بيىل قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1990 جىلى 25 قازاندا قابىلداعان مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسياسىنا 35 جىل تولىپ وتىر. دەكلاراتسيا, ارينە, ءبىر كۇندىك نەمەسە ءبىر ساتتىك ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى ەمەس. ونىڭ استارىندا سان عاسىرلىق ازاتتىق جولىنداعى قاھارماندىق پەن ازاپتى كۇرەستىڭ قاتپارلى شەجىرەسى جاتىر. وسى رەتتە تاريحي قۇجاتتىڭ مىناداي قىرلارىن ءبولىپ اتاعان ءجون. قابىلدانعان قۇجات ارقىلى قازاق ەلى حح عاسىر باسىندا, ياعني 1917 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا وتكەن جالپىقازاق سەزىندە ۇلت رەتىندە ءتىرى يا ءولى بولۋ تۋرالى كوتەرگەن ماسەلەسىن وسى جۇزجىلدىقتىڭ سوڭىندا ەكىنشى مارتە قويۋى ەدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, قابىلدانعان دەكلاراتسيا قازاق حالقىنىڭ الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا ءوزىنىڭ بازالىق قۇقى – تاۋەلسىز ۇلتتىڭ مەملەكەتتىلىگىن جاڭعىرتۋ جولىنا تۇسكەندىگىن مالىمدەۋى بولدى.
دەكلاراتسيانىڭ 35 جىلدىعى حالقىمىزدىڭ ارداقتى پەرزەنتى, وتكەن عاسىردىڭ باسىندا «ويان, قازاق!» دەپ ۇران تاستاعان ۇلى تۇلعا مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ 140 جىلدىق مەرەيتويىنا تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر.
ءاليحان بوكەيحان 1914 جىلى «قازاق» گازەتىندە جاريالاعان ماقالاسىنداعى «باۋىرىم احمەت, ميرياكۋب! سەن ەكەۋىڭنىڭ اباقتىڭ, ورىسقا گازەت-جۋرنال شىعارىپ جول اشقان ا.ن.راديششەۆتىڭ (1749–1802) جانە ن.ي.نوۆيكوۆتىڭ, «اقىل پاتشاسى» اتانعان فرانتسۋز ۆولتەردىڭ زامانداسى ديدرونىڭ, تۇرىك مادحات پاشا مەن احمەت ريزانىڭ, تاعى دا سول ورىس ويشىلدارى چەرنىشەۆسكي, دوستوەۆسكي, كورولەنكو جانە باسقا بەلگىلى تۇلعالاردىڭ اباقتىسى ەمەس پە؟ شىراقتارىم, كەلەر ۇرپاق وزدەرىڭدى ەسكە العاندا اتالعان ۇلى تۇلعالارمەن قاتار قويىپ اتاسا نە ارماندارىڭ بار؟» دەپ جازعانى ويعا ورالادى.
ۇلت-ازاتتىق الاش قوزعالىسىنىڭ باستاۋىندا ءۇش ۇلى تۇلعا – ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى تۇر. توتاليتارلىق يدەولوگيا بۇل اقيقاتتى ءبىرجولا وشىرۋگە كوپ كۇش سالعانىمەن, دەگەنىنە جەتپەدى. ويتكەنى ولاردىڭ ۇلتقا سىڭىرگەن قىزمەتى ەلدىڭ جۇرەگىنىڭ تورىنەن ورىن الدى.
وسى تۇلعالاردىڭ قايراتكەرلىگىنىڭ ناتيجەسىندە زامان سۇرانىسىنا لايىق جاڭا ساپا جانە مازمۇنداعى قازاق اعارتۋشىلىعى قالىپتاستى.
ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ماڭداي تەرىنىڭ ناتيجەسىندە ومىرگە كەلگەن قازاق ءتىلى گرامماتيكاسى ۇلتتىق اعارتۋشىلىق قىزمەتتىڭ ءتاجى بولدى. انا ءتىلىمىز ادەبيەت, ونەر, عىلىم تىلىنە اينالدى.
م.دۋلات ۇلى ماسكەۋ اباقتىسىندا ءوزى تۋرالى «مەن جاقسى-جامان بولسام دا, قازاقتىڭ ەسكى ساياسي قىزمەتكەرىمىن» دەپ جازدى. تاريحي شىندىق سونداي, ول ءبىرتۋار شىعارماشىلىق يەسى بولۋمەن قاتار, ۇلت ومىرىندە ەرەكشە ورنى بار ساياسي قايراتكەر تۇلعا رەتىندە قالىپتاستى. باسقاشا بولۋى دا مۇمكىن ەمەس-ءتىن. «قازاق» گازەتىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان ۇلتتىق ساياسي باسشىلىقتىڭ ماقساتتى قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە ومىرگە ۇلتتىق يدەولوگيا كەلدى. اقاڭ ونى «الاشوردا يدەولوگياسى» دەپ اتادى. قازاق ەلى تەوريالىق دەڭگەيى بار ۇلتقا اينالا باستادى.
قازاق حالقى يمپەريا كەڭىستىگىندەگى ساياسي قىزمەتكە تارتىلىپ, قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە (1905–1917) ۇلكەن ساياسي كۇرەس جولىنان ءوتتى. ياعني 10–15 جىل كولەمىندە ۇكىمەتكە پەتيتسيا (قۇزىرحات) جولداۋدان ساياسي پارتيا قۇرۋ دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. 1917 جىلعى الاساپىراندا ومىرگە قازاق كوميتەتتەرىنىڭ كەلۋى, الاش ساياسي پارتياسىنىڭ قۇرىلىپ, ول ۇسىنعان كانديداتۋرالاردىڭ سايلاۋدا جەڭىپ شىعۋى, الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ورناپ, الاش اسكەرىنىڭ قالىپتاسۋى – وسىنىڭ ءبارى ۇلتتىڭ ۇلكەن كۇرەس جولىنا شىققانىنىڭ ناقتى كورىنىسى ەدى.
«قازاق» گازەتىنىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلىمەن تەڭ دارەجەدە شىعارۋشىسى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ۇلت ومىرىندەگى ساپالى جاڭا تاريحي كەزەڭ ساياسي وزگەرىستەرىنىڭ باسىندا ءجۇردى.
قازاق ءومىرىن جان-جاقتى زەرتتەپ بىلگەن وگپۋ تەرگەۋشىلەرىنىڭ م.دۋلات ۇلىن «نومەرى ءبىرىنشى قازاق ۇلتشىلى» اتاۋى, ارينە, جايدان-جاي ەمەس. ول – حح عاسىردىڭ باسىندا قوعامدىق ويداعى ۇلتشىلدىق اتالعان اعىمدى قالىپتاستىرعان ساناۋلى تۇلعانىڭ ءبىرى. الاش بۋىنى ۇستانعان ۇلتشىلدىق كوزقاراستىڭ تولىق تابيعي قۇبىلىس ەكەنىن نەگىزدەۋ ءۇشىن ءبىز كەزىندە ءۇندى حالقىنىڭ مەملەكەت قايراتكەرى دج. نەرۋدىڭ «ۇلتشىلدىق ۇستانىم حح عاسىردىڭ باسىندا بۇكىل ازيا كەڭىستىگىندەگى ەلدەرگە ءتان قۇبىلىس بولدى» دەگەن تۇجىرىمىنا سىلتەمە جاساپ, ايتىپ جۇردىك. ءۇندى ەلى قايراتكەرىنىڭ بەدەلىنە سۇيەندىك. دج. نەرۋ بۇل تۇجىرىمدى وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارى اباقتىدا وتىرعاندا جازعان.
الاش قايراتكەرلەرى وتارلىق ەزگىدەگى ۇلتتار ءۇشىن كوزقاراستىق ۇستانىم رەتىندە ۇلتشىلدىقتىڭ ومىرگە كەلۋىن تولىق تابيعي قۇبىلىس رەتىندە قاراستىرۋ قاجەتتىگىن حح عاسىردىڭ 20-جىلدارى-اق ايتقان.
ماسەلەن, م.دۋلات ۇلى كەڭەستىك نومەنكلاتۋرا قاتارىنا كوز جۇما ۇمتىلىپ, قازاق ۇلتشىلدىعىنان ىرگەسىن اۋلاق سالۋعا تىرىسىپ, الاشورداعا قارسى عايبات ءسوز ايتپاي تاڭعى شايىن ىشپەگەن وتانداستارىنا قاراتىپ: «اۋ, سەندەرگە نە بولعان؟ كەشە عانا قازاقتىڭ وقىدىم, وڭى مەن سولىن تانىدىم دەگەندەرى تۇگەلدەي دەرلىك ۇلتشىلدىق ۇستانىمدا ءجۇردى ەمەس پە؟ ەندى بۇگىن سەندەرگە نە بولعان؟ قازاق مۇددەسىنە قىزمەت ىستەيتىن زامان الاشوردامەن بىرگە قالعانى ما؟» دەگەن ويدى ايتا الدى.
جالپى, الاش بۋىنىنىڭ قازاق ەلى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن «تولىق تابيعي دا زاڭدى قۇبىلىس» دەپ باعالاعان تۇجىرىمى الەمدىك سوتسيولوگيالىق ويعا قوسىلعان تىڭ ءارى ومىرلىك تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن تەوريالىق پىكىر بولاتىن.
وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق زيالىلارىنىڭ ۇلتتىق تەڭدىككە قاتىستى وي-تۇجىرىمدارى بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ەسكەرۋسىز قالىپ كەلدى. ولاردى تەوريالىق تۇرعىدان تالداۋعا الىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەردە ارنايى باعدارلاما نەگىزىندە وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزەتىن ۋاقىت جەتتى. بۇل, ارينە, ارنايى توقتالۋعا لايىق ماسەلە.
وسى جىلى 20–21 قىركۇيەكتە پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسى ە.قوشانوۆ باستاعان دەپۋتاتتار دەلەگاتسياسىمەن بىرگە م.دۋلات ۇلىنىڭ ەلىندە, ياعني قوستاناي قالاسىندا ۇلى قايراتكەرگە ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ راسىمىنە قاتىناسىپ, سونداي-اق تۋعان جەرى بيدايىق ەلدى مەكەنىندەگى وسى تۇلعانىڭ كەسەنەسىنە زيارات ەتىپ, مۋزەي ءۇيىنىڭ رەەكسپوزيتسيادان كەيىنگى اشىلۋىن, تورعاي اۋىلىنداعى شارالاردى تاماشالاۋ ءساتى ءتۇستى.
مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ 140 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان «ۇلتىن وياتقان تۇلعا» اتتى بۇل ۇلكەن باعدارلامالىق شارا اسا جوعارعى دەڭگەيدە وتكەنىن اتاپ ايتقان ابزال. ماعان ەرەكشە اسەر ەتكەن كورىنىس – كەزىندە تورعاي ۋەزى سارىقوپا بولىسى اتالعان بۇل ءوڭىردىڭ قاراساڭ كوز تويمايتىن كەربەز دە سۇلۋ كوركى ەدى. كەز كەلگەن قازاق بالاسىنىڭ جانىنان ورىن الاتىن مىنا ولەڭ جولدارىن ۇلى اقىن تۋرا وسى دالادا تۇرىپ جازعانداي:
«كەڭ دالا, كورەسىڭ عوي, انا جاتقان,
جىبەكتەي جاسىل شوپتەر بەتىن جاپقان.
اسقار تاۋ, بالدان ءتاتتى سۋلارى بار,
انە, سول انام ەدى مەنى تاپقان».
دالادا تۇرىپ الىسقا كوز سالساڭىز, كوكجيەك تىپتەن قول جەتەردەي جاقىن كورىنەدى ەكەن. دالانىڭ مىرجاقىپتاي ۇلىن قول بۇلعاپ شاقىرىپ, الەمدىك كەڭىستىككە الىپ شىققان وسى تابيعات-انا شىعار. ىرگەلى ۋنيۆەرسيتەتتىك ءبىلىم الۋ ونىڭ ارمانى بولدى. دەگەنمەن, كوزىن اشسا جانارتاۋداي اتىلعالى تۇرعان تابيعي تالانت يەسىنە تورعايداعى ەكى كلاستىق ورىس-قازاق مەكتەبى مەن قوستانايداعى ءبىر جىلدىق پەداگوگيكالىق كۋرس جەتكىلىكتى ەدى. قالعان ءبىلىمدى ول ءوز بەتىمەن ىزدەنىپ الدى. ونىڭ قالامىنان تۋعان وي-تولعامدارى, جاساعان تۇجىرىمدارى ەڭ ۇزدىك ەۋروپالىق ۋنيۆەرسيتەتتى تاۋىسقان ويشىلداردىڭ تالداۋلارىنان ارتىق بولماسا ءبىر مىسقال دا كەم ەمەس.
م.دۋلات ۇلى – سان قىرلى تالانت يەسى. ول زامانىندا شىعارمالارىن بۇكىل ساۋاتتى قازاق ءسۇيسىنىپ وقىعان اقىن, جازۋشى, پۋبليتسيست بولۋمەن قاتار, اعارتۋشى-پەداگوگ تا ەدى. ونىڭ ماتەماتيكا پانىنەن قازاق مەكتەبىنە ارنالعان العاشقى وقۋ قۇرالدارىنىڭ اۆتورى بولعاندىعىن بۇگىندە اركىم بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. اعارتۋشىنىڭ ەكى بولىمنەن تۇراتىن «باستاۋىش مەكتەپتە وقىلاتىن ەسەپ قۇرالى» اتتى ەڭبەگى 1914 جىلى ورىنبور قالاسىنداعى «دين ۋا ماگيشەت» باسپاسىنان جارىق كوردى. قازاق بالاسىن «ماتەماتيكا پاتشاسى – اريفمەتيكامەن» انا تىلىندە تانىستىرۋعا جاسالعان العاشقى قادام بولعاندىقتان, بۇل ەڭبەك ۇلتتىق وقۋ-ادىستەمەلىك وي-پىكىردىڭ وركەن جايۋىنا جول اشقان قۇبىلىس رەتىندە باعالانۋعا ءتيىس.
رەكتور بولات تىلەپتىڭ قولداۋىمەن, اكادەميك الما ابىلقاسىموۆانىڭ باستاماسىمەن, قايراتكەردىڭ ۇرپاعى, باسپاگەر, مەديا-مەنەدجەر ەرلان ساتىبالديەۆتىڭ قارجىلىق كومەگىمەن اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە مىرجاقىپ دۋلات ۇلى اتىنداعى ماتەماتيكا اۋديتورياسىنىڭ اشىلۋى – ۇلى اعارتۋشى-پەداگوگكە دەگەن ەلىنىڭ قۇرمەتى ءارى الماتى قالاسىنىڭ رۋحاني ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا.
مامبەت قويگەلديەۆ,
ۇعا اكادەميگى