تۋعان جەردىڭ توپىراعى مەن جۋسانى

جازۋدان قاجىماعان جانارى يەسىنە ءسال سەپتىگىن تيگىزبەك كۇيدە جىپىلىقتاي قاي­شىلانعان. قايرانسىز مۇلدە. كىرەۋ­كەلەنە السىرەپ, جۇمىلا بەرەدى. جان دىلگىرلىگىمەن تىرەۋ قويىلسا دا كونگىسى جوق, قورعاسىن قۇيعانداي ەزىپ بارادى: «... شە-شە-ڭ كەل- كەل-مەە-ءدى مە؟..». ەدىگەگە قاراشىعى ازايىپ, الارعان كوزىن بۇردى. «قازىر كەلەدى» دەپ دامەلەندىردى ۇلى چەح ەلىندە ەم-دوم الىپ جاتقان قوساعىن ەلەڭدەپ كۇتكەن اكەسىنە جاردەمى تيەرلىك قيسىنسىز ءسوزىن امالسىز قىستىرىپ.

مۇحاڭنىڭ جانارى الدە شاراسىز­دىقتان با, الدە جاراتىلىسى عاجاپ باقىت­جامال زايىبىمەن ءتاتتى ءبىر قاۋىشۋدى اڭساعاننان با, توسىن سەرپىلدى دە, جايلاپ جۇمىلا بەردى... جۇمىلعانىمەن, جان-جۇرەگىنىڭ, جۇيكە-ج ۇلىنىنىڭ تىندەرى ءالى جۇلقىنا جىبىرلاعان كۇيى داۋىرلەپ جاتقان ەدى... ويلارى وشارىلماي, وپىندىرماي, وڭقايىنان وڭعارىلعانداي ما؟

قازاقتىڭ قايتالانباس ەرەن تۇلعاسى نە ايتقالى جاتىر ەكەن, نەندەي ويدىڭ قۇرساۋىنا مالتىقتى ەكەن؟ مۇمكىن, ءوزىنىڭ كۇنى بۇرىن جازىپ كەتكەن سوڭعى سوزدەرىن شيىرلاي قايتالاپ, شامىرقانۋ ۇستىندە مە؟ «ۋا, جاڭا ءوسپىرىم ۇرپاعىم! الاش ۇرانى بارىنەن دە جوعارى! تۋعان حالقىڭنىڭ ۇلتتىق مۇددەسى بارىنەن دە بيىك! كەۋدەلەرىڭدى كوتەرىڭكى ۇس­تاڭدار. بابالاردىڭ بار مۇراتىن بەرىك تۇتىڭدار. بايىرعى مەكەن, بايتاق قونىستى ساقتاڭدار. ىنتىماق, مەيىردەن ايىرىلماڭدار. ارۋاقتىڭ اماناتى ۇمىتىلماسىن. سوندا ماڭگىلىك سالتاناتقا جەتەسىڭدەر!» دەگەنىن اقىرعى جۇرەك الديىمەن ەمەۋرىندەپ جالعاستىردى ما ەكەن؟ الدە «وسىنشاما ۇزاق وسيەت ايتۋعا مۇمكىندىك تاپپاسام, ەكى-اق اۋىز ءسوز» دەپ ءوزى جازعانداي, سوڭعى دەمىن جيىپ: «قايران قازاق! ەجەلگى ەرلىگىڭدى تاپ! قاسيەتىڭدى قالپىنا كەلتىر», دەپ قۇمارىنان شىعىپ پا؟ تاعى دا ءوزى مەڭزەگەندەي: «اقىرعى, ءتاسىلىم ساتتە وعان دا دارمەنىم جەتپەي قالسا, مىنە, الدىن الا ايتىپ قويدى دەپ ەسەپتەڭىز» دەپ وسيەتتەگەنىندەي: «و, ءتاڭىرىم! قازاق ەلىن قولداي گور!..», دەگەن جالبىرىنىشىن اقىرعى دەمىمەن شىعارعالى سايلانىپ پا, ءبىرى كەم دۇنيە-اي!

وسىنداي بيىك ۇستىندى, جۇرەكجاردى اسقاق سوزدەر ىسسى كوكىرەگى سۋىنا باستاعان ساتتە جانىمەن قاباتتاسا بەيكۇنا بوزتورعايداي امىريكان اسپانىنا پىر-پىر ەتىپ كونبىستىكپەن كوتەرىلىپ, مىنا جات كوك جۇزىنەن مەدەت تاپپاي زىرقىراي زۋلاپ, تۋعان جەرىنىڭ زەڭگىرىنە الاسۇرا, ىشقىنا قانات سەرمەگەندەي ەدى...

ۇلى جۇرەك كەنەت ماڭگىلىك دامىلدادى! تۋعان جەرىنەن تۋ الىستا... ەر جۇرەكتى ەدىگە جەدەل ەسىن جيىپ: «ارىستان اكەم پانيدەن باقيعا اتتانىپ كەتتى, اقش-تىڭ مەريلەند شتاتىنداعى ۇيىندە, بالا-شاعاسىنىڭ ورتاسىندا, 2025 جىلعى قاڭتاردىڭ 9-ى, جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا ساعات 19:55-تە (قازاقستان ۋاقىتى بويىنشا قاڭتاردىڭ 10-ى, ساعات تاڭعى 05:55)», دەپ جەر-جاھانعا شۇعىل حابار تاراتتى دا, اكە اماناتىن ورىنداۋعا جان-دارمەنىمەن كىرىسىپ كەتىپ ەدى. جانازاسى ۆاشينگتون ماڭىنداعى ەڭ ءىرى مەشىت – تۇرىكتەردىڭ ديانەت (Diyanet) ورتالىعىنا تيەسىلى اللا ۇيىندە شىعارىلدى.

بۇل – قازاق ەلىن لەزدە قارىپ وتكەن قارالى حابار مۇڭداس جۇرەكتەرگە شارپىلىپ, «سىرتتا قالعانى قالاي؟» دەگىزەرلىك قيماستىق قايعى ۋىلىمەن كەڭىستىكتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن اداقتاي جەلدەي ەسكەن. بيلىك تە تازا بەيىلمەن ارۋاق رۋحىن قاستەرلەي, مۇردەنى ورالت­پاق نيەتپەن وتباسىنا جۇگىنگەنمەن دانەڭە ونبەدى. وسيەتتەن اتتاپ وتپەيدى ەكەن... ىستىق ۇياسى جازۋشىلار وداعى دا وسى سەبەپتى جەدەل سايلاپ قويعان چارتەرلىك ۇشاق رەيسىن ىسىرىپ تاستادى. امال نەشىك؟ تاعدىردىڭ جازۋى وسىلاي.

مۇنداي ءجانتاسىلىم شاقتاعى ەندى ارتىق-اۋىس ءسوزدىڭ ءجونسىز ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى ۇعىندى. توپىراعى سۋىعان سوڭ دا كولدەنەڭ سىپسىڭ ءسىڭىستى بولمايتىنىن سەزىنگەن. وسى تۇسىنىستىككە, شۇكىر!

تۋعان ەلىنە وكپە-نازسىز كەتتى مۇحاڭ! راس, جەكە-دارا بەيپىل اۋىز سوزۋارلارعا بولا تونىن وتقا تاستاماعان اقىلدى ادام عوي. جۇيكەسىنە ادەيى شي جۇگىرتكەنىمەن, تۇتاستاي ەلىنەن تيتتەي دە جەرىنبەگەن. شەت جەردە: چەح ەلىندە, قۇراما شتاتتاردا قالامىن قايراپ, تىڭنان تۇرەن سالا تىنتكىلەپ, روماندار تسيكلىن تۋدىردى. الاڭسىز, ارمانسىز ءسوز كەستەلەدى. قاق-سوقتى قۇلاعىنان اسىرىپ, ادىلدىك الەمىنە بويلاپ ەندى. سىرتتا جۇرگەن 19 جىلىنىڭ جەمىستى ءتۇيىنى بولعان 25 تومىن سيپالاپ قوشتاسقان مۇحاڭدى شىن باقىتتى كلاسسيك دەمەۋگە ەشكىمنىڭ ءداتى جەتپەس, ءسىرا!

مۇحاڭ ءومىرىنىڭ ەڭ كەنەۋلى دە كەڭ تىنىستى, قىزىققا, سىيلاستىققا تولى كەزەڭدەرىنىڭ ۇكىلى تۇستارى ءاماندا جاقسى-جايساڭدارمەن جاناسىپ جۇرگەن­دىگىمەن اسپەتتەلسە كەرەك. ونداي كاۋسارلى ءساتتىڭ باستاۋىندا, ارينە, سوناۋ ءبىر الاش ارىستارىنىڭ قيساپسىز قىسپاققا تۇسكەن زوبالاڭدى جىلدارىندا مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ مۇحاڭ اتا-باباسىنىڭ شاڭىراعىنا سوققانداعى سوقپاعىنان دارىپتەلەتىنى انىق-اۋ! مۇنىڭ الدىندا وسى قۇتتى ۇيادا ۇلى اباي تۇستەنە جاتىپ, ءوزىنىڭ اتىشۋلى «جاز» ولەڭىن جازعانى تاريحقا تاعى ءمالىم. قادىرمەندى قوناقتارىمەن ىلەسە كەلگەن قۇت-بەرەكە, ابىروي-ءناسىپ, ىرىس-تابىس بەرتىنگى بۋىن مۇحاڭنىڭ ءوز باستاۋىنا قونعان قىدىرداي بۇكىل ومىرلىك جولىن جايناتىپ جىبەرگەنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەسى ايان عوي.

– گۇلنار اپا!– دەپ ساڭق ەتكەن مۇح­تار ءىنىسىنىڭ داۋىسىنا جالت ەتىپ, نازار اۋدارعان توقسان جاسىن تويلاپ وتىرعان كەيۋانا وسى تەكتەس تاريح سىرىنا قانىققانى سونشالىق, ىشتەي ەگىلىپ, سىرتتاي قۇلپىرىپ ءبىر داۋرەندەپ قالعان-تىن.

گۇلنار مىرجاقىپقىزىنىڭ قاسىندا قانىشتىڭ (ساتباەۆ) قىزى قانيسا وتىر ەدى, ول دا مۇحتار سوزىنە تەبىرەنە ءتۇسىپ, كۇبىر ەتە قالدى: ء«بىزدىڭ اكەلەرىمىزدىڭ التىن تۇياعىنداي عوي, بۇل مۇحتار!». بۇل پىكىرگە گۇلنار اپا تىپتەن ماسايراي قۋانىپ: ء«دوپ ايتتىڭ!» دەپ, دارا تۇلعالى ىنىسىنە تويماي قارادى.

سول 2005 جىلعى تويدا مۇحاڭنىڭ گۇلنار اپامىزعا ءوزىنىڭ 13 تومدىق شىعارمالار جيناعىن تارتۋ ەتكەنىنىڭ كۋاسى بولعان ەدىك. «جان اپا, بۇلار ءالى ەكى ەسەلەنۋگە ءتيىس!» دەپ, سۇلۋ مۇرتىن شيىرلاي سيپاپ, اپاسىنا ماڭدايىن ىقىلاستانا يىسكەتكەن.

گۇلنار اپاسىنىڭ سول جولعى باتاسى قابىل بولىپ, مۇحاڭ تىڭ تىنىسپەن, بۋىرقانعان شابىتپەن, ەرەسەن ەرلىكپەن وندىرتە جازىپ ەدى-اۋ! ۋادەسىندە تۇرىپ, ءتول شىعارمالار جيناعىنىڭ سانىن 26-عا (كەيىنگى ءوزى كورىپ ۇلگەرمەگەن ءبىر تومىن قوسقاندا) جەتكىزگەن ەدى. نەتكەن ەرتەگىگە ۇقساس ەڭبەك دەسەڭىزشى! وزەك سۋى­رار ءورىستى دۇنيەلەرىن بىلاي قويعاندا «شىڭعىس حاننىڭ» ءتورت كىتابى, «التىن وردا» تاريحي رومانى تولىمدى پىشىنمەن تولعاتىلدى, وقىرماندارىنا كەرەمەت اسەرمەن كادەلەندى.

انا ءبىر جىلدارى شەتتە ءجۇرىپ, ەلدەگى كوپبەيىتتەگى (بۇرىنعى سەمەي وبلىسى شۇبارتاۋ اۋدانى بايقوشقار اۋى­لى; قازىرگى اباي وبلىسى اياگوز اۋدانى) اتا-بابا باسىنا زيارات ەتىپ كەتكەنى بار ەدى مۇحاڭنىڭ. مۇندا ونىڭ ارعى اتاسى قۇرىمباي, بەرگى اتاسى ماعاۋيا جانە جاستايىنان باۋىرىنا باسىپ تاربيەلەپ وسىرگەن اياۋلى اجەسى ورىنباسار ماڭگىلىك تىنىستاپ جاتقان. ارۋاقتارعا قۇران باعىشتاعان. اسىل جاندارىنىڭ قابىرلەرىن مەيىرىممەن سيپالاپ, قاس قاعىمدا قانشاما ۇلاعات سوزدەرىن ەسىنە الىپ, سول كەشەگىدەي كوركەم كۇندەرىنىڭ پەيىشىنە ويشا ورالىپ ەدى-اۋ! اسىعىس اتتانىپ, قيىر شەتتە قالام قايراتىنا قايىرا كەنەلگەن-ءتىن.

...سول زيرات باسىندا ەندى, مىنە, مۇحاڭنىڭ ۇلى, كۇللى شىعارمالارىنىڭ تۇسىنىگىن تىزگەن ەدىگە تۇر ەدى, ەتباۋىر جاقىندارىمەن. اكەسىنىڭ و دۇنيەلىك بولعانىن ارۋاقتارعا ەستىرتكەندەي, ىشتەي دۇعا قايىرىپ, كوپشىلىكتىڭ ماقۇل­داۋىمەن مۇحيت اسىپ كەلگەندەگى باستى پارىزىن ءارى اكە اماناتىن ورىنداۋعا كىرىستى. شىمىر ورالعان اق شۇبەرەكتىڭ ءتۇبىن قاعىپ, ءبىر ۋىس توپىراقتى الاقان ۋىسىنا شوكىمدەپ, سول ساتتە ءدىرىل قاققان قولىن ازەر بەكەمدەگەن كۇيى شوگىڭكى كونە قابىردىڭ ەكەۋىنە, «ە-ە, اسىل اجەم-اي» دەپ ءۇشىنشىسىنىڭ دە «نەسىبەسىن» ۇمىتپاي, ساۋساقتارىمەن ءسال ۇڭگىگەن ويىقشالارعا ءدان سەپكەندەي اڭسارلىقپەن سىلكە شەرتىپ, قوندىردى. ايالاي سيپالاپ ءبارىنىڭ دە بەتتەرىن تەگىستەدى. ەدىگەنىڭ كوڭىلى بۇزىلىپ, جانارىنا جاس ىركىلىپ: «ارىستارىم-اۋ, مۇحتار ۇلدارىڭنىڭ قابىرىنىڭ توپىراعىن دا جاستانا جاتىڭ­دارشى!», دەپ كۇڭىرەنە كۇبىرلەگەنى ماڭاي بىتكەنگە جاڭعىرىعا ەستىلگەندەي ەدى.

ۆاشينگتوننان 12 شاقىرىم جەردەگى پاركلون (Parklawn Cemetery) زيراتى. ۇلى جازۋشىنىڭ باسى ءالى كوتەرىلە قويماعان. ۇيىسقان كوك شوپتەسىننەن توپىراق ءۇيىندىسى دە بايقالمايدى, تەپ-تەگىس. تەك مۇحاڭنىڭ سۋرەتى مەن قىسقاشا تۇسىنىك جازىلعان تەمىر تاقتايشانى ەكى شىبىق سيراعى ۇستاپ تۇر. باسى كوتەرىلگەنگە دەيىن اتاقونىستاعى بابالار بەيتىنەن اكەلىنگەن توپىراقتى اكەسىنىڭ قابىرىنە قوسپاق بولعان ەدىگە ءسال بوگەلىپ, تولقي جۇرەكسىنىپ, قولىنداعى شۇبەرەكتىڭ ءتۇيىنىن جازدى دا, ۇستاتا بەرگەن ويىنشىقتاي كۇرەكشەمەن كوك ءشوپتىڭ قىرتىسىن جىرتىپ, شۇقىرشا جاساپ, توپىراق سالدى دا ءالى سەمىپ ۇلگەرمەگەن بوز جۋساننىڭ بىرەر تالىن قوسىپ, قوپسىعان جەردى الاقانىمەن نىعىزداپ جاپتى. «تۋعان جەرىڭنىڭ, اتا-بابالارىڭنىڭ توپىراعىن ماڭگى-باقي جاستانىپ جات, اكە, جۋسانىن يىسكەپ جات, جان كوكە!» دەگەن ەدىگە بوساعان كوڭىلىن ساتتە بەكىتىپ الا قويدى.

بۇگىندە سيلۆەر سپريڭ – كۇمىس بۇلاقتاعى (Silver Sprinq) مۇحاڭنىڭ ءۇيىن «مۇحتار ماعاۋين قازاق ۇلتتىق مادەني-اعارتۋ ورتالىعىنا» اينالدىرۋ ءىسى ەرەكشە قۇلشىنىسپەن قولعا الىنعان. ال كەلەشەكتە ماعاۋين مۇراجاي-ءۇيى سونىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگىنە اينالماق.

تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر... مۇحاڭ قازاسىنا قابىرعاسى قايىسقان باقىتجا­مالداي اسىل جار زارلى جوقتاۋىن تيا الماي جۇرگەندە ماعجان بالاسىنان عايىپتان ايىرىلىپ جانە تاعدىر­دىڭ ەزگىسىنە ءتۇسىپ ەدى. «جان انام, قالعاندارىڭنىڭ تىلەۋىن تىلەي ءتۇس, ءسىز امان بولىڭىز!» دەپ وبەكتەگەن التىن كەلىنى جۇبايى ەدىگەمەن استى-ۇستىنە ءتۇسىپ ءجۇر! مۇحتارداي اتانىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن يبالى كەلىننىڭ مەيىرىمىنەن توگىلگەن پاراساتتى دا مۇراتتى سوزدەر كارى جۇرەككە ءومىردى باعالاتىپ, العا جەتەلەيدى...

مۇحاڭ ءبارىن ايتىپ كەتىپتى عوي. سونىڭ ءبىر قاداۋ ءتۇيىنى جارىنىڭ جادىندا قاتتالعان: «الەمدەگى ەڭ سۇلۋ – قازاق ايەلى: مەنىڭ جارىم, مەنىڭ انام, مەنىڭ قىزىم. قازاقتى قازاق قىلعان وسى ايەل بولاتىن. سۇلۋ عانا ەمەس, سىمباتتى, مىنەزدى, اقىلدى, ادال جار, ابزال انا, اعايىنعا قامقور, اۋىل-ايماققا قۇت, ەردىڭ ماقتانى, ەلدىڭ كوركى!». ەل, جەر, انالار امان بولسا, الەم كوركەيەر, باقىت باستاۋى التىن قۇنداقتى بولا تۇسەر... مۇحاڭنىڭ كۇيتتەگەنى دە وسى ەدى عوي.

ادەبيەت ءامىرشىسى, تاريح تامىرشىسى اتانعان ۇلى جازۋشىنىڭ قازاق قوعامىنداعى ءھام ادەبيەتىندەگى داڭعىل ءىزى ماڭگىلىك سايراپ جاتار. ويتكەنى ماعاۋيننىڭ ارمانى – قازاقتىڭ ارمانىمەن تامىرلانىپ, تاسپالانا بەرمەكشى.

قايسار ءالىم,

جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى