ەۋروپاعا باعىت ۇستاعان ەۋرازيالىق
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جالپىۇلتتىق كوشباسشى, ىقپالدى جاڭا مەملەكەت قۇرۋشى, الەم قۇرمەتتەيتىن جانە قاجەتسىنەتىن مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندەگى فەنومەنى نەدە؟ مۇنداي “كوشباسشى” قايدان شىعىپ وتىر جانە ۇلى بولاشاق قالاي جاسالادى؟ بۇل سۇراقتار بۇگىندە تەك قازاقستاندىقتاردى عانا ەمەس, سونداي-اق بەدەلدى حالىقارالىق ساراپشىلاردى دا قىزىقتىرادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا جالپىەۋروپالىق جەتەكشى گازەتتەردىڭ ءبىرى “نيۋ يۋروپ” ن.ءا.نازارباەۆ تۋرالى “ەۋروپاعا باعىت ۇستاعان ەۋرازيالىق” (“ەۆرازيەتس نا پۋتي ۆ ەۆروپۋ”) دەپ اتالاتىن فرانتسۋز اكادەمياسىنىڭ تۇراقتى حاتشىسى ەلەن كاررەر د'انكوسستىڭ ماقالاسىن جاريالادى. فرانتسياداعى اسا اتاقتى جانە تيتۋلدى ايەلدەردىڭ ءبىرى, ءتورت وردەننىڭ, ونىڭ ىشىندە بىرەۋى – بەلگيانىكى, ەكىنشىسى – برازيليانىكى, يەگەرى ەلەن كاررەر د'انكوسس ماقالاسىنىڭ اۋدارماسىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
ساياساتكەر بولىپ تۋمايدى, ساياساتكەر بولىپ قالىپتاسادى – بۇل اكسيوما. الايدا, كەيبىر ادامدار تۋرالى ايتىلاتىن كەرەك ۋاقىتىندا, كەرەك كەزىندە سول جەردەن تابىلعان دەگەن حرەستوماتيالىق ۇستانىم ءدايىم جۇزەگە اسا بەرمەيدى.
ۇلتتىق كوشباسشى بولۋ ءۇشىن جەكە قاسيەتتەردىڭ تاماشا قۇيماسىنا يە بولىپ قانا قويۋ جەتكىلىكسىز, ونىڭ ۇستىنە, زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە الۋ قاجەت. ۋاقىتتى جانە ونىڭ سىناقتارىن ءوزىڭنىڭ بارلىق بولمىسىڭمەن, جان دۇنيەڭنىڭ بارلىق تەرەڭىمەن سەزىنە ءبىلۋىڭ قاجەت. جولى بولعاندىق پا؟ ءيا, فاتۋم جىبەرگەن مۇمكىندىك, كۇتپەگەن جەردەن جاعدايدىڭ ساتىمەن كەلۋى – ساياسي مانساپتىڭ سىزباسىن سىزۋ كەزىندە جاقسى جاردەم بولعانى ءسوزسىز. بىراق باستىسى, قالاي دەسەك تە, ءتۇپكىلىكتى مۇندا ەمەس. باستىسى – ءتىكەلەي ادامنىڭ وزىندە. ونىڭ سەنىمدەرى مەن يدەالدارىندا, ونىڭ تاباندىلىعى مەن باتىلدىعىندا, ونىڭ جەڭىسكە دەگەن ەرىك-جىگەرى مەن ءوزىنىڭ اينالاسىندا “كومانداسىن” قۇرا بىلۋىندە... ءبىزدىڭ ارقايسىمىز وزىمىزشە كەرەمەتپىز. بىراق ساياساتكەردىڭ كەرەمەتتىگى مۇلدەم ەرەكشە نارسە, ويتكەنى, وعان ميلليونداعان ادامداردىڭ, بارىنەن بۇرىن – ونىڭ حالقىنىڭ ءومىرى تاۋەلدى.
قازاقستان مەملەكەتىن قۇرۋشى ەشقاشان جەڭىل, تاپتاۋرىن جولدارمەن جۇرگەن ەمەس. ول ۋاقىت ۇردىستەرىن جۇزەگە اسىرۋعا تالپىنعاندارعا كەيىن جاعۋ ءۇشىن سول ۋاقىت ۇردىستەرىن بولجاپ تابۋعا ۇمتىلعان جوق. ول قاشاندا قاجەت دەپ ەسەپتەگەندەرىن ىستەدى. قاراپايىم نارسەلەردى – حالىقتىق پراگماتيزمدى باسشىلىققا الدى, باتىستاعىلاردىڭ قابىلداۋى ءۇشىن وسىنىڭ ءوزى قيىن سوقتى, جىلدار كورسەتكەنىندەي, بۇل داعدارىستار مەن سىناقتاردى اۋىزدىقتاۋدا ەڭ ۇتىمدى قۇرال بولىپ تابىلدى. نازارباەۆ سابىرمەن جانە ىسكەرلىكپەن باراتىن قادامدار باتىستا اۋەلى سەنىمسىزدىك پەن تۇسىنبەۋشىلىك, ال كەيىن – جاسىرۋى قيىن تاڭدانىس تۋعىزادى. كەيدە ءتىپتى قىزعانىشتى تاڭدانىس ەكەنىن دە قاپەرگە سالعاننىڭ ارتىقتىعى جوق.
ول تۋرالى اتلانتيكانىڭ قوس تارابىنداعىلار بىلاي دەيدى: “ۆوليۋنتاريست”. بىراق ەكى الىپ – رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى ۇلان-عايىر كەڭىستىكتە وزىنە عانا ءتان ىرعاقپەن دامىپ كەلە جاتقان دەرجاۆا پايدا بولعانى تەك نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارقاسى ەكەنىن ناقتىلامايدى.
شىن مانىندە قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ پلانەتامىزدىڭ دامۋىن ەۋرازيا ءتۇسىنىگىنسىز قاراستىرۋعا بولمايدى. سوعان قاراماستان, امەريكالىقتاردى بىلاي قويعاندا, كوپتەگەن باتىسەۋروپالىقتار ءۇشىن بۇل ۇعىم الىستاعى ءبىر ابستراكتسيا بولىپ تابىلادى. ال ەس بىلمەيتىن ەسكى زامانداردا ات ۇيرەتىپ, ەر-توقىم, ۇزەڭگى مەن دوڭعالاق ويلاپ تاپقان ناق وسى ۇلى دالادان وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن عارىشقا تۇڭعىش رەت ادام اتتاندى. بۇل, ارينە, بار بولعانى سيمۆولدار عانا شىعار, بىراق بۇگىندە قۇددى ساعىم سياقتى قارلى ءسىبىر دالاسىندا پايدا بولعان تاماشا استانانىڭ اسپانمەن تالاسقان بيىك ۇيلەرىن كورگەندەر قازاقستاندىق سيمۆوليكانىڭ سىرتىندا ناقتى ىستەر تۇرعانىن باعامداي باستايدى.
...فرانتسياداعى ءبىزدىڭ العاشقى كەزدەسۋىمىزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ اشىقتىعىمەن جانە ءبىر مەزگىلدە ەرەكشە جيناقىلىعىمەن ەسىمدە قالدى. تازا ايەلدىك سەزىمتالدىقپەن ول پاريجدە جۇرسە دە ىلعي دا ءوزىنىڭ ولكەسى تۋرالى ويلايتىنىن ءتۇيسىندىم. بۇل توقسانىنشى جىلدار بولاتىن, كەڭەستەر وداعى تۋرالى ەستەلىكتەر ءالى سانادان الىستاي قويماعان كەز ەدى. سوندا مەن مىنانى ويلادىم: ەگەر “جارىلعان يمپەريا” – 1978 جىلى باتىستا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا كسرو-نىڭ ىدىرايتىنىن بولجاعان مەنىڭ كىتابىم وسىلاي اتالاتىن – باسىندا وسىنداي كوشباسشى تۇرعان بولسا, وندا كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى نەعايبىل بولار ەدى.
ساياساتكەرلەردىڭ ەكى كاتەگورياسى بار. بىرەۋلەرى –“قيراتۋشىلار”, ەكىنشىلەرى – “جيناۋشىلار”. ەكىنشى كاتەگوريا باعالىراق, سوندىقتان سيرەگىرەك. نازارباەۆ – جيناۋشى. ول –تاريحي اسا قىسقا مەرزىمدە وڭىرلىك استام دەرجاۆا جاساۋشى...
ەقىۇ قۇرىلعان جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ونى ءبىر كەزدەرى قازاقستان باسقارادى دەگەندى بىرەۋدىڭ ويلاۋى مۇمكىن بە ەدى؟ مۇندا ءبارى دە نولدەن باستالعان-تىن. قويناۋىندا بارلىق مەندەلەەۆ كەستەسى جاتقان وسىناۋ قۋاتتى ەلدە دانا, كۇش-جىگەرى تولىسقان كوشباسشى بار. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ەۋروپاعا باعىت ۇستاعان ەۋرازيالىق.