكەن-كىشىسى, ۇلكەن-كىشى بولعاندا اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, حانعالي سۇيىنشاليەۆ سەكىلدى تۇلعالار, جاسى ۇلكەن ءارى ونىڭ ۇستازى بولا تۇرا, الما قىراۋباەۆانى «الما اپاي» دەپ اتايتىن. باس قوسقان جەردە ءتورىن بەرەدى. الما اپاي بارىنەن جوعارى وتىرادى. «نە دەگەن سىيلاستىق؟ نە دەگەن باعالاۋ؟» دەيتىنمىن ىشتەي. الما اپايدىڭ شاكىرتتەرى ونىڭ ءوز بالالارى سەكىلدى. اپاي ۇستاز عانا ەمەس, شاكىرتتەرىنە انا دا, كەرەك جەرىندە اكە دە بولا الاتىن جان ەدى. قازىر مەن سول قاسيەتتى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى جانات اسكەربەكقىزىنىڭ بولمىسىنان كورەمىن. كورەمىن دە, «ۇستازى مىقتىنىڭ ۇستانىمى مىقتى» ەكەنىنە كوزىم جەتە تۇسەدى. ءوز اتا-اناسى دا ءومىر بويى ۇستازدىق ەتكەن جاندار بولعاسىن, ونىڭ ۇستىنە اكەسى اسكەربەك اقساقالدىڭ اقىندىعى مەن اناسى قانيپا ادىلبەكقىزىنىڭ تەكتى ونەگەسى جاناتتىڭ ۇستانىمىنا نەگىز بولعاندىعى تاعى بار. استانانىڭ العاشقى جىلدارىندا جاناتتىڭ جاتاقحاناداعى اياداي بولمەسىنە ونىڭ بالالارىمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن كەلگەن شاكىرتتەرى, ءبىر بۇرىشىندا قولىنا قالام ۇستاعان شايىر ءىنى-سىڭلىلەرى كەلىپ جاتادى. سۋىق قالادا تالايعا پانا بولعان ابزال جۇرەكتىڭ كەڭدىگىنە قايران قالاتىن ەدىك. ءسويتىپ ءجۇرىپ, جىر جازۋعا دا, عىلىممەن اينالىسۋعا دا ۋاقىت تابادى. ونىڭ قالامىنان تۋعان جىر جيناقتارىنىڭ قاي-قايسىسى دا وقىرمانىمەن وي سالا قاۋىشادى. ال تۇركى دۇنيەسىن تۇگەندەۋدە جاناتقا جەتەر اقىن جوق. ونىڭ «قازاق قاعاناتى», «كونەدەن جەتكەن كوپ بەلگى» توپتامالارى ورحون-ەنەساي جازبالارىنىڭ پوەزياداعى كوشىرمەسى ىسپەتتى. جانات – قالامى جۇيرىك, قارىمى كەڭ تالانت. ونىڭ قالامىنان جۇزدەگەن عىلىمي ماقالا مەن ەڭبەكتى ايتپاعاندا, كوركەم ادەبيەتكە بەرگەن «قاراكوز – بۇلاق», «قاڭتارداعى قىزىل گۇل», «كوكتۇرىكتەر اۋەنى», «قاز قاناتىنداعى عۇمىر», «اندرە مورۋا. «ادەبي پورترەتتەر», «ساكۋرا گۇلدەگەندە», «اي–تامعى», «بۇلت بولىپ كوشەدى ولەڭ», «قىش تاقتاداعى سىنا جازۋ», «ميف–و–پوەزيا», «ۇركەك كۇندەي ۇركەرىم», سەكىلدى جىرلار مەن اۋدارمالار جيناقتارىنىڭ ءباسى جوعارى, ماعىناسى تەرەڭ.
تىزبەكتەي تەرىپ, تاپتىشتەي ايتۋىمىزدىڭ سەبەبى, وسى كۇنگى قوعام بەتبۇرىسىنىڭ جانات اسكەربەكقىزى سەكىلدى تالانتتى اقىن, تاعىلىمدى عالىمدى تانىپ, باعالاۋدىڭ ورنىنا, ەلەمەگەن, كورسە دە كورمەگەن, بىلسە دە بىلمەگەن نەمقۇرايدى كوزقاراسىندا بولىپ تۇر. وسى جاسقا كەلگەنشە باسىندا جەكەمەنشىك باسپاناسى جوق, ەشبىر جەردە شىعارماشىلىق كەشتەرى وتكىزىلىپ, نە كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىن جاساتىپ, دارىپتەۋگە جاۋاپتى ازاماتتاردىڭ كوڭىلى دە, پايىمى دا جەتەر ەمەس. تاڭعالاسىڭ... ءار ايتىس سايىن ءبىر شۋماقتىڭ ءوڭىن اينالدىرىپ ايتىپ, «اقىن» اتانىپ, كولىك ءمىنىپ جۇرگەندەرمەن جانات سەكىلدى ورەسى بيىك, ونەگەسى تەرەڭ تالانتتى سالىستىرۋعا بولا ما؟ وسىلاي, ويلى تالانتتاردىڭ, تەرەڭ ادامداردىڭ تولىسپاعانداردىڭ تاساسىندا كومىلىپ قالا بەرەتىنى نەسى؟
جاناتتىڭ سان سالالى تاقىرىپتاعى ولەڭدەرىنىڭ قايسىسىن الساڭ دا, جۇرەگىڭە تۋرا ءوزىڭ ايتىپ تۇرعانداي قۇيىلا كەتەدى:
«قارت سەنا, قانشا تاريح جاتىر سەندە,
جاعاڭدا باتتى تالاي اقىن شەرگە.
كەزگەندە كەڭ دۇنيەنى كەز بولعانسىڭ
بابامنىڭ ۇرىندىرماي اتىن شولگە».
ءبىر شۋماقتا قانشا تاريح, قانشا عاسىر جاتىر. بابامىز سەنا بويىنا قاشان بارعانىن تاريحشىلار تارازىلاسىن. جانات جىرىنان ەۋروپاداعى سەنا وزەنى دە وزىڭدىكى سەزىلەدى, ءتۇپ-تامىرىمدى قازساڭىز, مەنىڭ دە اتا-بابالارىمنىڭ ءبىر زاماندا سول ماڭدا ۇلى شايقاستا بولعانىن جازۋشى تىنىمباي اعا نۇرماعامبەتوۆ مەنى كورگەن سايىن ايتاتىنى ەسىمە تۇسەدى.
وقىعان سايىن تەرەڭىنە تارتا بەرەتىن, تالداعان سايىن تالعامىڭدى وسىرەتىن جىرلاردىڭ اۆتورى جانات اسكەربەكقىزىمەن پەندەۋي ومىردە كۇندە سىرلاس, اقەدەن ارالاس بولماسام دا, ونىڭ وسىنداي قالپى, ادەبيەت پەن عىلىمعا دەگەن ادال ۇستانىمىن ەرەكشە قۇرمەت تۇتامىن.
«…قاراڭعىدا قاراۋىتار امالسىز –
ءومىر دەگەن كولەڭكەسى ولەڭنىڭ» دەگەنىڭدەي, ولەڭ كولەڭكەسىندەگى ءومىرىڭ ۇزاق بولعاي! ناعىز تالانت قانداي قۇرمەتكە دە لايىق!
ەلەنا ابدىحالىقوۆا,
اقىن, ءانشى-كومپوزيتور, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى