ۆەنەسۋەلا بۇل كۇيگە قالاي ءتۇستى؟

حح عاسىردا ۆەنەسۋەلا لاتىن امەريكاسىنداعى ەڭ كەدەي ەلدەن الەمدەگى ەڭ باي ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. 1970 جىلى بۇل مەملەكەت الەمدەگى ەڭ باي 20 ەلدىڭ قاتارىنا ەندى. ونىڭ جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمى ء(ىجو) يسپانيا مەن يزرايلدەن الدەقايدا جوعارى بولعان.

ەلدىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى ۋگو چاۆەس ۆەنەسۋەلانى 14 جىل باسقاردى. ول بيلىك باسىن­دا تۇرعان شاقتا تابيعي رەسۋرس­تاردىڭ باعاسى شارىقتاپ وسكەن. بۇل چاۆەسكە مەملەكەت قازىناسىن تولتىرىپ, الەمدىك ارەناداعى بەدەلىن نىعايتۋعا كومەكتەستى. ماسەلەن, 2013 جىلى ول قايتىس بولعان كەزدە دە مۇناي باررەلىنە 111 دوللاردى قۇراپ, جانارماي باررەلىنە 10,53 دوللارعا ساتىلعان.

ۆەنەسۋەلا – تابيعي رەسۋرس­تارعا باي ەل. باق-تاعى ما­لىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەلدىڭ مۇناي مەن گازىن ساتىپ, ءتىپتى شەتەلگە بەرسە دە بايلىققا كەنە­لىپ وتىرۋعا بولادى. الاي­دا The Washington Post گازە­تىنىڭ جازۋىنشا, الەمدىك نارىق قۇلدىراعان كەزدە ەلدە تابيعي رەسۋرستار قورى بول­ماعان. ويتكەنى چاۆەس سول كەز­­دەگى ەل ەكونوميكاسىن سوتسيا­ليستىك ماقساتتا قايتا قۇ­رى­لىمداعان. ول «جابايى نەوليبەرالدىق كاپيتاليزمدى» ايىپتاپ, كۋبا ءسوتسياليزمىن «باقىت تەڭىزى» دەپ باعالادى. وسىلايشا, ول ءوزىنىڭ سوتسياليزمگە بارار جولىن «نارىقتى تولىق مەملەكەتتىك باقىلاۋ» دەپ سانادى. سالدارىنان چاۆەس بيلىگىنىڭ سوڭىندا حالىقتىڭ 80 پايىزى كەدەيگە اينالدى.

«سوتسياليزم ۆەنەسۋەلانىڭ ەكونوميكاسىن قۇردىمعا جى­بەردى», دەپ جازادى The Washington Post ەكونوميكالىق ساراپشىسى مەتت و’برايەن. ونىڭ ايتۋىنشا, ۆەنەسۋەلادا كوپتەگەن تاۋار ءوز قۇنىنان تومەن باعادا ساتىلىپ, ۇكى­مەت بەلگىلەگەن باعادان باسقا باعا بەلگىلەگەن كومپانيا باس­شىلارى قىلمىستىق جاۋاپكەر­شىلىككە تارتىلعان. 2008 جىلى ءاربىر ءۇشىنشى ۆەنەسۋەلالىق مەملەكەتتىك ورگانداردا نەمەسە مەملەكەتتىك كومپانيادا جۇمىس ىستەگەن. مەملەكەتتىك كىرىستەر كەدەيلەردى قولداۋعا جانە بانكروت كومپانيالاردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسال­عانىمەن, مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى مۇنداي جومارتتىق تانىتۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. 2016 جىلى مۇناي باعاسى باررە­لىنە 27-57 دوللار ارالىعىندا قۇبىلىپ تۇردى. بۇل 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە از بولدى. ەلدە ەكسپورتقا ارزان تابيعي رەسۋرستاردان باسقا ۇسىناتىن ەكونوميكا سەكتورلارى بولمادى. 2016 جىلى ينفلياتسيا 225 پايىزعا, ال ەكى جىلدان كەيىن 14 مىڭ پايىزعا جەتتى. ازىق-ت ۇلىك سەبەتى 481 پايىزعا قىمباتتادى.

جەرگىلىكتى حالىق بۇرىن كاكاو مەن كوفە وندىرەتىن, بىراق كەيىن ۇكىمەت بۇل ونىمدەردى «رەتتەگەن» سوڭ, ەكسپورت تا جوعالىپ كەتكەن. ويتكەنى شارۋالار كوفە پلانتاتسيالارىن ءىرى كولەمدە وندىرگەنىمەن, ۇكىمەتكە تومەن باعادا, ءتىپتى تەگىن بەرۋگە ءماجبۇر بولعان. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, قازىر ۆەنەسۋەلادان ەشبىر شەكتەۋسىز ەكسپورتتاۋعا بولاتىن جالعىز نارسە – اسقاباق. «ال ول وزگەگە قاجەت پە؟» دەپ اشىنادى شارۋالار.

ۆەنەسۋەلا بانكنوتتاردى باسىپ شىعارۋعا الەۋەتى جەتپەي, ەكى اپتا سايىن گەرمانيادان ەلگە اقشا تولتىرىلعان بوينگ قاتىناپ وتىرعان. بيزنەستى قالپىنا كەلتىرۋگە ماماندار تاپشى بولدى. 2014 جىلى ۆەنەسۋەلادان ءتۇرلى سالاداعى 1,2 ملن جوعارى بىلىكتى مامان كەتكەن. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, 2014 جىلدان بەرى 3 ملن ۆەنەسۋەلالىق كورشىلەس كولۋمبياعا قونىس اۋدارعان, كەيبىرى ەكۆادور, پەرۋ, ارگەنتينا, چيلي جانە برازيلياعا كوشكەن.

2017 جىلى ناۋرىزدا اقش-تىڭ باتىس جارتى شار بويىنشا كىشى كوميتەتىنىڭ تىڭداۋىندا دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى گەكتور شاميس ۆەنەسۋەلالىقتاردىڭ 82 پايىزى كەدەيشىلىكتە ءومىر سۇرەتىنىن, ولاردىڭ 52 پايىزى وتە كەدەي شەگىندە ەكەنىن مالىمدەگەن. ال 2021 جىلداعى جاعداي بو­يىنشا حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى اشتىقتان زارداپ شەككەن. ەلدە تاۋار جەتىسپەۋشىلىگى تۋىنداپ, تۇرعىندار كەزەككە تۇرۋعا نەمەسە قارا بازاردا وتە جوعارى باعامەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولدى. 2023 جىلدىڭ قازان ايىندا ۆەنەسۋەلاداعى باعا 317 پايىزعا ءوسىپ, الەمدەگى جىلدىق ينفلياتسيا ەڭ جوعارى ەلدەردىڭ رەيتينگىسىندە كوش باستادى. قازىر ەلدە تۇراتىن 28,8 ملن ادامنىڭ 94,4 پايىزى كەدەيشىلىكتە ءومىر سۇرەدى.

چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانە جوعارى ەكونوميكا مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى كونستانتين ءسو­نيننىڭ ۆەنەسۋەلانىڭ وراسان زور رەسۋرستارعا قاراماستان الەمدەگى ەڭ كەدەي ەلگە اينال­عانى تۋرالى پىكىرىنە زەر سال­ساق, چاۆەستىڭ پوپۋليستىك, مادۋ­رونىڭ اسكەري ديكتاتۋراسىمەن ء«ومىر سۇرگەن» ەلدە 2013 جىلدان بەرى ءىجو كۇرت تومەندەگەن. ءوندىرىس دەڭگەيىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە وندا­عان جىل قاجەت. الايدا ناق­تى بولجام ۆەنە­سۋەلا­نىڭ 2000-جىل­داردىڭ با­سىن­داعى ءون­دى­رىس پەن وركەندەۋ دەڭ­گەيىنە ورال­­مايتىنىن ايتادى ساراپشى.

«وكىنىشتىسى, بار ءتۇرلى سىن-قاتەرلەردى ءجىتى ەسكەرمەگەن باسشىلار ەلدىڭ ەكونوميكاسىن ءسوزسىز كۇيرەتەدى. ونى كۇيرەت­كەنى سونشا, قالپىنا كەلتىرۋگە ۋاقىت بولمايدى, بار بولسا دا وعان ونداعان جىل قاجەت», دەيدى ك.سونين.

ساراپشى ۆەنەسۋەلانىڭ بۇل «ۇلگىسى» بارلىق الەمگە ساباق بولىپ, وزگەلەردىڭ قاتەلىگىن ەسكەرۋسىز قالدىرماۋ كەرەك دەي­دى. ەل ەكونوميكاسىنداعى باس­تى ماسەلە – كاسىپورىنداردى ۇلتتاندىرماۋ, بولشەك ساۋدا باعاسىنا باقىلاۋدى ەنگىزبەۋ, كاسىپكەرلەردى ەلدەن ىعىستىرماۋ كەرەك. زەرتتەۋشىنىڭ ايتۋىنشا, اقش سانكتسيالارىنىڭ بۇعان ەش قاتىسى جوق, ونداعى ەكونوميكالىق اپات الدەقايدا ەرتە باستالعان.

حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى­نىڭ كەيىنگى بولجامدارىنا سايكەس, قازىر ۆەنەسۋەلا الەمدەگى ەڭ ناشار ەكونوميكالىق ءوسىم مەن ينفلياتسيا جانە جۇمىس­سىزدىق دەڭگەيى بويىنشا 9-ورىندا تۇر. سونداي-اق ەل ادام ءولتىرۋ دەڭگەيى بويىن­شا 2-ورىندا جانە مەملەكەتتىك اۋرۋحانالارداعى بالالار ءولى­­مىنىڭ دەڭگەيى كەيىنگى ءتورت جىلدا 100 ەسە وسكەن. ونىڭ قارا نارىقتاعى ۆاليۋتا باعا­مى 2012 جىلدىڭ باسىنان بەرى ءوز قۇنىنىڭ 99 پايىزىن جوعالتقان. ۆەنەسۋەلا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن مۇناي قورى بولا تۇرىپ وسىنداي جاعدايعا جەتتى. Transparency International ۇيىمى ۆەنەسۋەلانى الەمدەگى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى بويىنشا 9-ورىنعا جەتكەنىن مالىمدەدى. ونىڭ الدىندا سومالي, سولتۇستىك كورەيا, اۋعانستان, سۋدان, وڭتۇستىك سۋدان, انگولا, ليۆيا, يراك تۇر, ال بۇلار – قاقتىعىس­تاردان زارداپ شەككەن مەملەكەتتەر. ۆەنەسۋەلا بولسا بەي­بىتشىلىكتە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان حالىق­تىڭ ءبىرى. ۆەنەسۋەلانىڭ بۇگىنگى مۇشكىل ءحالىنىڭ سەبەپ-سالدارىنا ساياساتتانۋشىلار مەن قوعام­تانۋشىلار ءالى تالاي قايتىپ ورالادى دەپ ويلايمىز...