التى جاسار بالا قايدا بارادى؟

مەكتەپكە ەرتە, بالاباقشاعا كەش

ەكى بالالى انا باعىم سۇلتانقىزى قازىر ۇلكەنىنىڭ بالاباقشادان ۇيرەنگەنىن ۇمىتىپ قالا ما دەپ الاڭدايدى. «جاقىندا تۇڭعىش بالام 6 جاسقا تولدى. كەلەسى قىركۇيەككە دەيىن بالامدى قايدا اپارارىمدى بىلمەي وتىرمىن. بالاباقشا بىزگە, البەتتە, وتە ىڭعايلى. بالانىڭ قارنى توق, تاڭنان كەشكە دەيىن ءوزىن دامىتاتىن پايدالى ارەكەتپەن اينالىسادى. ءيا, مەكتەپتەردە دە دايارلىق سىنىبى بار, بىراق مۇندا تۇسكە دەيىن عانا وقيدى. ال بىزگە جارتى كۇندىك جۇمىس جوقتىڭ قاسى. بالامىز 6 جاسقا, مىنە, وسى قاراشا ايىنىڭ باسىندا عانا تولىپ وتىر عوي, قىركۇيەكتە جاسى جەتپەدى. 6 جاستان 1-سىنىپقا بەرۋدى ەرتە كوردىك. ءالى ويىن بالاسى عوي, وبالسىندىق», دەيدى باعىم.

كەيىپكەرىمىزدىڭ ويىنشا, 6 جاسقا تول­ماعان بالانى مەكتەپكە بەرۋ – ونىڭ بالا­لىعىن ۇرلاۋمەن تەڭ. سەبەبى قازىرگى مەكتەپ باعدار­لاماسى وتە قيىن. ارينە, بالا العىر, بىراق بۇل وسى كۇنگى كۇردەلى وقۋ جۇيەسىنە وڭاي ىلەسىپ كەتەدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە استانالىق وقۋ وشاقتارىنداعى سىنىپتار لىق تولى, ءبىر مۇعالىم 35–40 بالامەن قايبىر جارىتىپ جۇمىس ىستەيدى.

ءيا, جىل سايىن مۇنداي ماسەلە ءجيى كوتەرى­لەدى, اتا-انالاردى, اسىرەسە بالالارى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي دۇنيەگە كەلگەن اتا-انالاردى «مەكتەپكە ەرتە, بالاباقشاعا كەش. نەعىلسام ەكەن؟» دەگەن ساۋال مازالايدى. باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى ازيا كەمەلبەكوۆا بۇل سۇراققا جاۋاپ ءار بالانىڭ الەۋەتى مەن مەكتەپكە دايىندىعىنا قاراي ءارتۇرلى ەكەنىن ايتادى. ء«بىلىم بەرۋ ستاندارتى, وقۋ باعدارلاماسى جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي بالالاردىڭ بارىنە بىردەي بولعانىمەن, ولاردىڭ مەكتەپكە دايىندىعى, جەكە دامۋى, قابىلەتى مەن الەۋەتى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. مەنىڭ مامان ەكەنىمدى بىلەتىن تانىستارىم, تۋىستارىم: «بالامدى مەكتەپكە 6 جاستان بەرەيىن بە, جوق 7 جاسقا قاراعاندا بەرگەنىم دۇرىس پا؟» دەپ سۇراپ جاتادى. ولاردىڭ الاڭداۋىن تۇسىنەمىن, ويتكەنى ەرتەڭ وقۋشى ساباعىنا ۇلگەرمەي جاتسا, ونى بالا ەمەس, ءۇي-ءىشى, اتا-اناسى وقيدى. مۇنداي مىسالدار وتە كوپ. جوعارىداعى سۇراققا «بالانىڭ قابىلەتىنە قاراۋ كەرەك» دەپ جاۋاپ بەرەمىن. سەبەبى پسيحولوگيالىق-پسيحيكالىق, فيزيولوگيالىق جاعدايى جاقسى بالا ادەتتە 6 جاستا-اق مەكتەپكە دايىن بولادى. بۇل دا ونىمەن اتا-اناسىنىڭ اينالىسقانىنا, دامۋىنا ۋاقىت بولگەنىنە بايلانىستى. 1-سىنىپقا كەلگەندە مەكتەپكە دايىندالعان بالا مەن دايىندالماعان بالا بىردەن كوزگە ۇرىپ تۇرادى. قينالاتىندار دا سول – نە ۇيدە دايىندالماعاندار, نە بالاباقشا كورمەگەندەر, نە مەكتەپتىڭ دايىندىق سىنىبىنا جارىتىپ بارماعاندار. ايتپەسە ءبارى دە قابىلەتتى, تەك كىشكەنە ۋاقىتىندا دايىنداۋ جەتىسپەيدى», دەيدى مۇعالىم.

زاڭ مەن بيلىك نە دەيدى؟

قولدانىستاعى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭىنىڭ 30-بابىندا مەكتەپالدى دايارلىق مىندەتتى جانە تەگىن ەكەنى جازىلعان. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇعان دەيىن وسى ماسەلەگە قاتىستى تاراتقان اشىق دەرەككوزدەردەگى اقپاراتىنا سۇيەنسەك, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋدىڭ ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسىن يگەرۋ مەرزىمى 5 جىلدى قۇرايدى. وسىعان وراي ء«بىلىم تۋرالى» زاڭىنىڭ 30-بابىنا سايكەس, مەكتەپالدى دايارلىق 5 جاستان باستاپ 1-سىنىپقا قابىلدانعانعا دەيىن جۇزەگە اسادى. الايدا ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالار (پمپك – پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كوميسسيانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا) مەن سول جىلى قىركۇيەك–جەلتوقسان ايلارىندا 6 جاسقا تولاتىن بالالار ءۇشىن بۇل شەكتەۋ الىنىپ تاستالعان. ياعني ولار بالاباقشاعا نەمەسە مەكتەپالدى دايارلىق سىنىبىنا بارۋدى جالعاستىرا الادى.

ءبىز تاقىرىپقا وراي سالالىق مينيسترلىكتەگى جاۋاپتى مامانعا حابارلاستىق. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى مانارا اداموۆا ماسەلەگە قاتىستى: «ستاندارت بويىنشا بارلىق مەكتەپ پەن بالاباقشادا دايارلىق توپ پەن سىنىپتىڭ بولۋى مىندەتتەلگەن. ء«بىلىم تۋرالى» زاڭدا مەكتەپ­الدى دايارلىق مىندەتتى دەپ جازىلعان, بىراق اتا-انالار مەكتەپالدى دايارلىقتان بالا 5 جاسىندا وتەتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. سەبەبى جاسى 6-عا تولعان بالا 1-سىنىپقا بارادى. قازىرگى تاڭدا 6 جاستاعى بالالاردىڭ 82 پايىزى 1-سىنىپتا وقىپ ءجۇر. مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا جۇمىس ىستەيتىن جەكەمەنشىك مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار 6 جاسقا تولعان بالانى بوساتاتىن سەبەبى ءبىر بالاعا 2 جىل قاتارىنان مەكتەپالدى دايارلىق توبىنا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلمەيدى. ورىن كەلەسى كەلەتىن بالاعا بوساۋى كەرەك. تەك دەنساۋلىعى بويىنشا پمپك جولداماسى بولسا, ەكىنشى جىلعا قالا الادى. ال ورىندى بوساتقان بالانى ۇيدە قارايتىن ادام بولماسا, مەملەكەتتىك تاپسىرىس المايتىن جەكەمەنشىك بالاباقشالاردىڭ اقىلى توبىنا بەرسە بولادى», دەپ تۇسىنىكتەمە بەردى.

مينيسترلىك وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى, مەكتەپتىڭ 1-سىنىبىنا بالا قابىلداۋ تۋرالى №564 بۇيرىققا سايكەس بالانىڭ جاسى كۇنتىزبەلىك جىلدا 6 جاسقا تولاتىن بولسا, ول 1-سىنىپقا قابىلدانادى. نەگىزى مەكتەپتەگى مەكتەپالدى دايارلىق سىنىبى مەن بالاباقشاداعى مەكتەپ­الدى دايارلىق توبىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىندا ايىرماشىلىق جوق. ەكى جاقتا دا 5 جاستاعى بالانى مەكتەپكە دايىندايدى. تەك بالاباقشادا كۇن بويىنا وقىتۋمەن قاتار تاربيە جۇمىسى جۇرگىزىلەدى, ال مەكتەپتە 4 ساعات قانا وقيدى. سوندىقتان مەكتەپتەگى مەكتەپالدى دايارلىق سىنىبى مەن بالاباقشاداعى مەكتەپالدى دايارلىق توبى دا 5 جاستاعى بالاعا ارنالعان.

«بۇرىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بالالار 7–8 جاسىندا مەكتەپكە قابىلداناتىن. كەيىننەن 7 جاس بولدى. ودان كەيىن 6–7 جاس بولىپ وزگەرتىلدى. سوندا 50–60 جىلداعى ءۇردىس زامان ىرعاعىنا قاراي مەكتەپكە قابىلداناتىن جاستىڭ ۋاقىت وتە كەلە ارتقا شەگىنىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. ءبىز 6 جاسقا الىپپەنى كىرگىزەتىن كەزدە بارلىق حالىقارالىق تاجىريبەنى زەردەلەدىك. مىسالى, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمىنىڭ قۇرامىنداعى 134 ەلدىڭ 129-ىندا بالالار 6 جاستا مەكتەپكە بارادى. كەيبىر ەلدە مەكتەپالدى دايارلىق 4 جاستان باستالادى. ءبىز وسىنىڭ ءبارىن تالداي كەلە تۇيگەنىمىز, بالانىڭ نەعۇرلىم ەرتە دامۋى, ومىرلىك قاجەت داعدىلارىنىڭ ەرتە قالىپتاسۋى ونىڭ الداعى بىلىمگە ارالاسۋىنىڭ ءساتتى بولاتىنىن بولجايدى. بۇل ماسەلەنىڭ بارلىعى اتا-انالارمەن بىرلەسە, ولاردى تولىق, جان-جاقتى اقپاراتتاندىرۋ ارقىلى شەشىلۋگە ءتيىس. وسى كۇنى اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دەگەن دە وتە ۇلكەن ماسەلەگە اينالدى», دەيدى م.اداموۆا.

جولى مەن ءجونى

6 جاسقا قىركۇيەكتەن كەيىن تولعان نەمەسە اتا-اناسى الەۋەتى جەتىپ تۇرسا دا مەكتەپكە بەرۋدى ەرتە ساناعان بالالاردا ەكى جول بار ەكەن. ونىڭ ءبىرىنشىسى – جوعارىدا مينيسترلىك وكىلى ايتقان مەملەكەتتىك تاپسىرىس المايتىن جەكەمەنشىك بالاباقشاعا بەرۋ. ەكىنشىسى – ۇيدە تاربيەلەۋ, وقىتۋ. ماسەلەسى ماقالامىزعا تۇزدىق بولعان باعىم سۇلتانقىزى ايتقانداي, ءبىرىنشى جولدى بارلىق وتباسىنىڭ جاعدايى كوتەرە بەرمەيدى. ويتكەنى استاناداعى جەكەمەنشىك بالاباقشالاردىڭ تولەماقىسى 80–100 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. ال ەكىنشى جول – بالانى ۇيدە قالدىرۋ.

ء«بىز وسى ەكىنشى جولدى تاڭداپ وتىرمىز. سەبەبى ماڭايدا وڭتايلى بالاباقشا تابىلماي تۇر. سول سەبەپتى اۋىلدان اجەسىن شاقىرتتىق. ءوزى پەداگوگ بولعان. بۇل رەتتە جولىمىز بولىپ وتىر. بىراق ءبارىنىڭ اجەسى مۇعالىم ەمەس قوي. بولعان كۇننىڭ وزىندە ورتاعا ۇيرەنۋ, ۇجىمعا بەيىمدەلۋ, قوعامعا كىرىگۋ, قۇرداستارىمەن بىرگە ارەكەت ەتۋ دەگەن ماڭىزدى داعدىلار بار ەمەس پە؟ مۇنىڭ ءبارىن ۇيدەگى اجەسى مىقتى پەداگوگ بولعاننىڭ وزىندە بەرە المايدى. كوبى اينالىساتىن ادام جوق, ايتەۋىر دەكرەتتىك دەمالىس­تا وتىرعان اناسىنا قولعابىس بولىپ جۇرەدى. سوندا ولار قايتەدى؟ مۇندايدا, البەتتە, بالا ۇيدەگى تىرشىلىكپەن ۋاقىت وتكىزەدى. ءبىر جىل زۋلاپ وتە شىعادى, مەكتەپكە باراتىن ۋاقىت جەتكەندە بالا دا, اتا-انا دا, مۇعالىم دە قينالادى. وسىعان وراي مينيسترلىك ءبىر جولىن ويلاستىرۋى كەرەك. مەكتەپكە ەرتە, بالاباقشاعا كەش بولىپ تۇرعان بالالارعا ارناپ ورتالىق ۇيىمداستىرعانى دۇرىس. سوندا ەشكىم زارداپ شەكپەيدى», دەيدى اتا-انا.

شىندىعىندا, «بالانى مەكتەپكە 6 جاستان بەرەمىز بە, 7 جاس دۇرىس پا؟» دەگەن سۇراققا سىڭارجاق پىكىر دە, شەشىم دە كوپ. ونىڭ العاشقىسى – الگىندە مينيسترلىك وكىلى اتاپ وتكەندەي, كوپ ەلدە 6 جاستى قولاي كورەتىنى. ەكىنشى تاراپ 7 جاستى دۇرىس دەيدى. مۇنى ساناۋلى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن كورە الامىز. مىسالى, ءبىلىم جۇيەسى وزىق سانالاتىن فينليانديادا بالا 7 جاستا, وڭتۇستىك كورەيادا 8 جاستا مەكتەپكە بارادى ەكەن. بۇعان قاتىستى ءتۇرلى زەرتتەۋلەر بار. مۇنىڭ ءجونى قايسى ەكەنىن ءار ەل وزىنشە شەشەر, بىراق بىزدە كەيبىر 6 جاسار بالالاردىڭ نە مەكتەپتەن, نە بالاباقشادان ورىن تاپپاي ەكى ورتادا دامۋىن جالعاستىرۋسىز قالىپ وتىرعانى – اقيقات. وزەكتى ماسەلە ەكەنى دە راس. دەمەك ءجىبى ءتۇزۋ تالداۋ جاسالىپ, شارا قابىلدانۋى قاجەت-اق. ال ءتيىمدى شەشۋدىڭ جولى مەن ءجونى قانداي ەكەنىن اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ كورسەتۋدى كوزىقاراقتى وقىرماننىڭ ءوزى مەن ساقا ساراپشىلار قاۋىمىنا قالدىردىق.