مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى: نارىق تالابى نە دەيدى؟

حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ بولجامىنشا, 2026 جىلى ەكونوميكالىق ءوسىم 4,5%-عا دەيىن باياۋلاپ, ينفلياتسيا 11% دەڭگەيىندە ساقتالادى. ورتامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ينفلياتسيانى 5%-عا دەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن قاتاڭ شارالار قاجەت. قور ساراپشىلارى «جەڭىل­دىكتەردى قىسقارتۋ, مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ اياسىن شەكتەپ, سۋبسيديالاردى ازايتۋ» قاجەت ەكەنىن ايتىپ, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا ارالاسۋىن ازايتىپ, جەكە سەكتوردى دامىتۋعا كەڭەس بەردى. سونىمەن قاتار مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ مەن جەكەشەلەندىرۋدى ءادىل, اشىق جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.

مەملەكەت باسشىسى دا وسى ماسەلەگە توقتالىپ, ەلىمىزدە مەم­لەكەتتىك قاتىسى بار ۇيىمدار سانى 25 مىڭعا جۋىقتاپ قالعانىن ايتتى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءتيىمدى جۇمىس ىستەمەيدى, مىندەتتەرى مەن قۇرىلىمى ناقتى جۇيەگە ساي ەمەس. «كوممەر­تسيالىق ەمەس ماقساتتاردى اتقارۋ ءۇشىن كوممەرتسيالىق تاسىلدەر قولدانۋ كوبەيىپ, شىعىندار ارتىپ, ارتىق باسقارۋ ورگاندارى قۇرىلدى. ناقتى ناتيجە ەسكەرىلمەيدى», دەدى پرەزيدەنت.

حالىقارالىق تاجىريبە مەملە­كەتتىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن شەكتەۋدى قۇپتايدى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەتتىك كاسىپورىندار نارىق­تىڭ وزگەرىستەرىنە بەيىمسىز كەلەدى, ال جەكە سەكتور, كەرىسىنشە, يكەمدى – ول تەز بەيىمدەلىپ, يننوۆاتسيالار مەن تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەنگىزە الادى. الەمدىك تاجىريبەدە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ءرولىن وڭتايلاندىرۋ كوبىنە «سارى بەتتەر ەرەجەسىمەن» (Yellow Pages Rule) تۇسىندىرىلەدى. بۇل قاعيدا بويىنشا مەملەكەت تەك جەكە سەكتور اتقارا المايتىن قىزمەتتەردى عانا ءوز قولىندا قالدىرۋعا ءتيىس. قازاقستاندا وسى قاعيداعا نەگىزدەل­گەن زاڭ 2015 جىلعى كوكتەمدە قابىلداندى. زاڭعا ساي, كومپانيالار ءوز فۋنكتسيالارىن «مەملەكەتتىك» جانە «كوممەرتسيالىق» دەپ ءبولىپ, ولاردى ۇنەمى قايتا قاراپ, تالداپ وتىرۋى كەرەك ەدى.

كەلەر جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدە كۆازيمەملەكەتتىك سەك­توردىڭ جاڭا سۋبەكتىلەرىن قۇرۋعا موراتوري جاريالاندى. قازىردىڭ وزىندە 922 ملرد تەڭگەنىڭ 396 نىسانى جەكەگە بەرىلىپ, 69 كاسىپورىن تاراتىلدى نەمەسە قايتا ۇيىمداستىرىلدى. مەملەكەت­­تىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن قىس­قار­تۋ جوسپارى اياسىندا قۇنى 2 ترلن تەڭگەدەن اساتىن 500-گە جۋىق كومپانيا جەكەشەلەندىرىلەدى, IPO/SPO ارقىلى ساتىلادى نەمەسە قىسقارتىلادى. ەكونوميكانى مونوپولياسىزداندىرۋ جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلىپ, مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ قايتا ۇلعايۋىنا جول بەرمەيتىن زاڭنامالىق شەكتەۋلەر قاراستىرىلۋدا. سونىمەن قاتار جەكەشەلەندىرۋگە جاڭا قاعيدالار ەنگىزىلدى: مەملەكەتتىڭ نارىقتاعى ءرولىنىڭ ۋاقىتشا سيپاتى, جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ باسىمدىعى جانە جەكە مونوپوليالارعا جول بەرمەۋ. بۇرىن كاسىپكەرلىككە مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىن كەڭەيتەتىن كاسىپكەرلىك كودەكستىڭ 192-بابى­نىڭ 5-تارماقشاسى دا الىنىپ تاستالدى.

Halyk Finance باسقارما توراعاسى مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, «مەملەكەتتىك كاپيتاليزم» مودەلى مۇنايدان تۇسكەن كىرىستەردىڭ ۇلتتىق قورعا جينالۋى ارقىلى عانا ىسكە اسىپ وتىر.

«ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ باستى تەتىگى ۇلتتىق قور ماكروەكو­نوميكالىق ورتانى ناشارلاتتى. ال جەكە سەكتور يكەمدى, وزگەرىس­تەرگە جىلدام بەيىمدەلىپ, يننو­ۆاتسيا مەن ينۆەستيتسيانى بەلسەن­دى تارتادى. سوندىقتان ۇكىمەت مەملەكەتتى نەگىزگى ويىنشى رەتىندە ەمەس, اقىلدى رەتتەۋشى جانە ستراتەگيالىق ينۆەس­تور رەتىندەگى مودەلگە كوشۋى كەرەك», دەيدى ول.

ساراپشىلار قازىرگى جاعداي بولجامعا ساي كەلمەيتىنىن ايتادى. ۇزاق مەرزىمدە ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۇلەسى قىسقارىپ جاتىر. 2000 جىلى جەكە سەكتور ينۆەستيتسياسى مەملەكەتتىك كاپيتالدىڭ 25%-ى بولسا, 2023 جىلى ءتورت ەسە اسىپ جىعىلدى. ونىڭ ۇستىنە جەكە سەكتوردىڭ ينۆەستيتسياسى مەملەكەتتىك سەكتورعا قاراعاندا تەز وسۋدە, بۇل ءۇردىس 2025 جىلدان كەيىن ايقىن بايقالادى. زامير قاراجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك مەنشىكتىڭ ازايۋى تەك توتەنشە جاعدايلاردا مۇمكىن. مىسالى, 2023 جىلى ريددەردەگى جەس قىستا قاتىپ قالعاننان كەيىن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتا­رىل­دى. العاشقى جەكەشەلەن­دىرۋ كەزەڭىندە يندۋستريا­مىزدى ۇتقىزدىق: الماتى ماقتا-ماتا كوم­بيناتى سياقتى زاۋىتتار ساۋ­دا ۇيلەرىنە اينالدى. شەتەلدىك ينۆەستورلار نەگىزىنەن شيكىزات سەكتورىنا قىزىعادى, ال توقىراعان كاسىپورىنداردى قايتا ىسكە قوسۋعا مەملەكەت قانا مۇددەلى, ويتكەنى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن بۇل قيىن.

ونىڭ ايتۋىنشا, رەسمي تۇردە ءبارى باقىلاۋدا, شەكتەن تىس جاعداي جوق. ىشكى نارىقتاعى مەملەكەتتىك ۇلەسى بار كومپانيالار شامامەن 10%-دى قۇرايدى, الايدا مەملەكەت كۆازيسەكتور مەن قارجى ينستيتۋتتارى ارقىلى ىقپالىن ساقتايدى. كاسىپكەرلەر مەملەكەتتىك قاتىسى بار كومپانيالاردىڭ باسەكەدە باسىم ەكەنىن ءجيى ايتادى, بىراق ۇكىمەت مەملەكەتتىك ۇلەستى قىس­قارتۋعا ءازىر ەمەس.

ساراپشى ماعبات سپانوۆتىڭ پىكىرىنشە, ۇكىمەت مەملەكەتتىك م ۇلىك زاڭىن جاڭارتىپ, مەملە­كەتتىڭ ەكونوميكاداعى قاتىسۋ شەگىن ناقتى انىقتامايىنشا وزگەرىس بولمايدى. ەلىمىزدە مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىنداعى شەكارا ايقىن ەمەس, مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ ارتىندا كىم­دەردىڭ وتىرعانى اشىق. قازىر كۆازيسەكتور زاڭناما, بيۋدجەت, سالىق, سۋبسيديالار ارقىلى ەكونوميكاعا ىقپال ەتەدى.

«بايتەرەك», «دامۋ» سياقتى قارجى ينستيتۋتتارى تولىق مەملە­كەتتىڭ باقىلاۋىندا, ال جاڭا ويىن­شىلاردىڭ نارىققا شىعۋى شەكتەۋلى. كۆازيسەكتور­عا شەكتەۋ قويىلماي, ماسەلە شەشىلمەيدى, سەبەبى دەربەس كومپانيالار دا مەملەكەتتىڭ ىقپالىندا قالادى. الەمدىك نارىق بولجامنان الشاقتاپ بارادى. اقش پەن ەۋروپا قارىزعا بەلشەسىنەن باتىپ, قامتاماسىز ەتىلمەگەن اقشانى كوپتەپ شىعارىپ وتىر. ەلىمىز دە بۇعان ۇقساس جولدى باستاعانىمەن, دۇرىس ەمەس ەكەنىن ەرتە ءتۇسىندى. باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن تولىق كوشىرمەۋ كەرەك, ءوز مۇمكىندىكتەرىمىز بەن السىزدىكتەرىمىزدى ەسكەرىپ, تەڭ­دەس­تىرىلگەن شەشىم قابىلداۋ ماڭىزدى», دەيدى ول.

ماعبات سپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, داعدارىس كەزىندە مەملەكەتتىڭ ۇلەسىنىڭ ءوسۋى زاڭدى, بىراق اسەر ەتۋ ادىستەرى وزگەرۋى كەرەك. ەلىمىز بىرنەشە رەت وتپەلى كەزەڭ­دى باستان كەشىردى, ونىڭ ىشىندە 90-جىل­دارى وداقتاعى زاۋىتتار­دىڭ ساۋ­دا نىساندارىنا اينالۋى بەل­گىلى. ساراپشى بانكروتقا جاقىن كاسىپورىنداردى شەتەلدىك ينۆەستورلار ساتىپ الادى دەگەنگە سەنبەۋ­گە كەڭەس بەرەدى, سەبەبى ولار­دى قايتا ىسكە قوسۋعا ۇلتتىق ينۆەس­تورلاردىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى.

«دامىعان ەلدەردە ينۆەستورلار قىزىقپاعان كاسىپورىنداردى ارزانعا ساتىپ الىپ, دامىتىپ, قايتا نارىققا شىعارادى. بىزدە بۇل مىندەت مەملەكەتتىڭ موينىندا نەمەسە كەلەسى جەكەشەلەندىرۋگە تاۋەلدى. سوندىقتان ۇكىمەت جەكە­شە­لەندىرۋ زاڭىن وزگەرتىپ, ينۆەس­تورلارعا وسىنداي مۇم­كىندىكتى بەرۋگە ءتيىس. سوندا عانا مەملەكەت ۇلەسىن ازايتۋعا بولادى», دەيدى ول.

الماتى