يننوۆاتسيالىق باعدار

قانداي دا ءبىر وركەنيەت ءۇشىن ەڭ باستى باسىمدىق – ادامي قۇندىلىق, سودان كەيىن جاساندى ينتەللەكت پەن جاڭا تەحنولوگيا. ءححى عاسىردا جاساندى ينتەللەكت اداممەن تىكەلەي بايلانىسا باستادى, ول ەكونوميكانى دا تسيفر­لاندىرىپ تاۋار شىعارۋعا كوشتى, دەنساۋ­لىق سالاسىنان باستاپ الەۋمەت­تىك ەسەپتەردى دە شىعارۋدا. جاسان­دى ينتەللەكتىنىڭ قاۋىپ­سىزدىك­كە, كيبەرقاۋىپ سياقتى قاۋىپ-قاتەرگە تەرىس اسەرى دە بولۋى مۇمكىن. تەرىس پيعىل­دىلار جاساندى ينتەللەكتى ادامزاتقا قارسى جويقىن قارۋ رەتىندە پايدالانىلىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس.

جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىمەن بىرگە كىسىنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى, ءومىر قۇقىعىنىڭ شەكتەتىلۋى ەڭ ۇلكەن ماسەلە بولىپ كوتەرىلۋگە ءتيىس. مۇنداي جاعدايدا ادام ءوزىن تىر جالاڭاش جۇرگەندەي سەزىنەرى انىق. بۇگىن «ادامنىڭ جاساندى ميىن» جاساپ شىعارۋ ءۇشىن ميللياردتاعان اقشا جۇمسالىپ, ون جىلدان بەرى نەيروتەحنولوگيا سالاسىندا عىلىمي ىزدەنىس جاسالىپ جاتىر. سول جاساندى ينتەللەكت, روبوتتار ومىرىمىزگە دەندەپ ەنبەي تۇرىپ, ادام مەن ماشينا اراسىندا قانداي شەكتەۋ بولۋى كەرەك, سونى ازىردەن باستاپ انىقتاپ الۋ كەرەك. وسىنىڭ جولىن قازىر ىزدەمەسەك, كەش قالامىز. ءبىزدىڭ پارلامەنت زاڭدار قابىلداۋ كەرەك. ەگەر بۇل ماسەلە شەشىمسىز قالسا, دۇنيە استى-ۇستىنە ءتۇسىپ, ادامزات اپوكاليپسيسكە ۇشىراپ, باياعى اتام زامانداعى ەسكى ءومىر قايتا باستالۋى مۇمكىن. قازىر ادامزات ءوز ميىنىڭ مۇمكىندىگىنىڭ جوعارى شەگىنە جەتىپ, ەندى ينتەللەكتۋالدى دارەجەسى كەمۋ ۇدەرىسىنە بارا جاتقانداي. سەبەبى بۇگىنگى ادام ويلانعىسى كەلمەيدى, ەشتەڭەگە باس قاتىرمايتىن «جايلى ايماققا» كىرىپ العان. جاڭا تەحنولوگيالار كوز ىلەستىرمەي دامىپ, كۇللى الەمدەگى ادامزاتتى ءوز تورىنا شىرماۋدا. بۇل ماسەلە ينتەرنەت شىققالى بەرى قاتتى بىلىنە باستادى.

ەگەر كومپيۋتەر مۋر زاڭىنا باعىنىپ وتە تەز دامىسا, وندا ونىڭ ميدا ۇستاۋ قابىلەتى الدىمىزداعى 100 جىلدا ءوزىنىڭ ينتەللەكتۋالدى مۇمكىندىگى بويىنشا ادامنان وزادى. مۇنى ايتقان مارقۇم ستيۆەن حوكينگ – ءومىر بويى عارىشتاعى قارا قۇردىمدار قۇپياسىن زەرتتەگەن. سەبەبى ول جەر بەتىندە ادامزاتقا ءتونىپ كەلە جاتقان ءبىر قاۋىپتىڭ بارىن اشىق ايتتى. «باسقا پلانەتاعا قونىس اۋدارۋ ماسەلەسىن قولعا الۋىمىز كەرەك, ايتپەسە كەشىگەمىز», دەگەن حوكينگ ءسوزىن يلون ماسك قولداپ, تىرشىلىك كەشۋگە ىڭعايلى باسقا پلانەتانى باعىندىرۋعا قادام جاساپ ءجۇر. 

سونىمەن, بولاشاقتا جاساندى ينتەللەكت ادامزاتقا قىزمەت ەتە مە, الدە ادامزات جاساندى ينتەللەكتىگە باعىنىشتى بولا ما؟ رەي كۋرتسۆەيلدىڭ ايتۋىنشا, «سينگۋليارلىق كۇي» 2045 جىلى كۇتىلۋدە. بۇل دەگەنىمىز, كۆانتتى كومپيۋتەر ارقىلى ادامنىڭ بيولوگيالىق وي-ءورىسى جاڭا تەحنولوگيامەن قوسىلادى. ال ودان كەيىنگى زاماندا ادام مەن ماشينانىڭ ەشقانداي ايىرماشىلىعى بولمايدى. بۇل ادامعا نە بەرەدى؟ دەنساۋلىعىڭدى قالپىنا كەلتىرەتىن چيپتەر, دەنە مۇشەلەرىن الماستىراتىن بولشەكتەر. ادام تەرىسىنىڭ استىنا ورنالاستىرىلاتىن چيپتەر, ادام ءومىرىن, الەۋمەتتىك تولەمدەردى, بانكتەگى اقشالارىن جۇيەلەيتىن قۇرىلعى. سوڭعىسىنان باس تارتقان جاعدايدا, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ, ت.ب. قوعامدىق جەڭىلدىكتەردەن ايىرىلاسىڭ, ونسىز جۇمىسقا الىنبايسىڭ.

ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسى ۇزارا­دى, ءومىر ءسۇرۋ سالتى, قورەگىنىڭ ساپاسى جاقسارادى, بىراق جوعارىدا ايتقانى­مىز­داي, ادام ءومىرى ءوز ەركىندە ەمەس, ۇنە­مى باقىلاۋدا بولادى. سەبەبى الدىمىزدا ءبىز بىلمەيتىن اۋقىمداعى وزگەرىس كەزە­ڭى كەلە جاتىر. مۇنى «جاڭا وركەنيەت» دەپ ايتۋعا بولا ما؟ قازىر «وزگەرىستەر كەزەڭى» دەپ اتالاتىن وتپەلى زاماندا ءومىر سۇرۋدەمىز. اقىرىن ءبىر قۇداي بىلەدى! اقش پرەزيدەنتى وسىنى ويلاپ, ميل­لياردتاعان قاراجاتتى چيپتەر شىعارا­تىن الپاۋىت زاۋىتتار سالۋعا باعىتتادى.

الداعى ومىردە, ادام قانداي بولادى, جاساندى ينتەللەكت بوي بەرمەي كەتە مە, روبوتتار بىلگەنىن ىستەي مە, ونى ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. ونى الەمدەگى ەڭ وزىق ۇلگىدەگى كومپيۋتەر دە مودەلدەي المايدى.

وسىلارعا جاۋاپ بەرەتىن – سانانىڭ وزگەرىسى, نەيروبيولوگيانىڭ دامۋى, جالپى عىلىمنىڭ ادامزاتقا قىزمەت ەتۋى. الەم وزگەرىپ سانا عاسىرى ءوز جاڭالىقتارىن اكەلەدى. بۇل جەردە ەڭ باستىسى: ادامزات ەكىگە بولىنبەي, باي كەدەي دەمەي, جالپى وركەنيەتكە قىزمەت ەتسە الەم ساقتالادى. عىلىم جالپى دامۋعا قىزمەت ەتەدى, بايلىقتى عىلىم جاسايدى. ول ۋاقىتتا ادامعا كەرەك پاتەر, تاماق, كيىم, الەۋمەتتى سۇرانىس  ءبارى جەتكىلىكتى بولادى, ءتىپتى ارتىعىمەن شىعارىلادى. 

ادامزات جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى قانشالىقتى العا كەتسە دە, باسقا پلانەتالاردا تىرشىلىك بار ما, جوق پا, ونى ءالى ناقتى انىقتاي العان جوق. ءبىز قول جەتكىزگەن عىلىم مۇمكىندىگى ءالى دە بولسا, اينالامىزداعى ماتەريالاردىڭ 5-اق پايىزىن بىلە الادى ەكەن.

ءبىر ماسەلە انىق: ءبىز قانشالىقتى العا كەتتىك دەسەك تە, ينتەرنەت, روبوتتاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكت ت.ب. دامىسا دا, ءبارىبىر ءبىر كەزدەردە اۋىلعا ورالامىز. سەبەبى اۋىل – قازاقتىڭ شىققان جەرى. ادام تابيعات – انادان اجىراپ ەشقايدا كەتە الماسى انىق. جاقىندا دايىن اتومنان كەز كەلگەن زاتتى قۇراستىرۋعا قابىلەتتى العاشقى نانوروبوتتار جاسال­ماقشى. ەل پرەزيدەنتى ايتقانداي, وسى جەتىستىك اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا قولدانىلادى. نانوروبوتتار وسىمدىكتەر مەن جان-جانۋارلاردى الماستىرىپ, ازىق-ت ۇلىك وندىرەتىن دارەجەگە جەتەدى. وسىعان سايكەس ەكولوگيالىق جاعداي جاقسارا تۇسەدى. سەبەبى ونەركاسىپتىڭ جاڭا تۇرلەرى بولاشاقتا قالدىق زاتتار شىعارماي, ونىڭ ەسەسىنە نانوروبوتتار ەسكى قالدىقتاردى جويادى.

اۋىلدا شىعارماشىلىق ادامدارى تۇرۋعا اسىعادى دەپ ويلايمىن. تازا تابيعات قالانىڭ الاساپىران ارپالىسىنان قاشقان شىعارماشىلىق ادامدارىنا جان تىنىشتىعىن, تازا شابىت سىيلاۋى مۇمكىن. سول ءۇشىن شىعارماشىلىق اۋىلدارىن اشۋ – ۋاقىت تالابى بولاتىن كەز كەلەدى. قازىردىڭ وزىندە اۋىلعا كوڭىل بولىنە باستاۋى كەرەك. زيالى قاۋىمعا, بيزنەس وكىلدەرى, ەستى ازاماتتارعا «باراتىن اۋىلىڭدى ەرتەرەك دايىندا, اۋىلدىڭ تىنىسىن اشۋعا قازىردەن كومەكتەس» دەگىمىز كەلەدى. سەبەبى بولاشاقتا اۋىل­دا تۇرعىسى كەلەتىن زيالىلاردىڭ تىزىمىنە كىرە الماي قالۋىڭ مۇمكىن. حح عاسىردا اۋىلدان قالاعا تاسىساق, ءححى عاسىردا قالادان اۋىلعا باراتىن كەزەڭ كەلە جاتىر.

 1959 جىلى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اقش فيزيگى ر.فەينمان جەكە اتومداردى مانيپۋلياتور كومەگىمەن قوزعالتۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى العاش بايانداما جاساعان ەدى.  سودان بەرى نانوتەحنولوگيا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر پراكتيكالىق ماڭىزى زور ناتيجەلەر بەرىپ وتىر. «نانوتەحنولوگيا» دەگەن ءسوزدى قازاقشا تۇسىندىرەتىن بولساق, ول «كىشكەنتاي ولشەمدى تەحنولوگيا» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. «نانو» ءسوزى – «ميللياردتىڭ ءبىر بولشەگى» دەگەن ءسوز. قازىر بۇل عىلىم دۇنيەجۇزى بويىنشا ۇلكەن سۇرانىسقا يە. نانوتەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا زاماناۋي ەسەپتەگىش ماشينالار مەن وندىرىستىك تەحنولوگيالاردىڭ, سول سياقتى, ءدارى-دارمەكتەردىڭ ءوندىرىلىپ جاتقانى بەلگىلى.

جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ادام سەن­بەيتىن جەتىستىك-بولجامدارىن فۋتۋريست رەي كۋرتسۆەيل جىل سايىن جاريالاپ وتىر. ءبىز سول بولجامداردىڭ مۇلتىكسىز ورىندالىپ, ومىرىمىزگە بىرتىندەپ ەنىپ جاتقانىنىڭ كۋاگەرىمىز. جاقىن ارادا دايىن اتومنان كەز كەلگەن زاتتى قۇراستىرىپ شىعاراتىن نانوروبوتتار پايدا بولادى ەكەن.

وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. رەسەي مەملەكەتى نانوتەحنولوگيانى دامىتۋعا ميللياردتاعان دوللار ءبولىپ, زەرتحانالار اشىپ وتىر. بىزگە دە قالىسپاۋ قاجەت. بۇعان پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم مەن تەحنولوگيا تۋرالى ۇلتتىق كەڭەس اسا ءمان بەرۋ كەرەك. سانا داعدارىسىن ەرتەرەك ەڭسەرمەسەك, كەلەشەكتە كەمەلدىككە جەتە المايمىز. قازىر  ادام ەسىمىنەن باسقانىڭ ءبارى تسيفرعا تاۋەلدى زامان.

بۇگىندە الەمدەگى 7 ميلليارد ادام­نىڭ 6 ميللياردى  ۇيالى تەلەفون قول­دانادى. ينتەرنەتتىڭ دامۋ جىلدامدىعى سونداي, ءبىز سول قارقىنعا ءالى ىلەسە الماي كەلەمىز. ينتەرنەت بارلىعىن ءبىر ارناعا توعىستىردى: بۇگىندە الەمدە 1 ترلن داتچيك ينتەرنەتكە قوسىلسا,  الداعى ۋاقىتتا  290 ملن (22%) جەڭىل ماشينا ينتەرنەتكە قوسىلىپ, جول-كولىك وقيعاسىنىڭ ازايۋىنا ىقپال ەتپەكشى. ەل پرەزيدەنتى جولداۋدا مىڭ­داعان ادامنىڭ جول اپاتىنان قايتىس بو­لىپ, نە مۇگەدەك بولىپ جاتقانىنا باسا ءمان بەردى. دامىعان مەملەكەتتەردە مۇنداي سۇمدىق جوق. قازىر جاساندى ين­تەل­لەكتىنىڭ ەڭ كەرەك جەرىنىڭ ءبىرى – وسى سالا. ادام جانىنان ارتىق قۇندىلىق جوق.

چەمبەرستىڭ بولجامى بويىنشا جاقىن ارادا  ينتەرنەت نارىعى 19 ترلن دوللارعا دەيىن وسەدى. سالىستىرمالى تۇردە,  الەمنىڭ ىشكى جالپى ءونىمى ء(ىجو) 100 ترلن دوللار شاماسىندا ەكەن, ياعني بەستەن ءبىرى دەگەن ءسوز. ەگەر ءبىز عىلىم جاڭالىقتارىن – كومپيۋتەر ءتىلىن, جاڭا ينتەرنەت-تەحنولوگيالاردى, باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى, روبوتتاندىرۋدى, تسيفرلىق ەكونوميكانى  تەز يگەرمەسەك, زامان كوشىنەن قالىپ قويۋىمىز مۇمكىن. الىسقا بارماي-اق قويايىق: كەشە عانا كسرو قۇرامىندا بولعان ەستونيا بۇگىندە وق بويى وزىق تۇر. ءبىز كسرو ىقپالىنان شىعا الماي, اداسىپ جۇرگەندە ولار جاڭا تسيفرلىق ەلەكتروندى ەكونوميكانى قۇرىپ, ەڭ وزىق يننوۆاتسيالىق ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. قازىر ەستونيانىڭ جان باسىنا شاققانداعى ءىجو-ءسى 28000 دوللاردان اسادى, ينتەرنەت جىلدامدىعى بويىنشا دا كوش باستاپ تۇر.

ەگەر بۇرىن وندىرىسكە كەرەگى تەمىر, اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن جەر قاجەت بولسا, قازىر تسيفرلى ءداۋىر كەلدى. ەكونوميكامىز اقپاراتقا نەگىزدەلىپ وتىر. بولاشاقتا كىم, قاي ەل تەز ارادا كولەمدى اقپاراتتاردى, ينتەرنەت جۇيەسىن, بىرلەستىكتەردى, جەلىلەردى, جاساندى ينتەللەكتىنى, گەنوميكانى, «التىنشى-جەتىنشى سەزىم» دەپ اتالاتىن كوگنيتيۆتىك قابىلەتتەردى تەز يگەرسە, سولار وزىپ, الەمدىك  كوشباسشى بولادى. قازىرگى كەزەڭ  – VI-VII تەحنولوگيالىق ءتارتىپتىڭ زامانى (اقپاراتتى-كوممۋنيكاتيۆتى تەحنولوگيا, نانو-بيوتەحنولوگيا, گەندەرلىك ينجەنەريا, كوسموستى يگەرۋ). بۇل  جاعىنان ءبىز, اسىرەسە جاڭا تەحنولوگيا جاعىنان  كەم دەگەندە, 30-40 جىل ارتتا كەلەمىز. وسىدان-اق, مەملەكەت باسشىسى نەگە جاساندى ينتەللەكتىگە ايرىقشا ءمان بەرگەنىن اڭعارۋعا بولادى.

دامىعان ەلدەردىڭ 75-77% استام تابىسى ينتەللەكتۋالدى ەكونوميكا, ادام كاپيتالى جانە جوعارىدا قامتىلعان سالالاردان تەك 23-25%-ى نەگىزگى قور, وندىرىستەن, شيكىزاتتى يگەرگەننەن تۇسەدى ەكەن. ءبىزدىڭ ەلدە كەرىسىنشە, تابىس تەك شيكىزاتتى, مۇناي, گاز,  قازبا بايلىقتاردى ەكسپورتتاۋ ارقىلى تۇسەدى. ءبىز قالايدا شيكىزات شىعاراتىن ەل ساناتىنان شىققانىمىز ءجون.

ءدال وسى جەردە ءبىز ەكى نارسەنى ۇشتاستىرا ءبىلۋىمىز كەرەك: ءبىر جاعىنان الەمدىك عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جاڭالىقتارىن يگەرۋ, ەكىنشى جاعىنان, ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن قالاي ارتتىراتىنىمىزدى ويلاۋ. ات توبەلىندەي 20-اق ملن حالقىمىزدى قايتسەك الدىڭعى قاتارلى, دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسامىز؟ مىنە, ماسەلەنىڭ ءتۇپ-تامىرى قايدا جاتىر. ول ءۇشىن تۇبەگەيلى رەفورمالار جاساۋ كەرەك. وزىق تاجىريبەلى, دامىعان ەستونيا نەمەسە  باسقا دا ەلدەردەن ۇلگى الۋىمىزعا بولادى. قۇر ماقتانعا سالىنباي, وزىمىزگە ىشكى اۋديت جاساپ, بار الەۋەتىمىزدى, مۇمكىندىگىمىزدى ەسەپتەپ, نەگە شامامىز كەلەدى دەگەن سەكىلدى, قاجەت باسىمدىقتاردى بەلگىلەپ, جول كارتاسىن جاساپ, تۇبەگەيلى ىسكە كىرىسۋ كەرەك. بۇل ماسەلەدە ۇكىمەتتىڭ جۇمىسى قىرۋار.

تاعى ءبىر ماسەلە: تسيفرلىق تەحنولوگيا ادام اعزاسىنا قالاي ەنەدى؟ بۇل ەتيكالىق زارۋلىكتى قالاي رەتتەيمىز؟ ادام مەن جاساندى ينتەللەكت, روبوتتاردىڭ ءوزارا ارەكەتى قانداي بولماق — ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرا ما, الدە الماستىرا ما؟ ولاردى ادام باسقارۋى كەرەك پە, الدە  شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىندە جاساندى ينتەللەكت باسىمدىققا يە بولا ما؟ سونىمەن قاتار, دەرەكتەر بازالارىن قۇرۋ, گەوينجەنەريا, عارىشتى يگەرۋ تەحنولوگيالارى سىندى تىڭ, ماڭىزدى سالالار الدا بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل تۇستا ءبىزدىڭ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى, ۋنيۆەرسيتەتتەر, عىلىمي ينستيتۋتتار مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن, گرانتتىق جوبالار ۇتىپ الىپ ىزدەنىس جاساۋى كەرەك.

مەنىڭ ويىمشا, ادامزاتتىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن باستى ەكى فاكتور بار: ءبىرىنشىسى — عارىش سالاسىنداعى ىزدەنىس, ياعني ءبىزدىڭ بار ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىمىزدى كەڭەيتۋ ءۇشىن جاڭا پلانەتالاردى تابۋ, ەكىنشىسى — ادامنىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا جاساندى ينتەللەكتىنى يگەرۋ. بۇل ەكى مىندەتتى ء«بىلىمدى قوعام» قالىپتاستىرعان كەزدە عانا ءتيىمدى جۇزەگە اسىرا الامىز. وسى ورايدا, ستيۆەن حوكينگتىڭ مىنا ءسوزى ەرىكسىز ويعا ورالادى: «كۇن جۇيەسىن عىلىمي ىزدەنىس ارقىلى يگەرەتىن ۋاقىت كەلدى. مۇمكىن, ءوزىمىزدى قۇتقارۋدىڭ جالعىز مۇمكىندىگى عارىشتى يگەرۋ عانا بولار؟». بۇرىن ۆلاديمير ۆەرنادسكي دە وسىعان ۇقساس پىكىر ايتىپ كەتكەن ەدى. وسى ورايدا بىزگە كەڭەس وداعىنان قالعان كوسموستىق ورتالىق «بايقوڭىردىڭ» پايداسىن جوندەپ يگەرۋىمىز كەرەك.

ءسوز سوڭىندا ايتارىم ءبىزدىڭ كەلە­شەگىمىز – ءبىر الامان بايگە, توپتان قارا ءۇزىپ شىققان قوس سايگ ۇلىكتىڭ جارىسى سياقتى. بىرەۋى – كوز ىلەسپەي دامىپ كەلە جاتقان الىپ جاڭا تەحنولوگيالار, ەكىنشىسى – ادامنىڭ تۋما  اقىل-ويى, پاراساتى, رۋحاني جان دۇنيەسى. ەڭ دۇرىسى, وسى ەكى تۇلپاردى جەكە جىبەرمەي, ءبىر-بىرىنە باسەكەلەستىرمەي بۇكىل ادامزات تەڭ مارەگە جەتۋىن كوزدەسەك, وزار ەدىك. دەگەنمەن دە ادامنىڭ وي-ساناسى, ءمورالى, ينتۋيتسياسى, سەزىمتالدىعى ادامزات دامۋىنىڭ مادەني-تاريحي كەزەڭدەرىنەن جاقسىسىن الاتىنىنا سەنەمىن! ەگەر ءبىز 5 مىڭ جىلدىق تاريحى بار تۇركى تەگىمىزدى ەسكەرسەك, الدىمىزداعى اسۋ –  جاساندى ينتەللەكتىنى دە اۋىزدىقتاۋعا مۇمكىندىگىمىز بار.

ەل پرەزيدەنتى تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە وسى باستى باعداردى – جاساندى ينتەللەكتىنى حالىقتىڭ, جاستاردىڭ الدىنا قويىپ وتىر. نامىستى قولدان جىبەرمەي, ءبىلىم مەن بىلىكتى شىڭداپ, بيىكتەردى باعىندىرا بەرەيىك.

ورازالى سابدەن,

ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى