بۇگىن استاناداعى م.س.نارىكباەۆ اتىنداعى KAZGUU ۋنيۆەرسيتەتىندە ء«بىلىم بەرۋ جۇيەسىندە اكادەميالىق ادالدىقتى ىلگەرىلەتۋ» اتتى رەسپۋبليكالىق فورۋم باستالادى. ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاناتىن القالى جيىنعا اكادەميالىق ادالدىق ليگاسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى قاتىسىپ, ءوز تاجىريبەلەرىمەن بولىسەدى. ليگا قۇرامىنداعى ىرگەلى وقۋ ورنى قارۇزۋ ءۇشىن ادالدىق قاعيداتىن ورنىقتىرۋ – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قادام.
بيىل اكادەميك ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى ءۇشىن تاريحي وقيعا بولدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى جىلى 12 تامىزداعى جارلىعىمەن وقۋ ورنىنا «ۇلتتىق» مارتەبەسى بەرىلدى. بۇعان دەيىن ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەرىلگەن «زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى» مارتەبەسى اكادەميالىق اۆتونوميامىزدى كەڭەيتسە, ۇلتتىق مارتەبە – ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىنىڭ جەتىستىگىن مويىنداۋ عانا ەمەس, ەل الدىنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگى.
بۇل سەرپىلىس 2023 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اكادەميالىق ادالدىق ليگاسىنا كىرۋ تۋرالى قابىلداعان ىرگەلى شەشىمىنسىز مۇمكىن بولماس ەدى. ليگا ستاندارتتارى ۇلتتىق مارتەبەگە لايىق ءمولدىر ەكوجۇيەنى قۇرۋعا نەگىز بولدى. قازىرگى تاڭدا ءبىز اكادەميالىق ادالدىقتى جاي عانا «وپتسيا» ەمەس, ۋنيۆەرسيتەت دامۋىنىڭ باستى شارتى دەپ تۇسىنەمىز.
ءبىز ليگا مۇشەلىگىنە نە سەبەپتى وتتىك؟ ءبىلىم بەرۋ ەكونوميكاسىنىڭ بەلگىلى زەرتتەۋشىسى ستيۆەن حەينەمان اكادەميالىق ادالدىقتىڭ بولماۋى مەملەكەتكە تىكەلەي ەكونوميكالىق زيان كەلتىرەتىنىن دالەلدەگەن بولاتىن. ەگەر ۋنيۆەرسيتەت ادىلەتسىز باعا العان, بىلىكسىز مامان شىعارسا, قوعام مەن ۋنيۆەرسيتەت اراسىنداعى الەۋمەتتىك كەلىسىمشارت بۇزىلادى.
ليگاعا كىرۋ – نارىق پەن حالىقارالىق قاۋىمداستىققا بەرىلگەن بەلگى. بۇل – بوكەتوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ديپلومى «كولەڭكەلى» كەلىسىمدەرمەن ەمەس, ناقتى بىلىممەن قامتاماسىز ەتىلگەن دەگەن ءسوز. بۇل قادام ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اكادەميالىق بەدەلىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتۋعا جول اشتى.
ۇلتتىق مارتەبە سىبايلاس جەمقورلىققا مۇلدەم توزبەۋشىلىك ساياساتىن تالاپ ەتەدى. ۋنيۆەرسيتەتتە كومپلاەنس-قىزمەت قۇرىلىپ, اكادەميالىق ادالدىق جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات پەن ستاندارت ەنگىزىلدى. ءبىز مۇددەلەر قاقتىعىسىن تەكسەرۋدىڭ قاتاڭ راسىمدەرىن بەكىتتىك. الايدا ەڭ باستىسى – سانانى وزگەرتۋ. ستۋدەنتتەرگە تەك كاسىبي ءبىلىم بەرىلمەيدى, ەلدىڭ زياتكەرلىك ەليتاسىن قالىپتاستىرۋ كوزدەلەدى. وسى ماقساتتا باكالاۆرياتتىڭ وقۋ جۇمىس جوسپارىنا «قۇقىق جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەت نەگىزدەرى» ءپانى, ال ماگيستراتۋرانىڭ جۇمىس جوسپارلارىنا «مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋ جۇيەسىندەگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كومپلاەنس» ءپانى ەنگىزىلدى. ۋنيۆەرسيتەت تەك ماماندار دايارلاپ قويماي, ەلدىڭ قۇقىقتىق ەليتاسىن قالىپتاستىرادى.
اكادەميالىق ادالدىق ساياساتى وقۋ ۇدەرىسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. ماقسات – ستۋدەنتتى «ۇستاپ الۋ» ەمەس, ونى اقپاراتپەن ساپالى جۇمىس ىستەۋگە, زياتكەرلىك مەنشىكتى قۇرمەتتەۋگە ۇيرەتۋ.
باعالاۋ ينفلياتسياسىن تومەندەتۋ جانە اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ستاندارتتى وپەراتسيالىق راسىمدەر تسيفرلاندىرىلدى. جاسىرىن باعالاۋ فورماتى ەنگىزىلە وتىرىپ, باعالاۋدىڭ وبەكتيۆتىلىگىنە قول جەتكىزىلدى.
سوڭعى ەكى جىلدا كومپيۋتەرلىك تەستىلەۋدىڭ ۇلەسى ازايتىلىپ, اۋىزشا, جازباشا جانە شىعارماشىلىق ەمتيحانداردىڭ ۇلەسى ەكى ەسەگە, ياعني 40%-عا دەيىن ارتتى. بۇل ستۋدەنتتەردىڭ سىني ويلاۋى مەن اكادەميالىق جازىلىم داعدىلارىن دامىتادى.
زامان اعىمىنان قالماي, جاساندى ينتەللەكت (جي) تەحنولوگيالارىن وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزىپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز – تىيىم سالۋ ەمەس, جاۋاپكەرشىلىكپەن قولدانۋعا ۇيرەتۋ. وسى رەتتە جي-ءدى قاي كەزدە قۇرال رەتىندە پايدالانۋعا بولاتىنىن, ال قاي كەزدە ونىڭ پلاگياتقا تەڭەستىرىلەتىنىن ايقىندايتىن ارنايى رەگلامەنت ازىرلەندى.
عىلىم تازالىعى – باستى نازاردا. ديسسەرتاتسياداعى دەرەكتەردى بۇرمالاۋ نەمەسە پلاگيات ونداعان جىلدار بويى قالىپتاسقان بەدەلگە نۇقسان كەلتىرەدى. باكالاۆردىڭ كۋرستىق جۇمىسىنان باستاپ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسياعا دەيىنگى بارلىق دەڭگەيدە اكادەميالىق ادالدىق ستاندارت ەنگىزىلدى.
«جىرتقىش» باسىلىمدارعا عىلىمي ماقالا جاريالاماۋ ءۇشىن عىلىمي ەتيكا قاتاڭداتىلدى, ناتيجەسىندە Q1 جانە Q2 ساناتىنداعى جۋرنالدارداعى ماقالا سانى مەن دايەكسوز الۋ كورسەتكىشى ءوستى. الەمدىك عىلىم جوعارى وقۋ ورنىن «ماقالا فابريكاسى» ەمەس, ادال سەرىكتەس رەتىندە تانيدى.
ۋنيۆەرسيتەتتە شىعاتىن 12 عىلىمي جۋرنالدىڭ تورتەۋى «Web of Science» جانە «Scopus» بازالارىندا يندەكستەلەدى. اسىرەسە «ماتەماتيكا» سەرياسىنىڭ Q2 دەڭگەيىنە (53 پروتسەنتيل) جەتۋى – وتاندىق عىلىمنىڭ زور جەتىستىگى. ال رەبرەندينگتەن وتكەن «Buketov Business Review» جۋرنالى قاتاڭ سۇزگى ارقىلى ءار نومىرگە تەك ساپالى 4–5 ماقالانى عانا جاريالاپ, عىلىمي ەتيكانى ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ وتىر.
جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ QS جاھاندىق رەيتينگىندەگى «اكادەميالىق بەدەل» جانە «جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىنداعى بەدەل» كورسەتكىشتەرىنىڭ ءوسۋى ستراتەگيامىزدىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەيدى. ماسەلەن, جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىنداعى بەدەل كورسەتكىشى 11 بالدان 36.7 بالعا دەيىن ءوستى.
حالىقارالىق ارەناداعى سەنىمنىڭ ارتۋى شەتەلدىك ستۋدەنتتەر سانىنان دا بايقالادى. 2024–2025 جىلدارى شەتەلدىك ستۋدەنتتەر كونتينگەنتى ەكى ەسەدەن استام ۇلعايدى. ساۋالناما ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, تالاپكەرلەردىڭ باسىم بولىگى ۋنيۆەرسيتەتتى ونىڭ جوعارى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن اكادەميالىق ادالدىعى ءۇشىن تاڭدايدى.
عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس, اكادەميالىق ادالدىق پەن كاسىبي ورتاداعى ەتيكانىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس بار. دەمەك ەگەر ستۋدەنت ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا كوشىرۋ, پلاگيات جاساۋ, الداۋ سياقتى اكادەميالىق ادالدىقتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن بۇزسا, ەرتەڭ جۇمىس ورنىندا دا سونى قايتالايدى. ميسسيا – تەك كاسىبي مامان عانا ەمەس, جوعارى دەڭگەيدەگى ازامات تاربيەلەۋ.
ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇلى حارتياسىندا ايتىلعانداي: «جوعارى وقۋ ورنى – مادەنيەتتى سىني تۇردە قۇراتىن جانە تاراتاتىن اۆتونوميالىق مەكەمە». ءبىز ادالدىق مادەنيەتىنسىز ساپالى ءبىلىم مەن سەرپىندى عىلىمنىڭ بولمايتىنىنا سەنەمىز. اكادەميالىق ادالدىق ليگاسىنىڭ قاعيداتتارى ءبىلىم ساپاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى.
نۇرلان دۋلاتبەكوۆ,
اكادەميك ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
باسقارما توراعاسى-رەكتورى, ۇعا اكادەميگى