پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەلىمىزدە الماتى اپورتىن قايتا جانداندىرۋ ماقساتىندا اۋقىمدى جوبا قولعا الىندى, دەپ جازادى Egemen.kz.
وسى جوبا اياسىندا قازاق جەمىس-جيدەك جانە كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ تالعار ايماقتىق فيليالىندا 10 گەكتارعا 2080 ءتۇپ اپورت كوشەتىن وتىرعىزۋ جۇمىستارى باستالدى.
باستاما اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ, «استانا 20» مەملەكەتتىك قورىنىڭ جانە ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىپ جاتىر. جوبا «استانا 20» قورى تاراپىنان قارجىلاندىرىلىپ وتىر. اپورت جوباسىن قولداۋعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 163 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى.
«الما» تۋرالى ايتقاندا الما اعاشىنىڭ قازاق توپىراعىنا ءتان ەكەنىن الەمگە ايگىلى ەتكەن اكادەميك ايماق جانعاليەۆتىڭ ەسىمى قاتار اتالادى. بيولوگ-عالىم قازاقستان المانىڭ وتانى ەكەنىن عىلىمي تۇردە دالەلدەپ قانا قويماي, ونىڭ 130-دان استام تۇقىمى بولعانىن راستايدى. الاتاۋ بوكتەرىندە المانىڭ 150-دەن استام سورتىن انىقتاپ, قۇجاتتاندىرعان اكادەميكتىڭ عىلىمداعى ىرگەلى ىستەرى جالعاسىن تاۋىپ جاتىر.
قازاق جەمىس-جيدەك جانە كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسقارما توراعاسى تەمىرجان ايتباەۆتىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا وراي ىسكە اسىپ جاتقان جوبا اياسىندا ءۇش جىل قاتارىنان الماتى وبلىسىندا «قازقسعزي» جشس «تالعار» فيليالى, «بايسەركە-اگرو» كومپانياسى, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى جانە الماتى قالاسى اۋماعىنداعى جالپى اۋماعى 110 گەكتارعا اپورت باقتارىن جايقالتۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسىعان وراي عالىمدار اپورت سۇرپىن تەلىتۋشى ماتەريال رەتىندە جابايى الما اعاشىنىڭ 11 پەرسپەكتيۆالى ءتۇرىن ىرىكتەپ الىنعان. بىلتىر جانە بيىلعى جىلى «جوڭعار الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندە گەرموپلازما (تۇقىم) جيناۋ ماقساتىندا ەكى عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلدى. اپورت كوشەتتەرى جوڭعار الاتاۋىنىڭ گەنەتيكالىق رەزەرۆاتتارىنان جينالعان سيۆەرس جابايى الماسىنىڭ (Malus sieversii) تۇقىمدارىنان الىنىپ, ءوسىرىلدى.
90 جىلعا جۋىق تاريحى بار ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر پومولوگيالىق باقتىڭ ديرەكتورى, phd ساعي سولتانبەكوۆ قازىرگى كەزدە پومولوگيالىق باقتا 1700 سورت ۇلگىلەرى ساقتالعاندىعىن اتاپ ءوتتى. ايتۋىنشا, وسى سورتتاردىڭ ىشىندە اپورتتى جاندىرۋ جۇمىستارى 2011 جىلى قولعا الىنعان. عالىم اتاپ وتكەندەي, اپورتقا ەڭ جاقسى تامىرساباق – سيۆەرس الماسى. ەلىمىزدە سيۆەرس الماسىن زەرتتەۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرى اكادەميك ماعجان ءيسيننىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى. بۇگىندە الەمنىڭ ەش ەلىندە كەزدەسپەيتىن سيۆەرس الماسىنىڭ ورمانى بىزدە ەلىمىزدە ورنالاسقان. ساعي سولتانبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, عالىمدار ءۇشىن دە, عىلىم ءۇشىن دە سيۆەرس الماسىنىڭ تاريحى عانا ەمەس, عىلىمي ماڭىزى دا زور. بۇل ءتۇردىڭ دنق قۇرىلىمى ەرەكشە ءارى كوپتەگەن اۋرۋعا ءتوزىمدى كەلەدى. عالىمدار تەڭىز دەڭگەيىنەن بەلگىلى ءبىر بيىكتىكتەگى مونيتورلىق الاڭداردان سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەزەرۆاتىنا قاراي 30 فورماسىن جيناپ, دنق ساراپتاماسىنا سايكەس ونىڭ 11-ءىنىڭ اپورتقا جاقىندىعىن انىقتاعان. وسىلاردى تامىرساباق ەتىپ, اپورتتى جانداندىرۋ ىسىندە قولدانىپ جاتىر.
«اپورت – وتە كىرپياز جەمىس. ول ءبىر جىل كۇتىم كورمەسە, جەمىسىن بەرمەيدى. بولجامعا قاراي, قايتا جاندانعان اپورت 7-8 جىلدان كەيىن العاشقى ءونىمىن بەرە باستايدى. ومىرشەڭدىگى 50-70 جىلدى قۇرايتىن اپورت اعاشىنان ورتا ەسەپپەن 40-60 كگ الما الۋعا بولادى. قازىرگى كەزدە اپورتتىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىنە وراي 1 گەكتارعا 208 ءتۇپ اعاش وتىرعىزىلىپ جاتىر. جاقسى كۇتىم بولسا, 1 گەكتاردان 10-15 تونناعا دەيىن جەمىس الۋعا بولادى. بۇل جوبا عىلىمي جانە اگرارلىق ماڭىزىمەن قاتار مادەني مازمۇنعا دا باي. اپورتتى القاپتاردى كوبەيتەتىن بولساق, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق برەندى رەتىندە ەكونوميكانىڭ دا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ دە كەپىلى بولا الادى. ال اپورتتىڭ گەنەتيكالىق سۇرپىن ساقتاپ ونى دامىتۋعا بۇل جوبا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى» دەيدى س.سولتانعاليەۆ.
«ساۋىقتىرۋ جانە كوبەيتۋ بيوتەحنولوگياسى زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور سۆەتلانا دولگيحتىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋلەر بارىسىندا جابايى الما مەن سيۆەرس الماسىنىڭ دنق ساراپتاماسى الىنعان. «گەنەتيكالىق ساراپتاما بارىسىندا سيۆەرس الماسى مەن اپورتتىڭ ءبىر كلاستەرگە جاتاتىنى انىقتالدى. بۇل ناتيجە اپورت تاريحىن ءالى دە زەرتتەۋ قاجەتتىگىنە مەڭزەيدى. بۇگىندە اپورت ەۋروپا ەلدەرى, ءۇندىستان, ۇلىبريتانيا, تاعى دا باسقا ەلدەردە وسەدى. بىراق ول جەمىستەر ءدال وسى 900-1400 بيىكتىكتە, ءدال وسى ەكولوگيالىق بەلدەۋدەگىدەي قاسيەتكە يە ەمەس. وسى اۋماقتاعى توپىراقتىڭ قۇنارى, ىلعالدىلىعى اپورتتىڭ گەنەتيكالىق دامۋىنا قولايلى مەكەن بولىپ وتىر» دەپ اتاپ ءوتتى پروفەسسور.
«تالعار» وڭىرلىك فيليالى, in vitro گەنوفوند زەرتحاناسى جانە اپورت سورتىن جاڭعىرتۋ قاتارىنداعى باۋ-باقشا داقىلدارى بيوتەحنولوگياسى زەرتحاناسىنىڭ عالىمدارى ۆيرۋسسىز پيتومنيكتەردىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن جۇيەسىن قۇرۋعا نەگىز بولاتىن الما سورتتارى مەن تامىر ساباقتارىنىڭ ۆيرۋسسىز پرەبازيسسىز گەنوفوندىن قۇرۋمەن دە اينالىسادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك تاپسىرىسىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە عالىمدار ەۋروپالىق جانە جەرورتا تەڭىزى وسىمدىكتەرىن قورعاۋ ۇيىمى جانە جاڭا سورتتاردى قورعاۋ جونىندەگى حالىقارالىق وداق رەتىندە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ۇسىنىمدارىنا سايكەس قۇندى بەس سورتتى جانە بەس قوردى ساۋىقتىرۋدى, بەس قوردى گەنوتيپتەۋدى جۇرگىزدى. ەكى جىلدىق جۇمىس ناتيجەسىندە ۆيرۋسسىز پرەبازيس گەندىك قورى قۇرىلدى, ولاردىڭ مورفولوگيالىق سيپاتتامالارى بار گەنەتيكالىق پاسپورتتارى جاسالدى, مولەكۋلالىق زەرتتەۋلەر زەرتحاناسى ىسكە قوسىلدى.
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى مۇرات قالماعامبەتوۆ الما باقتاعى تاجىريبە جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن تانىستىرىپ ءوتتى. ايتۋىنشا, الما باق ستۋدەنتتەردىڭ تەوريالىق ساباقتاردى تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋىنا كەڭ مۇمكىندىك بەرەدى. قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اگروبيولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى الما باققا كەلىپ, اپورت سورتىن جانداندىرۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن ۇيرەنەدى. سورتتاردى سۇرىپتاۋ, سۋعارۋ تەحنولوگيالارى, باسقا دا وندىرىستىك باعىتتاعى جۇمىستار بارىسىمەن تانىسىپ, تاجىريبە جينايدى.
قازىرگى كەزدە عالىمدار اۆتورلىق پاتەنت الىپ, مولەكۋليارلى گەنەتيكالىق تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان زەرتحانادا زامانۋي تاجىريبەلەرىن جالعاستىرىپ جاتىر. ال جوبا شەڭبەرىندە ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, سۋارۋ جۇيەلەرى جاڭارتىلدى. سۋ جينايتىن باسسەين سالىندى. باۋ-باقشا اۋماعى قورشالىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى ساتىپ الىندى.
الماتى