اقىل-وي الىپتارى – ادەبيەتتىڭ اشپاۋعا بولماس ايتۋلى بەتتەرى. ولارسىز باسقا پاراقتاردى ۇعىنۋ اۋىرعا سوعۋى مۇمكىن.
لەۆ تولستويدىڭ ء«ازازىل» اتتى پوۆەسى ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي تۋدى. «اقىماق بوپ الەمدى تۇزەتپەك ەدىم, اقىلدى بولىپ ءوزىمدى تۇزەتۋگە كىرىستىم» دەگەن اقىل الىبى وزىمەن شىنداپ اينالىستى. گۋمانيستىك يدەيالارعا ءبىرجولا بەت بۇرىپ, ويدى «قارا تۇنەكتەن» الاستاتۋدى كوزدەدى. «ازازىلدە» اكەسى ولگەننەن كەيىن شارۋاشىلىق قوجالىقتى قولىنا العان ەستى ءارى سەرگەك ەۆگەني يرتەنەۆتىڭ ءومىرى باياندالادى. جازۋشى باستى كەيىپكەر ارقىلى ءوز ىشىندەگى مايداندى سۋرەتتەيدى. شىعارما سوڭىندا قۇمارلىققا كوندىگىپ بارا جاتقانىن سەزگەن كەيىپكەر ءوز بويىنداعى قارا كۇشتەن جەڭىلگەنشە, ءولىمدى ارتىق كورەدى. ايتپاق نەگىزگى تاقىرىپ بۇل ەمەس, ماسەلە قوس الىپتىڭ تارتىسى تۋرالى ەدى.
تولستوي مەن شەكسپير... ەكەۋى دە الەم رۋحانياتىنا ەداۋىر «شاپقىنشىلىق» جاساعان قوس الىپ, قوس مۇزارت. گەتە شەكسپير پەسالارىنا تاڭدانىسىن جاسىرا الماي: «شەكسپير شىعارماسىنىڭ العاشقى بەتىن وقىپ-اق مەن وعان ءتانتى بولدىم. ال شىعارمانى وقىپ بىتكەندە ومىرگە سوقىر بولىپ كەلىپ, قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن كوزى اشىلعان ادامداي حالدە بولدىم», دەيدى. ال پۋشكين: «مىناۋ شەكسپير دەگەن ءوزى قانداي ادام؟ ءوز-وزىمە كەلە الار ەمەسپىن! ونىمەن سالىستىرعاندا بايرون-تراگيك قانداي ۇساق ادام ەدى!» دەپ, پەسالاردى وقىپ شىققان سوڭ وزىنە تارتىپ الاتىن قارا قۇردىمعا قاراپ تۇرعانداي اسەرلەنگەنىن ايتادى.
جالپى, ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن قوس الىپتىڭ تارتىسىنا باس قاتىرعانبىز. بىراق بۇگىن سول سۇراققا ءوزىمىزدىڭ ناقتى كوزقاراسىمىزدى جازعاندى ءجون سانادىق. سونىمەن شەكسپيردىڭ ەڭ كۇردەلى پەسالارىنىڭ ءبىرى – «گاملەت» تراگەدياسى. تەاتر زەرتتەۋشىسى گريگوري بويادجيەۆ: «گاملەت» – اقىل-پاراسات تراگەدياسى», دەپ باعا بەرگەن-ءتىن. شىنىندا, گاملەت – ءوز شىندىعىن تابۋ جولىندا شارق ۇرعان جىگەرلى حانزادا. اكەسى گاملەتتىڭ ولىمىنە ءوز باۋىرى كلاۆديدىڭ كىنالى ەكەنىن بىلگەن زاماتتا جازا قولدانۋعا كىرىسەدى. قيتۇرقى وقيعانى ساحنالاپ, كورەرمەن رەتىندە كلاۆديدى دە شاقىرادى. ز ۇلىم كلاۆديدىڭ ءوز اكەسىنىڭ قۇلاعىنا ۋ قۇيىپ ولتىرگەنىن ساحنالايدى. وسى تۇستا ونىڭ بويىندا جاراتقاننىڭ ءوزى سىيلاعان ار قاعيداتى قىلاڭ بەرىپ, سۇرلانىپ, شىداي الماي, ساحنادان شىعىپ جۇرە بەرەدى. زەرتتەۋشىلەرگە سۇيەنسەك, بۇل پەسا 1600–1601 جىلدارى جازىلعان. پەسانىڭ جەلىسى XII عاسىردا ءومىر سۇرگەن دات حالقىنىڭ ساكسون گرامماتيك دەگەن جىلناماشىسى جازىپ قالدىرعان اڭىزدان الىنعان دەگەن بولجام بار. ول اڭىزدا اكەسىن ولتىرگەن اعاسىنان كەك الىپ, ءوز بيلىگىن قايتارعان گاملەت حانزادانىڭ تاعدىرى تۋرالى باياندالعان.
شەكسپير پەساسىنداعى كوپ سوزدەر الدەقاشان قاناتتى سوزگە اينالعان. ماسەلەن, مىنا ءبىر دانالىق مارجاندار شەتەلدىك كىتاپتاردا كوپتەپ كەزىگەدى. «جەتىستىككە جەتۋدىڭ ءۇش ەرەجەسى: وزگەلەردەن ارتىق ءبىلۋ, وزگەلەردەن كوپ ەڭبەكتەنۋ, وزگەلەرگە قاراعاندا از نارسە كۇتۋ», «كىتاپ ماعان تاقتان قىمبات», «دوستىق السىزدەنگەن سايىن, سىپايىلىق ارتا تۇسەدى», «بوراندى كۇنى بەرىلگەن ۋادە تىنىق كۇنى ۇمىتىلادى», «كۇللى الەم – تەاتر. ونداعى ايەل مەن ەرلەردىڭ ءبارى ءارتىس. ولار ساحناعا شىعادى جانە ساحنادان كەتەدى. ارقايسىسى ءبىر ەمەس, بىرنەشە رولدە وينايدى».
القيسسا, وسىنداي ءزاۋلىم وي يەسىن تولستوي ۇناتقان جوق. «الەمنىڭ كۇمىس قوڭىراۋى» ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت مۇنىسىن قايتالاۋدان تانبادى. «بۇكىل الەم مويىنداعان شەكسپيردىڭ عالامات تۋىندىلارى ماعان ۇناماعانى بىلاي تۇرسىن, ونى قابىلداي الماۋىمنىڭ سەبەبى نەدە؟ ۇزاق ۋاقىت ءوز-وزىمە سەنبەستەن, ءوزىمدى-ءوزىم تەكسەرۋ ءۇشىن شەكسپيردىڭ ءارتۇرلى شىعارمالارىن بىرنەشە تىلدە: ورىسشا دا, اعىلشىنشا دا, نەمىسشە دە وقىدىم. درامالارىن, كومەديالارىن, حرونيكالارىن بىرنەشە مارتە قايتالاپ وقىسام دا تۋرا بۇرىنعىداي جيىركەنۋ, جالىعۋ جانە تۇسىنە الماۋدان وزگە ەشقانداي سەزىمدى باستان كەشە المادىم».
ءيا, تولستوي ءسوزىن سىڭارجاق پىكىرگە جاتقىزۋعا بولماس. نەنى بولسىن جەتى رەت ولشەپ ءبىر رەت كەسەتىن جازۋشىنىڭ ىشكى تسەنزۋراسى قابىلداماسا, ءبىر پىكىرگە سۇيەنگەنى انىق. بىردە ماكسيم گوركي مەن انتون چەحوۆ تولستويدا قوناقتا بولادى. سوندا تولستوي ەسكى عادەتىنشە شەكسپير شىعارمالارى كوركەمدىگىنىڭ تومەندىگىن العا تارتادى. كەيىننەن وڭاشادا ويعا قالعان گوركي چەحوۆتان اقساقالدىڭ شەكسپيردى نەگە ۇناتپايتىنى جونىندە ويىن سۇرايدى. سوندا چەحوۆ: «وعان ءبىز سەكىلدى ەرگەجەيلىلەردى ماقتاي سالۋ تۇك ەمەس. ال شەكسپيردەي الىپ ونىڭ جىنىنا تيەدى», – دەيدى. چەحوۆ ءوزىنىڭ تاعى ءبىر ەستەلىگىندە بۇيدەيدى. «بىلەسىز بە, مەن جاقىندا گاسپردە, تولستويدا بولدىم. ول توسەگىندە جاتىپ ءارتۇرلى تاقىرىپتا جانە مەن جايلى ءبىرشاما ءسوز قوزعادى. اقىرى قوشتاسىپ قايتۋعا بەكىندىم. ول قولىمنان ۇستاپ: «مەنى ءسۇيىڭىز», – دەدى. مەن ءسۇيدىم, سوڭىرا وتە شاپشاڭ تۇردە قۇلاعىما بىلاي دەپ سىبىرلادى: ء«بارىبىر ءسىزدىڭ پەسالارىڭىزدى وقۋعا شىدامىم جەتپەيدى. شەكسپير ناشار جازعان, ءسىز ودان دا وتەسىز!»
بىزدىڭشە, تولستويدىڭ شەكسپيردى سوگۋى جازۋشىنىڭ گۋمانيستىك يدەياسىندا جاتىر. شەكسپير پەسالارىن وقىپ قاراساق, «سۇرعىلت تۇمان دىم بۇركىپ» تۇرعانداي اۋرانى سەزىنەتىنىڭىز جاسىرىن ەمەس. ءارى ز ۇلىمدىق كۇشتەردىڭ كوبىرەك سۋرەتتەلۋى, كەيىپكەرلەردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى وزىنە قول سۇعۋى, ادىلەت تاپپاي اجال قۇشۋى وقىرمان ساناسىنا اگرەسسيا سىيلايدى. ماسەلەن, «كورول ءليردى» وقىپ وتىرىپ, كۇللى ايەلدەر قاۋىمى تۋرالى تۇسىنىگىڭىزدى قايتا قاراۋىڭىز مۇمكىن. ال «گاملەتتى» وقىپ, بارشا قوعامعا دەگەن رەنىشىڭىز ويانۋى عاجاپ ەمەس. ءبىزدىڭ ۇلتتىق ويلاۋ جۇيەمىزگە جاناسا بەرمەيتىن وسىناۋ سۇرعىلت بەينەلەر كەيدە ءومىردى قاراڭعىلاپ-اق جىبەرەدى. ونىڭ ۇستىنە شەكپير كەيىپكەرلەرىنىڭ سوڭى – قارالى جيىن, ز ۇلىم اجالعا تولى. «گاملەت» پەساسى سوڭىندا بۇكىل اۋلەت قىرىلسا, «وتەللو» ءوزىن ولتىرەدى, «رومەو مەن دجۋلەتتادا» جىگىت ۋ ءىشىپ قازا تابادى. «انتوني مەن كلەوپاترادا» كلەوپاترا ۋ ءىشىپ ولسە, كورول لير اقىلىنان الجاسىپ ولەدى. مىنە, تولعان ءولىم, قاپتاعان قۇسا. بىزدىڭشە, اسقان گۋمانيست, ادامداردى جارىققا سۇيرەۋشى تولستوي وقىرمان كوڭىلىنە ىزگىلىك ساۋلەسىن ەمەس, قارا كولەڭكە ۇيىرۋگە قۇمار شەكسپيردىڭ شىعارمالارىن وسى ءۇشىن ايىپتايدى. ءتىپتى قابىلداي الماۋىنىڭ سەبەبى دە جۇرەككە قارالىق قۇياتىن كەيىپكەرلەرىندە جاتىر.
نە دەسەك تە, ادەبيەت ساحناسى قوس الىپتىڭ اقىل-ويىنا مۇقتاج. ولارسىز جاھان رۋحانياتىنىڭ تەرەزەسى بۇگىنگىدەي كوكجيەكتە كەڭەيمەس تە ەدى.