جايىلىم تارىلىپ بارادى

– جەر كودەكسىنىڭ 48-بابىنداعى (مەملەكەتتiك مەنشiكتەگi جەر ۋچاسكە­لەرiنە قۇقىقتاردى ساۋدا-ساتتىقتا (اۋكتسيونداردا) الۋ) تارماقتاردى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ كەيبىرى دۇرىس نازارعا الماي, بىر­قاتار جەر تەلىمى كونكۋرستا قارالماي (كونكۋرسقا بەرىلمەي) جاتىر. بۇل ارەكەت كەيىن زاڭ بۇزۋشىلىققا اپارىپ سوقتىرادى. ەكىنشىدەن, بيزنەس سۋبەك­تىلەرىنە كەڭەيۋ ءۇشىن بەرىلەتىن جەر تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋى. كوپ جاعدايدا الگىندەي كاسىپكەرلىك نىساندارىنا جەر ەشبىر نەگىزسىز بولىنەتىنىن بايقايمىز. ياعني كاسىپ يەسى كەڭەيۋى ءۇشىن قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ جوباسىن ۇسىنۋى – شارت. ونى جەكە مەنشىك جوبالاۋ كومپانيالارى بەرەدى. بىراق ونداي قۇجات ۇسى­نىلماعان كۇيدە قوسىمشا جەر ءبولىنىپ كەتەدى. ۇشىنشىدەن, ەلدى مەكەندەردە قۇ­رى­­لىسقا دەپ بەرىلگەن جەرلەردىڭ ۇزاق ۋا­قىت يگەرۋسىز جاتىپ قالۋى. ەگەر ول 3 جىل بويى يگەرۋسىز جاتسا, جەر كودەكسى­نىڭ 92-بابىنا سايكەس جەر تەلىمىن تەكسەرۋ­گە قۇقىعىمىز بار, – دەيدى وڭىرلىك جەر رەسۋرس­تارىن باسقارۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ايان بەكسەيىتوۆ.

كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ 144-بابىنا سايكەس, اتالعان مەكەمە كەز كەلگەن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىنە ءوز بەتىمەن تەكسەرىس جۇرگىزە المايدى. ول ءۇشىن ەڭ اۋەلى شاعىم نەمەسە ءوتىنىش ءتۇسۋى شارت. ياعني باقىلاۋشى تەتىگى بولعانىمەن, انىقتاۋ تەتىگى قاراستىرىلماعان. زاڭ بۇزۋشىلىقتى كورسە دە, فەرمەردىڭ نەمەسە كاسىپكەردىڭ جەرىنە اتتاپ باسۋعا بولمايدى. جەرلەردىڭ ماقساتتى پايدالانىلماي جاتقانى تۋرالى اتقارۋشى ورگان وكىلدەرى نەمەسە زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار شاعىم تۇسىرگەندە عانا بارىپ ىسكە كىرىسەدى. بۇل جاعداي سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرىنىڭ الدىن الادى دەگەنمەن, شالعاي جەرلەردە ورنالاسقان جەر تەلىمدەرىنىڭ جاي-كۇيىن باقىلاۋدا كوپ قيىندىقتار تۋىنداتىپ وتىر.

جىل باسىنان دەپارتامەنت ماماندارى 92 تەكسەرىس جۇرگىزىپ, 63 زاڭ بۇزۋشىلىقتى انىقتاعان. ناتيجەسىندە, جەردى جالعا الۋشى­لارعا 33 ۇيعارىم جولدانىپ, 3 ملن تەڭگەدەن استام ايىپپۇل سالىنعان.

تاعى ءبىر ماسەلە, جەر ءبولۋ كەزىن­دەگى قيىندىقتار. ويناتىلعان كونكۋرستاردا ۇتىلعان كاسىپكەرلىك نىساندارى كوپ جاعدايدا كونكۋرس ءادىل وتپەيدى دەپ شاعىم ءتۇسىرىپ جاتادى. بۇل فاكتور, اسىرەسە جايىلىم­دىق جەرلەرگە ءتان. كونكۋرستىڭ دۇرىس وتكەنىن تەكسەرۋ ءۇشىن قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان تەكسەرىس تاعا­يىندالىپ, ماسەلەنىڭ اق-قارا­سىن انىقتاعانشا قانشاما ۋاقىت شى­عىن بولادى. بۇل ەكى ورتادا شا­بىن­دىقتىڭ مەزگىلى ءوتىپ كەتۋى مۇم­كىن. الگى جەردى بۇرىننان پايدالانىپ جۇرگەن, كونكۋرستى ۇتىپ العان فەرمەرلەر جەر تەلىمىن پايدالانا الماي قينالىپ قالادى.

مۇنداي ماسەلەگە كەزىككەننىڭ ءبىرى – نۇربولات قوجاەۆ. ول بايان­اۋىل اۋدانىندا مال فەرماسىن ۇستايدى.

– ۇزاق جىل ءشوپ شاۋىپ, مال ازىعىن دايىنداپ جۇرگەن جەرىمدى كونكۋرسقا سالىپ ويناتقاندا جەڭىم­پاز اتانعانىما قاراماستان وزگە ۇمىتكەرلەر سوتقا شاعىم ءتۇسىردى. سوت پروتسەسى ۇزاققا سوزىلىپ, بۇل ىسكە باقىلاۋشى ورگاندار ارالاس­تى. وسىلاي جۇرگەندە قارا كۇز ءتۇ­سىپ, ت ۇلىگىمە قاجەتتى جەمشوپتى ۋاقى­تىندا ازىرلەي الما­دىم. قانشاما مالىمدى شىعىنداپ, ءشوپتى سىرتتان ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولدىم. سايىپ كەلگەندە الگى جەر ماعان قاجەتسىز بولىپ قالدى, – دەپ مۇڭىن شاقتى شارۋا.

فەرمەرلەر كونكۋرستارعا بايلانىستى زاڭنامالاردى ءالى دە جەتىل­دىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى كەي اۋدانداردا جەردى كونكۋرسسىز بەرىپ جىبەرۋ, ءادىل بولمەۋ سياقتى فاكتورلار تىيىلماي وتىر. ماي اۋدانىنداعى ماي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىنى, «بەرەكە» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قايرات بەيسەكەنوۆ وسىدان بىرەر جىل بۇرىن اۋداندىق جەر كوميسسياسىنىڭ ادىلەتسىز شەشىم شىعارىپ, جىلدار بويى پايدالانىپ كەلگەن 35,8 گەكتار جەردى وزگە ءبىر تۇرعىنعا بەرىپ جىبەرگەنىن ايتىپ, شاعىمداندى. اۋىلدىق وكرۋگ اۋماعىنا ەنەتىن الگى جەر تەلى­مىن شارۋا كەيىنگى 4 جىلدا مال ءوسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن جالعا الىپ كەلگەن. ال اۋداندىق كوميسسيا ول جەردى نە مالى, نە ءشوپ شابۋعا تەحنيكاسى جوق وزگە بىرەۋگە لايىقتى دەپ تانىعان.

تاعى ءبىر جاعدايدا ماي اۋدانى­نىڭ اكىمدىگى «باسەكە», «قىلىشبەك», «باقبەر» شارۋا قوجالىقتارىنا جانە 4 جەكە ازاماتقا تيەسىلى 122 گەكتار جەردى كونكۋرسقا شىعارۋدان باس تارتقان. ونىمەن قويماي, سوناۋ 1998 جىلدان بەرى وزدەرى ءشوبىن شاۋىپ كەلە جاتقان شۇيگىن جەردىڭ 18 گەكتارىن وزگە تۇرعىندارعا نەگىزسىز بەرىپ جىبەرگەن. مۇنداي ادىلەتسىزدىكتەر زاڭعا قانشاما وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتقانىنا قاراماستان ءالى دە بوي كورسەتىپ تۇرعانى وكىنىشتى.

وبلىستىق جەر رەسۋرستارىن باس­قارۋ دەپارتامەنتى جەردى پايدالانۋ مەن قورعاۋدى مەملەكەتتىك باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى مارات شامشيدەنوۆتىڭ دەرەگىنشە, جالپى كەيىنگى جىلدار بەدەرىندە پايدالانۋسىز جاتقان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن قايتارۋ ءىسى ناتيجەسىز ەمەس. 2022 جىلى ايماقتا 384 مىڭ گەكتار, 2023 جىلى – 335 مىڭ گەكتار, بىلتىر 153,3 مىڭ گەكتار جەر قايتارىلعان. ال بيىلعى مەجە – 130 مىڭ گەكتار. بۇل جوسپار قازىردىڭ وزىندە تولىقتاي ورىندالعان.

ال وڭىرلىك جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇرات ءحاميتوۆتىڭ سوزىنشە, كەيىنگى ەكى جىلدا وبلىستا 255 مىڭ گەكتار جەر قايتارىلىپ, سونىڭ 86,2 مىڭ گەكتارى اينالىمعا ەنگىزىلگەن.

– قايتارىلعان جەرلەردىڭ بار­لىعى تەك اۋىلداردىڭ جانىندا ورنا­لاسپاعان, شالعاي جاتقان ۋچاس­كەلەر دە بار. ماۋسىمدىق مال جايۋ ءۇشىن شالعايداعى جەر­لەرگە سۇرانىستى كوتەرۋ ماقسا­تىندا ينفرا­قۇرى­لىم (قۇدىق­تار, ۇڭ­­عى­ما­لار) جۇر­گىزۋ قاجەت. جارامسىز جايىلىمداردى انىق­تاۋ جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كومي­تە­تىنە ۆەدومستۆولىق باعىنىس­تى ۇيىمنىڭ توپىراق جانە گەوبوتا­ني­كالىق زەرتتەۋلەر جۇر­گىزگەنىنەن كەيىن مۇمكىن بولادى. ال جالپى جەرلەردى قايتارۋ بويىنشا اقتوعاي (107%), شارباقتى (103%), جەلەزين (101%), ماي (101%), ۋسپەن (100%) اۋداندارى جاقسى كور­سەت­كىشتەر كورسەتىپ وتىر, – دەيدى ول.

يگەرۋسىز جاتقان مىڭداعان ال­قاپ­تاردىڭ مەملەكەتكە ۇزدىكسىز قاي­تارىلىپ جاتقانىنا قاراماستان وبلىستىڭ كەي جەرلەرىندە جايى­لىم ماسەلەسى وتكىر تۇر. رەسمي ستا­تيس­تيكادا وبلىستا مال جايۋعا ارنال­عان جايىلىمدىق ال­قاپ­­تار­دىڭ تاپشىلىعى 78 اۋىلدا انىق­­­تالعانى جانە جالپى اۋدانى 109,9 مىڭ گەكتار جەر جەتىسپەيتىنى كورسەتىلگەن. ەڭ كوپ تاپشىلىق ەگىن شارۋاشىلىعى جوعارى دامىعان پاۆلودار, شارباقتى اۋداندارىندا جانە اقسۋ قالاسىنىڭ اۋىلدىق ايماعىندا بايقالادى.

– جەر بالانسىنا سايكەس, وبلىس­تا جايىلىمداردىڭ جال­پى اۋدانى 8 ملن 276,9 مىڭ گەكتار. ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋ­شىلەرگە 5 ملن 141,6 مىڭ گەكتار بەكىتىلگەن. شابىندىقتاردىڭ اۋدانى 302 مىڭ گەكتار بولسا, ونىڭ 199,2 مىڭ گەكتارى اۋىل شارۋاشى­لى­عى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە بەكىتىل­گەن. جايىلىمدىق جەرلەردىڭ تاپ­شى­­­لىعىن جويۋ ماقساتىندا بىل­­­تىردان بەرى حالىقتىڭ مۇق­­تاجى ءۇشىن 26,9 مىڭ گەكتار جەر مەم­لەكەتتىك مەنشىككە قايتا­رىل­دى. ەلدى مەكەندەردىڭ شەكارالارى كەڭەي­تىلىپ, ناتيجەسىندە جايى­لىم­­دىق القاپتار قورداعى جەرلەر ەسەبى­نەن 58,8 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى. تۇر­عىن­دار مەن اۋىل شارۋاشى­لىعى تاۋ­ار­ىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن جالپى اۋدانى 214,2 مىڭ گا جايى­لىم بە­رىلدى, – دەپ قوستى مۇرات ­حا­ميتوۆ.

قورىتا ايتقاندا, حالىقتىڭ مۇق­­تاجدىعى ءۇشىن قايتارىلعان جەر­­­­لەر­دىڭ ەسەبىنەن قايتا اينا­لىمعا شامامەن 121 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەرلەر ەنگىزىلگەن. بۇل جەرلەردى قازىر تۇرعىندار پايدالانىپ جاتىر. الايدا وڭىردە جىل ساناپ ەگىن القاپتارىنىڭ ۇلعايۋىن, مال باسى­­­نىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, جايى­لىمداردىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى الداعى ۋاقىتتا دا ساق­تالا بەرەدى. جەر قاتىناستارى باس­قارماسىنىڭ وكىل­دەرى كەلەشەكتە بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جانۋارلاردى ۇستاۋ­دىڭ باسقا تۇرلەرىنە, مىسالى, قورا­دا ۇستاۋ تاسىلىنە كوشۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.

پاۆلودار وبلىسى