تۇنگى كلۋبتار تارتىپكە باعىنباي تۇر

جەدەل جەلىگە دامىل جوق

بىلتىر قاڭتار-تامىز ايلارىندا «102» جەدەل ارناسىنا ويىن-ساۋىق ورىندارىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا قاتىستى 45 992 شاعىم تۇسكەن. سەنات دەپۋتاتتارى اتالعان ماسەلەگە قاتىستى دابىل قاعىپ, ۇكىمەتكە سۇراۋ تاستادى. ءبىر توپ سەناتور قوعامدىق ءتارتىپتىڭ وسى تۇسى پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا: «زاڭ مەن ءتارتىپ, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى جانە قۇقىقتىق ءتارتىپ جۇيەسىنە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى قاعيداتىنا اينالۋعا ءتيىس. ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى – ەڭ قىمبات قۇندىلىق, مەملەكەت ونى سەنىمدى قورعاۋعا مىندەتتى», دەپ ەرەكشە اتاپ وتكەن قاعيداتىنا ساي كەلمەي تۇرعانىن ايتادى. ولار تۇنگى كلۋبتار مەن ويىن-ساۋىق ورىندارىنىڭ قىزمەتىندە ءالى دە جوعارى دەڭگەيدەگى قاۋىپتىڭ ساقتالىپ وتىرعانىنا الاڭدايدى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, 8 ايدا رەسپۋبليكا بويىنشا كەلىپ تۇسكەن شاعىمداردىڭ 11 569-ى استانا قالاسىندا تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە كلۋبتاردا – 2 718, مەيرامحانالاردا – 2 269, كافەلەردە – 6 582. الماتى قالاسىندا دا ءدال وسىنداي جاعداي (11 021) ورىن الىپ وتىر. بۇل كورسەتكىش باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا (شىمكەنتتەن – 2 ەسە (5 626), شقو-نان – 4 ەسە (2 806), قىزىلوردا وبلىسىنان – 7 ەسە (1 557), جامبىل وبلىسىنان – 8 ەسە (1 471), سقو-نان – 12 ەسە (947), ماڭعىستاۋ وبلىسىنان – 14 ەسە (833), تۇركىستان وبلىسىنان 20 ەسە (586) ايتارلىقتاي جوعارى.

«ەلوردانىڭ «Amazon» كلۋبىندا ورىن العان رەزونانستى وقيعانى ايرىقشا اتاپ ءوتۋ قاجەت. جەكسەنبىگە قاراعان ءتۇنى پىشاق قولدانىلعان جانجال سالدارىنان 19 جاستاعى ازامات قازا تاپتى. كوپتەگەن ايىپپۇلدار مەن اكىم­شىلىك حاتتامالارعا قارا­ماس­تان, زاڭ بۇزۋشىلىقتار جال­عاسىپ كەلەدى. الەۋمەتتىك جەلى­لەردە بۇل سالاداعى «كولەڭ­كەلى ەكونوميكانىڭ» كورىنىستەرى – زاڭسىز الكوگول ساتۋ, سالىقتان جالتارۋ, جەكەلەگەن ورىنداردى «قورعاۋ» فاكتىلەرى كەڭى­نەن تالقىلانىپ جاتىر», دەلىنگەن ۇكىمەت باسشىسىنا جولدانعان دەپۋ­تاتتىق ساۋالدا.

مۇنىڭ سەبەبىن سەناتورلار تۇنگى كلۋبتاردىڭ ليتسەنزيا­لا­نۋى مەن قىزمەتىنە جەتكىلىكتى باقىلاۋدىڭ بولماۋىمەن تۇسىن­دىرەدى. سونداي-اق ولاردىڭ مالىم­دەۋىنشە, قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىك جۇيەلى تۇردە بۇزىلىپ, مەكەمە يەلەرىنە قولدانىلاتىن سانكتسيالار ءتيىمسىز بولىپ وتىر. بۇعان قوسا كولەڭكەلى ەكونوميكا مەن بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىقتار ايتارلىقتاي ازايعان.

حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەن­سەك, گەرمانيادا تۇنگى كلۋب ليتسەن­زياسى جىل سايىن جاڭار­تىلىپ وتىرادى, قاۋىپسىزدىك تالاپتارى بۇزىلعان جاعدايدا ول بىردەن قايتارىپ الىنادى. ال سينگاپۋردا كلۋبتاردى پوليتسيا بەينەباقىلاۋ ارقىلى ونلاين-رەجىمدە باقىلاي الادى, شۋ مەن تارتىپسىزدىككە جول بەرگەن ورىندار ۇزاق مەرزىمگە جابىلادى. ءباا-دە دە (دۋباي تاجىريبەسى) كلۋبتار قاتاڭ سالىق­تىق, تسيفرلىق باقىلاۋعا الىنىپ, الكوگول ساتۋ تەك ارنايى ليتسەنزياعا بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلادى.

وسى ەلدەردەگى تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, سەناتورلار ۇكىمەتكە زاڭنامالىق نورماتيۆتىك تولىق­تى­رۋلار ارقىلى تۇنگى كلۋبتار مەن بارلاردى ليتسەنزيالاۋ تالاپتارىن كۇشەيتىپ, مىندەتتى قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىن (پولي­تسياعا ونلاين قولجەتىمدى بەينە­باقىلاۋ, كۇزەت, ءورت دابىلى, ەۆاكۋاتسيالىق شىعۋ جولدارى) ەنگىزۋدى ۇسىندى. سونداي-اق مەكەمە يەلەرىنىڭ كەلۋشىلەر­دىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا جەكە جا­ۋاپكەرشىلىگىن بەكىتىپ, جۇمىس ۋاقىتى مەن الكوگول ساتۋعا باقى­لاۋ جۇرگىزۋگە شاقىردى. دەپۋ­تاتتار­دىڭ ايتۋىنشا, تۇنگى كلۋبتار مەن بارلاردىڭ بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ءتىزىلىمى قۇرىلۋعا ءتيىس, تەكسەرۋلەر مەن انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتار تۋرالى قوعام ءبىلىپ وتىرۋى قاجەت. اتالعان نىسانداردىڭ قىزمەتىن اكىمدىك, ىشكى ىستەر مەن توتەنشە جاعداي مينيسترلىكتەرى, سالىق ورگاندارى باقىلاۋعا الۋى كەرەك. بۇ­عان قوسا تسيفرلىق تەحنولوگيالار ار­قىلى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ, بەي­نەباقىلاۋ دەرەكتەرىن زاڭ اياسىن­دا ونلاين بەرۋ, ەلەكتروندى لي­تسەن­زيالاۋ, سالىق تۇسىمدەرىنىڭ اۆتو­مات­تاندىرىلعان ەسەبى جاسالۋى شارت.

ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ مەملەكەتتىڭ كونستي­تۋتسيالىق پارىزىن ورىنداۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قوعام­نىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىنىڭ ءبىر شارتى ەكەنىن ايتادى دەپۋتاتتار.

ليتسەنزيالاۋ جەمقورلىقتى كۇشەيتۋى مۇمكىن

سەناتورلاردىڭ كوتەرگەن ماسە­­­­لەسىنە ۇكىمەت باسشىسى لەز­دە جا­ۋاپ بەردى. ولجاس بەكتەنوۆ­تىڭ مالىمدەمەسىنە سۇيەنسەك, قازىر قولدانىستاعى زاڭنامادا ازا­مات­تاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەل­تىرىپ, قوعامدىق ءتارتىپ بۇزىلعان جاع­دايلاردا ويىن-ساۋىق ورىندارىنىڭ يەلەرى ازاماتتىق كودەكس (زياندى وتەۋ بولىگىندە), قىلمىستىق كودەكس پەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشى­لىق تۋرالى كودەكسكە سايكەس جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلادى. ماسەلەن, بىلتىر انتيتەررور­لىق قورعالۋ تا­لاپتارىن ورىندا­ما­عان 1 مىڭنان اسا ويىن-ساۋىق ورنىنىڭ باسشىسى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كو­دەكستىڭ 149-بابىمەن اكىم­شى­لىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. سونداي-اق ويىن-ساۋىق ورىندارىنا بارعان 2 مىڭ ءجاسوسپىرىم انىقتالىپ, مەكەمە يەلەرى زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرگەن. ونىڭ ىشىندە قۇقىق بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن 880, تىنىشتىقتى بۇزعان 157 مەنشىك يەسىنە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. ال جىل ىشىندە قايتالاما قۇقىق بۇزۋشىلىق جاسا­عان 11 ويىن-ساۋىق ورنىنىڭ قىزمەتى سوت شەشىمىمەن توقتاتىلعان.

«سونىمەن قاتار قازىر­ ماجىلىس­تە قارا­لىپ جات­قان «قۇقىق بۇزۋ­شىلىق­تاردىڭ الدىن الۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا» زاڭ جوباسى اياسىندا جىل ىشىندە قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋعا ىقپال ەتەتىن سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى جويۋ جونىندە شارا قولدانباعان تۇلعالارعا, سونىڭ ىشىن­دە ويىن-ساۋىق ورىندارىنىڭ يەلەرىنە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ كوزدەلگەن. بۇل ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتپەي­تىن ويىن-ساۋىق ورىندارىنىڭ يەلەرىنە قاتىستى قۇقىقتىق ىق­پال ەتۋ شارالارىن قولدانۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى. قارجى مينيستر­لىگى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە الكوگول ونىمدەرىنىڭ اينالى­مىن جەتىلدىرۋ بويىنشا شارا­لاردى ازىرلەۋ ماقساتىندا ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىن قۇردى», دەپ مالىمدەدى پرەمەر-مينيستر رەسمي جاۋابىندا.

سونىمەن قاتار «رۇقساتتار جانە حابارلامالار تۋرالى» زاڭ­عا سايكەس ويىن-ساۋىق ورىن­دارىنىڭ يەلەرى قىزمەتىن باستا­عانى تۋرالى مەملەكەتتىك ورگان­داردى مىندەتتى تۇردە ەلەك­تروندىق ۇكىمەت پورتالى (egov.kz سايتىندا) ارقىلى حاباردار ەتۋگە ءتيىس, بۇدان سوڭ ولار مەملەكەتتىك ەلەكتروندىق رۇقسات­تار مەن حابارلامالار تىزىلىمىنە ەنگىزىلەدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك قۇقىقتىق ستاتيستيكا مەن ارناۋلى ەسەپكە الۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان ويىن-ساۋىق ورىندارىنا جۇرگىزىلەتىن تەكسەرۋلەردىڭ بىرىڭ­عاي ءتىزىلىمىن جاسايدى. قازىر مۇددەلى مەم­لە­كەتتىك ورگاندار ويىن-ساۋىق ورىن­دارىندا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ­لەر مەن انىقتالعان بۇزۋ­شى­لىقتار تۋرالى اقپاراتتى اشىق قولجەتىمدى ورنالاستىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىر.

دەسە دە, ۇكىمەت باسشىسى «ساۋ­دا قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس ساۋدا قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىندار مەكەمەنىڭ جۇمىس رەجىمىن, تاۋارلاردىڭ اسسورتيمەنتى مەن باعاسىن دەربەس ايقىندايتىنىن مالىمدەدى. سونداي-اق ويىن-ساۋىق ورىندا­رىنىڭ قىزمەتىن ليتسەنزيالاۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋ ارتىق اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ پايدا بولۋىنا, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ارتۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن. وسى سەبەپتى مۇنداي ورىنداردىڭ جۇمىسىنا قۇزىرلى ورگاندار شەكتەۋ قويا المايدى.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بىل­تىر ماۋسىم ايىنان باستاپ «EgovMobile» مەن ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانكتەردىڭ (Kaspi.kz, Halyk Bank) ءموبيلدى قوسىمشالا­رىن­­دا «زاڭ جانە ءتارتىپ» جاڭا سەر­ۆيس­تى ىسكە قوستى, ونىڭ كومەگى­مەن ازا­ماتتار قوعامدىق, جەكە قاۋىپ­سىزدىك, سونداي-اق قۇقىق ءتارتىبى ماسەلەلەرى بويىنشا شاعىمدار مەن وتىنىشتەرىن جولداي الادى.

ءىىم جۇرگىزگەن تالداۋعا سۇيەن­­سەك, 15 مىڭ ويىن-ساۋىق ورنى­نىڭ ­ 193-ءىنىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىق قاۋپى جوعارى. سول سەبەپتى قوعامدىق ورىن­دار مەن ادام كوپ جينالا­تىن جەر­لەردە, ونىڭ ىشىندە ويىن-ساۋىق ورىندارى­نىڭ ما­ڭىن­دا بەينەباقىلاۋ كامەرا­لارى ورنا­تىلعان. وسى كامە­را­لاردىڭ كومە­گىمەن 9,3 مىڭ قىلمىس پەن 504,1 مىڭ اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق انىق­تالعان. سونداي-اق قۇقىق بۇزۋ­شى­لىق قاۋپى جوعارى جەرلەردە پولي­­تسيا شاقىرۋعا ارنال­عان دابىل تۇي­مەلەرى ورناتىلىپ جا­تىر, ولار بەينەكامەرا, دينا­­ميك, ميكروفوندارمەن جاب­دىق­تالعان. ال قالالاردىڭ كري­مي­نو­گەندىك ۋچاسكەلەرىندە 209 ستا­­تسيونارلىق پوليتسيا بەكەتى ورنا­­لاستىرىلعان. ۇكىمەت باسشى­سى­نىڭ مالىمدەۋىنشە, جالپى ال­عاندا, قابىل­دانىپ جاتقان شارا­لاردىڭ ناتي­جەسىندە ويىن-ساۋىق ورىندارىن­دا جاسالعان قىلمىس­تار سانى 12 پايىزعا (2,2 مىڭنان 1,9 مىڭعا دەيىن) ازايعان.