1998 جىلدىڭ 1 قاراشاسىندا كيەلى مىرزاشولدە – شۇلەن تارقاتقان دارقان دالامىزدا, وسكەلەڭ ولكەمىزدە وتكەن ماقتاارال اۋدانىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ارنايى جيىنعا قاتىسقان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جانىندا جەتى ساعاتتاي بىرگە ءجۇرىپ, دانالىعى مەن دارالىعىنان العان اسەرىم ءالى كۇنگە دەيىن جانىمدا جاڭعىرىپ كەلەدى. سونداعى ماقتاارال اۋدانى اكىمى رەتىندە مەنىڭ كوڭىل تۇكپىرىنە تۇيگەنىم مىناۋ ەدى: ستراتەگيالىق ويلاۋ اۋقىمدىلىعى, پروبلەمانى كورۋ مەن شەشىمىن بەلگىلەۋدەگى تەرەڭنەن تولعايتىن رەفورماتورلىق كوزقاراسى مەن ۇستانىمى, تىعىرىقتان جول سالىپ, تىڭنان شەشىم قابىلداي وتىرىپ ويعا العان نارسەنىڭ ءبارىن ورىنداي بىلەتىن باستاماشىلدىق ءارى تاباندىلىق قاسيەتى, بەرگەن ۋادەسىنە بەرىكتىگى, الدا قيىندىقتارعا تولى اۋىر جولدىڭ جاتقاندىعىنا قاراماستان, ول جولدىڭ ءتۇبى قايىرلى بولاتىندىعىن جۇرتتىڭ بارىنەن بۇرىن سەزىنىپ, حالىق جۇرەگىنە سەنىم وتىن جاعا بىلگەن تۇعىرلى تۇلعالارعا ءتان تابيعي تالانتى, ەرلىك پەن وجەتتىككە تولى ءور مىنەزى – مىنە, وسىنىڭ ءبارى ءبىر تۇلعانىڭ بويىنان تابىلىپ جاتقاندىعىن كورىپ, ەرەكشە ءتانتى بولىپ ەدىم. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارى ايتىلعان ءسوزدىڭ, ۇلى ىستەردىڭ باستاۋىندا تۇرىپ, جاسامپازدىققا جولداما بەرەتىن ويدىڭ بۇگىنگى تاڭدا اينا-قاتەسىز ورىندالىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز.
ەلباسى وڭتۇستىك ولكە تۇرعىندارىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن مۇقيات تىڭداپ, ولاردى تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەرگە جەتەرلىكتەي دارەجەدە كوڭىل اۋداردى. ەلباسى بەرگەن ۋادەلەرىنىڭ ءبارى دە تولىقتاي ورىندالعانىن ايتۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت!
ەلباسىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا بولعان, سىرداريا وزەنى ارقىلى ماقتاارال اۋدانىنا وتەتىن ستراتەگيالىق ماڭىزى زور كوپىر قۇرىلىسىنىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراماستان, قارجى كولەمىنىڭ قايتارىمىن حالىق مەرەيىنە باعىشتاپ ەدى. سول كوپىر مەرزىمىنەن بۇرىن ىسكە قوسىلىپ, ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتە باستادى. پرەزيدەنت ءوز ۋادەسىنەن شىعىپ, سول كوپىردىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى. جيىلعان جۇرتتىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى.
ەلباسى ەلىمىزدىڭ قاي تۇكپىرىندە بولماسىن ءوزىنىڭ مەيىرىم-شاپاعاتىمەن, بيىك بەدەلىمەن بۇكىل ەلدى باۋراپ الادى. كەلەشەك ۇرپاق ساناسىنا سونى سەرپىلىس تۋعىزادى. ءمىرزاشول توپىراعىنا تابانى ءتيىپ تۇرىپ ەلباسى تەبىرەنە سويلەگەندە: “ماقتاارالدىقتار وتان دەگەن ۇعىمنىڭ ءمانىسىن شىنايى تۇسىنەدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, ماقتاارال ءوڭىرى وزىندىك تاريحىنىڭ ەسكە تۇسەر ەرەكشەلىكتەرى بار قازاقتىڭ ىشىندەگى بىردەن-ءبىر ولكە” دەگەن بولاتىن. بۇل – كەشەگى كەڭەس زامانىندا تاريحي وتانىنان ءبىراز ۋاقىت اجىراپ, سولاقاي ساياساتتىڭ سالقىنىنان كورشى ەلگە ءوتىپ, قايتقان “قىزداي” قايتا ساعىنىسىپ تابىسقان ەلدىڭ وتانىنا دەگەن ىستىق پاتريوتتىق سەزىمىنە بەرىلگەن شىنايى باعا ەدى.
ەلباسى ءوزىنىڭ بيىلعى جىلعى حالىققا جولداۋىندا كازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ جاڭا ونجىلدىعى, ياعني 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ كەزەڭى باستالعانىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ نەگىزگى سەگمەنتىنىڭ ءبىرى اگروونەركاسىپتىڭ كەشەنىنىڭ دامۋى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ دامۋى ءۇش نەگىزگى باعىتتار بويىنشا ءوتۋى كەرەك.
بىرىنشىدەن, ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ وسۋىنە ەكپىن ءتۇسىرىلۋى كەرەك.
ەكىنشىدەن, ەلىمىزدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءىسى ءىرى جوبالاردىڭ نەگىزىندە كەشەندى تۇردە قاراستىرىلماق.
ۇشىنشىدەن, كەدەن وداعى بەرەتىن مۇمكىندىكتەردى مولىنان پايدالانۋ, ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ىسكە اسىرۋ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋى بۇكىل الەمدەگى قارجى داعدارىسى جاعدايىنا بايلانىستى مىندەتتەردى العا قويۋمەن ەرەكشەلەنەدى.
جولداۋدا حالىقتىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن شەشۋدى, ەلدى وڭالتۋ, ونى جاڭا بەلەسكە كوتەرۋدى كوزدەۋىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ارزان ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ, ەكسپورتتى ءارتاراپتاندىرۋ, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىن كوتەرگەنى كوپشىلىككە جىگەر بەردى.
بۇل ەل الدىندا تۇرعان ەڭسەلى مىندەتتەردى – اۋىلدى العا باستىرۋدىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدىڭ, تۇپتەپ كەلگەندە وتانىمىزدى تۇلەتۋدىڭ تاريحي جولى, قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن جاڭا كەزەڭگە باسقان قۇتتى قادام, تۇبەگەيلى بەتبۇرىس دەپ تۇسىنگەنىمىز ابزال. وسىلاردىڭ بارلىعى ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالعانىن ەسكەرسەك, مىندەتتەردىڭ ماڭىزدىلىعى ەسەلەپ ارتا تۇسەتىندىگىن بايقايمىز.
ەلىمىزدەگى بيدايدان كەيىن ەكىنشى ورىن الاتىن ەكسپورتتىق اۋىلشارۋاشىلىق داقىلى – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا وندىرىلەتىن 350-400 مىڭ توننا اق ماقتا شيكىزاتى 1 ميلليوننان استام ادامنىڭ اۋزىن اققا جارىتىپ وتىر. قاراپايىم ديقاننىڭ شارۋاسىن شايقالتپايتىن, كەلەشەكتە ەشكىمگە جالتاقتاماي ماقتا ءوندىرىسىن دامىتىپ, باسقا دا وسى سالاعا بايلانىستى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي تۋعىزاتىن “ماقتا سالاسىن دامىتۋ تۋرالى” زاڭ ىسكە قوسىلدى. توقسانىنشى جىلدارى ەلىمىزدە وندىرىلەتىن 145-150 مىڭ توننا ماقتا تالشىعىنىڭ 93-95 پايىزىن سىرتقا شيكىزات كۇيىندە شىعارىپ كەلدىك. ءبىر عانا داقىلدىڭ وزىنەن باسقالارعا قانشاما جەم بولدىق. بۇل ءوز كەزەگىندە ءبىزدى الەمدىك باعاعا تاۋەلدى ەتتى. ويتكەنى, ماقتانى تەرەڭدەتە وڭدەيتىن ءوندىرىس وشاقتارى ەلىمىزدە ءالى جەتكىلىكسىز ەدى. مىنە, وسى تۇستا, ەل ەكونوميكاسىنداعى تولعاعى جەتكەن ماسەلەلەردى تەرەڭ تۇسىنەتىن ەل پرەزيدەنتى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋدە جانە وڭدەۋدە كلاستەرلىك جۇيەنى بەلسەندى پايدالانۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. جاڭا ءتاسىل مەن يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق تەحنولوگيا نەگىزىندە باسەكەلەستىككە توتەپ بەرەتىن ءونىم شىعارۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىن, ونىڭ ىشىندە قولدانبالى اگرارلىق زەرتتەۋلەردى دامىتۋعا باستى نازار اۋداردى.
كەڭەس وداعىنان قالعان سولاقاي جۇيەنىڭ كەسىرىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇرگىزىلگەن رەفورمانىڭ العاشقى كەزەڭىندە-اق ماقتا ءوندىرىسى تۇيىققا تىرەلدى. ماقتاشى ديقاندار وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا تاۋەلدى بولدى. ەندىگى تىرشىلىكتى كلاستەرلىك جۇيە ارقىلى قالىپتاستىرساق, ماقتانى تەرەڭدەتە وڭدەيتىن, ءجىپ يىرەتىن, ماتا توقيتىن, دايىن بۇيىمدار مەن كيىمدەر شىعاراتىن ءوندىرىستى دامىتساق, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋىنا, ءال-اۋقاتىنىڭ بۇدان دا جاقسارا تۇسۋىنە مۇمكىندىك تۋادى. ءبىر قۋانىشتىسى سول, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ەركىن ەكونوميكالىق ايماق قۇرىلىپ, قازاقستاننىڭ ماقتا-توقىما كلاستەرىنىڭ العاشقى قازىعى قاعىلىپ, جاڭا جوبانىڭ جۇلدىزى جاندى. قازىر ەلباسى ۇسىنعان ۇلى ماقساتتىڭ ىسكە اسقانىن كورىپ وتىرمىز, ويتكەنى قازىردىڭ وزىندە وندىرىلگەن ماقتا تالشىعىنىڭ 27-30 پايىزىن ءوز ەلىمىزدە وڭدەپ, جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزدىك.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە يدەياسىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اساتىن بۇل الىپ قۇرىلىستىڭ – ءجىپ يىرەتىن, ماتا توقيتىن, دايىن بۇيىم شىعاراتىن فابريكالاردىڭ سوڭعى نۇكتەسى قويىلعاندا ەل مەرەيى تاسقىنداپ, ەلباسىمەن بىرگە قۋانىپ, قاۋىشاتىن كۇننىڭ الىس ەمەس ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىز.
قازاقستاننىڭ ماقتا شارۋاشىلىعى سالاسى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قامقورلىعىنان ەشۋاقىتتا كەندە قالىپ كورگەن ەمەس. ول قاشاندا ماقتاشى ديقان قاۋىمدى كوز اياسىندا ۇستاپ كەلەدى. مەنشىگىندە جەرى بار, تاۋەلسىز ەلى بار, حالقىنىڭ قامىن ويلايتىن پرەزيدەنتى بار قازاق قانداي باقىتتى, قانداي قيىندىقتى بولسا دا جەڭەرىنە داۋ جوق. ەلباسىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن مەملەكەتارالىق سىرداريا وزەنى ارقىلى اعىن سۋ ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋى, شاردارا سۋ قويماسىنان ماقتاارال اۋدانىنىڭ ديقاندارى كەلەشەكتە اعىن سۋدان تاپشىلىق كورمەۋى ءۇشىن قوسىمشا 4 سۋسورعىش ورناتۋى, مەليوراتسيا جۇمىستارىنا قارجى ءبولىنۋى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ماقتا تازالايتىن جانە تۇقىمدىق شيت دايىندايتىن زاۋىتتاردىڭ سالىنىپ جۇمىس ىستەۋى, ءومىر وزەگى – جول, تاعى باسقا تولعاۋى توقسان ءتۇرلى تۇيتكىلدەردىڭ ءوز شەشىمىن ۋاقتىلى تابۋى قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ەلباسىنا دەگەن ىستىق ىقىلاسىن ارتتىرا ءتۇستى.
قازاق ماقتاسى دۇنيەجۇزىلىك رەيتينگ بويىنشا 68 ماقتا وندىرەتىن مەملەكەتتىڭ اراسىندا 1997-98 جىلدارى 23-24-ءشى ورىندى يەلەنسە, قازىرگى ۋاقىتتا 15-16-شى ورىنعا كوتەرىلدى. ەندىگى باستى ماقسات – قازاقستاننىڭ ماقتا ءوندىرىسى ءوز ورنىن ايماق بويىنشا ەشكىمگە بەرمەۋى كەرەك. قازىرگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى مەن قۇرىلىمدارىن رەتتەيتىن زاڭدىق جوبالاردىڭ نەگىزى قالاندى. جەر, سۋ جانە ورمان كودەكستەرى, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى, ۆەتەريناريا, وسىمدىكتى قورعاۋ ت.ب. كوپتەگەن نورماتيۆتىك زاڭدىق اكتىلەر حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ جاتىر. اگرارلىق ونەركاسىپتىك كومپلەكسكە مەملەكەتتىك قولداۋ جىلدان جىلعا ارتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە سالىق جەڭىلدەتىلىپ, وسىمدىك زيانكەستەرى مەن مال اۋرۋلارىنا قارسى كۇرەس مەملەكەت ەسەبىنەن جۇرگىزىلىپ, تۇقىم, تىڭايتقىش, گەربيتسيت, اعىن سۋ باعاسى تومەندەتىلىپ, بيۋدجەتتىك ءوسىمسىز نەسيە بەرىلىپ, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن ليزينگ جۇيەسى ارقىلى الۋعا قول جەتكىزىلىپ وتىر.
ۇلى دالانىڭ بويىندا تىرشىلىك كەشكەن دانىشپان بابالارىمىز بەن داڭقتى باتىرلارىمىز وتكەن تاريحىمىزدان سىر شەرتسە, بۇگىنگى وركەنيەت ءداۋىرىنىڭ وزىق ويلى پەرزەنتى, ادامزاتتىڭ دارابوز ازاماتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى سول ۇلىلىقتىڭ ۇزىلمەس ۇلگىسى دەپ تانيمىز.
يبادۋللا ۇمبەتاەۆ, قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.