ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتىپ, وندا دەپۋتاتتار اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى جەتىلدىرۋ, قىلمىستىق زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ جانە وزگە دە سالالارعا قاتىستى جاڭا زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا الدى. سونداي-اق كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلە رەتىندە «رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەر, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار, استانا بيۋدجەتتەرى اراسىنداعى 2026–2028 جىلدارعا ارنالعان جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردىڭ كولەمى تۋرالى» زاڭ جوباسىن ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاپ, الداعى ءۇش جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى بەكىتتى. قۇجات بيۋدجەت كودەكسىنىڭ تالاپتارىنا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس ازىرلەنىپ وتىر.
ەلدىڭ ۇشجىلدىق دامۋ بولجامى بەلگىلى بولدى
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قاتىستى زاڭ جوباسىن نەگىزگى باياندامادا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين تانىستىردى. ۆيتسە-پرەمەر ەلدىڭ 2026–2028 جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولجامىن جاريا ەتتى.
– بازالىق نۇسقاعا سايكەس كەلەسى جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ناقتى ءوسۋى – 5,4, 3 جىلداعى ورتاشا جىلدىق ءوسۋى 5,3 پايىزدى قۇرايدى. نومينالدى ىشكى جالپى ءونىم كەلەر جىلعى 183,8 ترلن تەڭگەدەن 2028 جىلى 229,8 ترلن تەڭگەگە دەيىن وسەدى. ەكونوميكانىڭ ءوسۋى ناقتى سەكتور مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى ءوسۋدىڭ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى ەسەبىنەن ءوسۋ قارقىنى 2026 جىلعى 6,2 پايىزدان 2028 جىلى 6,6 پايىزعا دەيىن ۇلعايادى دەپ بولجانىپ وتىر. تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندەگى ءۇش جىلداعى ورتاشا ءوسۋ – 2,8 پايىز, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 3,9 پايىز, قۇرىلىستا – 11 پايىز, كولىك قىزمەتتەرىندە – 10,1 پايىز جانە ساۋدادا 6,7 پايىز بولادى, – دەدى س.جۇمانعارين.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەكسپورت 2026 جىلعى 77,1 ملرد دوللاردان 2028 جىلى 83,7 ملرد دوللارعا دەيىن, يمپورت – 67,7-دەن 75,2 ملرد دوللارعا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن.
– ينفلياتسيا بولجامى 2026 جىلى 9–11 پايىز, 2027 جىلى جانە 2028 جىلى ورتاشا 6 پايىز دەڭگەيىندە ايقىندالعان. ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ بولجامى نەگىزىندە 2026–2028 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قور پارامەترلەرىنىڭ بولجامى قالىپتاستىرىلدى. سالىق-بيۋدجەت ساياساتى مەملەكەتتىك قارجىنىڭ ورنىقتىلىعى مەن تەڭگەرىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, بيۋدجەت تاپشىلىعىن ازايتۋعا, سونداي-اق ۇلتتىق قور قاراجاتىن مەنشىكتى قاراجاتپەن الماستىرۋعا باعىتتالعان. بيۋدجەتتى بولجاۋ بيۋدجەت قاعيدالارى مەن مەملەكەتتىك قارجىنى باسقارۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا بەلگىلەنگەن نىسانالى باعدارلارعا نەگىزدەلدى. كىرىس كەلەسى جىلى 19,2 ترلن تەڭگە كولەمىندە نەمەسە ءىجو-گە قاتىستى 10,5 پايىز دەڭگەيىندە قاراستىرىلعان. وسى جىلدىڭ باعالاۋىمەن سالىستىرعاندا ءوسىم 4,7 ترلن تەڭگە بولىپ, 2028 جىلعا قاراي 23,2 ترلن تەڭگەگە دەيىن نەمەسە 20,8 پايىزعا ءوسۋى كۇتىلۋدە. جالپى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ مەنشىكتى كىرىستەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋى 2025 جىلعى 63,7 پايىزدان 2028 جىلى 83,5 پايىزعا دەيىن وسەدى, – دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى.
ول سونداي-اق ۇلتتىق قوردان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت مۇنايدىڭ كەسىمدى باعاسى بويىنشا ەسەپتەلگەن ليميت شەگىندە جىل سايىن 2 ترلن 770 ملرد تەڭگە مولشەرىندە ايقىندالعانىن دا اتاپ ءوتتى. 2026–2028 جىلدارى شىعىستاردىڭ ءوسۋ قارقىنى 108,7–109,3 پايىز دەڭگەيىندە تۇراقتاندىرىلدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, بيۋدجەتتىڭ شىعىسى بيۋدجەت قاعيدالارىندا بەلگىلەنگەن ليميتتەردى ساقتاي وتىرىپ, 2026 جىلى 27,7 ترلن تەڭگە نەمەسە ىشكى جالپى ونىمگە شاققاندا 15,1 پايىزدى, 2027 جىلى – 28,8 ترلن تەڭگە نەمەسە ىشكى جالپى ونىمگە شاققاندا 14 پايىزدى, 2028 جىلى – 29,8 ترلن تەڭگە نەمەسە ىشكى جالپى ونىمگە شاققاندا 13 پايىزدى قۇرايدى.
– كىرىستەر مەن شىعىستاردىڭ وسىنداي كولەمدەرى كەزىندە بيۋدجەت نىسانالى ترانسفەرت تۇرىندە ۇلتتىق قوردان قوسىمشا قاراجات تارتۋدىڭ قاجەتتىلىگىنسىز ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەدى. فيسكالدىق جانە مۇناي ەمەس تاپشىلىقتاردىڭ دەڭگەيى 2026 جىلى تيىسىنشە ىشكى جالپى ونىمگە قاراعاندا 2,5 پايىزدى جانە 4,9 پايىزدى قۇراپ, 2028 جىلى ىشكى جالپى ونىمگە شاققاندا 0,9 جانە 2,7 پايىزعا دەيىن تومەندەيدى دەپ بولجانىپ وتىر. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەتتىك بورىش كەلەسى جىلى ىشكى جالپى ونىمگە 21,4 پايىز دەڭگەيىندە بولجانىپ, 2028 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ونىمگە شاققاندا 19,6 پايىزعا دەيىن تومەندەۋى ەسكەرىلگەن, بۇل بەلگىلەنگەن كوۆەنانتتاردان اسپايدى, – دەدى س.جۇمانعارين.
ال قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ءتۇسىمىنىڭ ورىندالۋىنا كەدەرگى بولعان فاكتورلاردى اتادى. ايتۋىنشا, بيىل 9 ايدا مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىستەرى 17,3 ترلن تەڭگەنى قۇراعان.
– وسى جىلدىڭ 9 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىك قارجىنىڭ كورسەتكىشتەرى تومەندەگىدەي قالىپتاستى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىستەر كولەمى 17,3 ترلن تەڭگەنى قۇراپ, جوسپار 102 پايىز ورىندالدى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءوسىم قارقىنى 116 پايىزعا جەتىپ, 2,4 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ءتۇسىم كولەمى 10,5 ترلن تەڭگەنى قۇراپ, جوسپار 97,3 پايىز ورىندالدى. ءوسىم قارقىنى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا شامامەن 1,4 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 116 پايىزعا جەتتى, – دەدى م.تاكيەۆ.
وسى ورايدا مينيستر بيۋدجەت ءتۇسىمى جوسپارىنىڭ ورىندالماۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارىن اتادى. ياعني الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ قۇبىلمالىلىعى, بيزنەستىڭ لوگيستيكالىق شىعىستارىنا اسەر ەتەتىن, تۇراقسىز گەوساياسي جاعدايدىڭ جالعاسۋى بيۋدجەت ءتۇسىمىن تەجەپ تۇر.
ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ديۆيدەندى قىسقارا ما؟
ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا ۇلتتىق كومپانيالاردان مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن ديۆيدەندتەردى قىسقارتۋ تۋرالى دەپۋتات ماگەررام ماگەرراموۆتىڭ ساۋالىنا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەكونوميكاعا قۇيىلاتىن قاراجاتتىڭ اشىقتىعى قامتاماسىز ەتىلىپ وتىرعانىنا توقتالدى. ۇكىمەت باسشىسى ۇلتتىق كومپانيالار وڭىرلەردە ءىرى ينۆەستيتسيالىق جانە الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى ءبولىپ جاتقانىن ايتتى. ال قاراجاتتاردىڭ جۇمسالۋىنىڭ اشىقتىعىنا قاتىستى بۇل ماسەلە بۇگىندە قولدانىستاعى زاڭنامامەن قامتاماسىز ەتىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
– ۇلتتىق كومپانيالار جۇمسايتىن, ياعني ەكونوميكاعا قۇيىلاتىن قاراجاتتىڭ اشىقتىعى تۋرالى ماسەلە بارلىق جاعىنان زاڭنامامەن قامتاماسىز ەتىلگەن دەپ ويلايمىز. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بيىل قابىلدانعان جاڭا بيۋدجەت كودەكسىنە ديۆيدەند تولەۋدەن الىناتىن ۇلەس ءاربىر ۇلتتىق كومپانيادان كەمىندە 50 جانە 70%-عا دەيىن بولۋعا ءتيىس دەگەن نورما ەنگىزىلگەن. بۇرىن بۇل نورما جوق ەدى. بۇل شەكتىك مەجە ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن بەلگىلەندى. ءبىز مۇنى اشىقتىققا, ەسەپ بەرۋگە, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قاراجاتىن جۇمساۋعا پارلامەنت تاراپىنان قاداعالاۋدى ارتتىرۋعا جاسالعان ەلەۋلى قادام دەپ سانايمىز. ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ يەلىگىندە قالاتىن قاراجاتتار دا, زاڭدا بەلگىلەنگەن راسىمدەرگە سايكەس, اشىق تۇردە جۇمسالادى. ساتىپ الۋ ەرەجەلەرى بار جانە بۇل اقپارات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپكە قوسا بەرىلەدى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مەن جۇرتشىلىقتىڭ بۇل اقپاراتتى زەردەلەۋگە, باقىلاۋعا, ساۋالدار قويۋعا جانە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە مۇمكىندىگى بار. ءسىز ايتىپ وتىرعان ناقتى سومالارعا كەلسەك, شىن مانىندە, بۇل سوما – مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن ديۆيدەندتەردەگى ايىرماشىلىق, ول «سامۇرىق-قازىنا» قورى ەسەبىنەن قالىپتاسىپ وتىر, – دەدى پرەمەر-مينيستر.
ولجاس اباي ۇلى وسى رەتتە ءبىراز تسيفر كەلتىرىپ ءوتتى. قور نەگىزگى مەملەكەتتىك دامۋ ينستيتۋتى رەتىندە 53 ترلن تەڭگەگە باعالاناتىن وتە اۋقىمدى ينۆەستيتسيالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىن ايتتى.
– بۇل – ۇلكەن سوما. ارينە, قور وسى ينۆەستيتسيالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءوز قاراجاتىن جۇمساپ قانا قويماي, نارىقتان دا قارىز الۋعا ءماجبۇر, بۇل قالىپتى جاعداي دەپ سانايمىز. «سامۇرىق-قازىنا» قورى ينۆەستيتسيالىق باعدارلامادان بولەك ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە بىرقاتار الەۋمەتتىك جوبانى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. مىسالى, وڭىرلەردە تەك دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىن سالۋدىڭ وزىنە 550 ملرد تەڭگە باعىتتالىپ وتىر, ال ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا 272 ملرد تەڭگە بولىنگەن. بۇل دەگەنىمىز – وتە ماڭىزدى ينۆەستيتسيا, سوندىقتان دا مەن ايتقان فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ ديۆيدەندتەرى بويىنشا قابىلدانعان شەشىمدەر ءبىر نەگىزگە سۇيەنگەن جانە جان-جاقتى قاراستىرىلعان دەپ ەسەپتەيمىز, – دەدى پرەمەر-مينيستر و.بەكتەنوۆ.
ۇلتتىق قورعا قول سالماعان بيۋدجەت
جالپى وتىرىستا ءماجىلىس دەپۋتاتى ەركىن ءابىل 2026–2028 جىلدارعا ارنالعان جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردىڭ كولەمى تۋرالى قوسىمشا بايانداما جاسادى. ول جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردىڭ كولەمىن قالىپتاستىرۋ جاڭا بيۋدجەت جانە سالىق كودەكستەرىنىڭ نورمالارىن ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلعانىن ايتتى. ماجىلىسمەننىڭ ايتۋىنشا, 2028 جىلدان باستاپ ماڭعىستاۋ وبلىسى ءوندىرۋشى سەكتور مەن ونەركاسىپتەن تۇسەتىن سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى «دونور ءوڭىر» مارتەبەسىن قالپىنا كەلتىرەدى, ال پاۆلودار وبلىسى ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن وڭىرلەردىڭ قاتارىنا كىرمەك. وسىلايشا, الداعى ءۇش جىلدا ەلىمىزدە 4 «دونور ءوڭىر» جانە ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن ءبىر ءوڭىر بولادى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ۇلاسبەك سادىبەكوۆ 2026–2028 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى قوسىمشا بايانداما جاساپ, بۇل جاڭا بيۋدجەت كودەكسىنىڭ نورمالارىنا ساي جاسالعان العاشقى قۇجات ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ باستى ەرەكشىلىگى – ۇلتتىق قوردان ماقساتتى ترانسفەرتتەردىڭ قاراستىرىلماۋىندا.
ال «اۋىل» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى سەرىك ەگىزباەۆ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسى بۇل جىلدار بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان ءارى كەشەندى شەشۋدى قاجەت ەتەتىن وزەكتى ماسەلە ەكەنىن ايتتى. ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن دەپۋتات ۇكىمەتكە اۋىل شارۋاشىلىعى مەن سۋ سالالارىن عانا ەمەس, جالپى ەلىمىزدىڭ اۋىل سەكتورىن قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن ناقتى رەتتەۋ قۇرالى رەتىندە ارنايى اگروبانك قۇرۋ ماسەلەسىنە قايتا ورالۋدى ۇسىندى.
جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى اسحات راحيمجانوۆ تا بيۋدجەت جوباسىن قولداپ, پارتيا وكىلدەرى اتىنان بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ قىسقارۋى, الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋى جانە ناقتى سەكتوردى ىنتالاندىرۋ شارالارىنىڭ كوزدەلۋىن وڭ باعالادى.
Respublica پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ايداربەك قوجانازاروۆ بيۋدجەت جوباسىن قولداپ, وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا بۇل جوبا الدەقايدا وزىق شىققانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار ا.قوجانازاروۆ بيۋدجەت ۇدەرىستەرىنىڭ اشىقتىعىن ودان ءارى ارتتىرۋ, مەملەكەتتىك قاراجاتتى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن تسيفرلىق قۇرالداردى ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىنە نازار اۋداردى.
جيىن سوڭىندا ءسوز العان ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا پارلامەنتتىك فراكتسيالاردىڭ ۇستانىمدارى اياسىندا ءبىراز ەسكەرتۋ دە ايتىلىپ, سونىمەن قاتار كوپتەگەن سىندارلى ۇسىنىس تا بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
– ۇكىمەت وسى ەسكەرتپەلەر مەن ۇسىنىستاردىڭ بارلىعىن مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋگە ءتيىس. ويتكەنى ەلىمىز الداعى جىلدارى وسى قۇجاتقا, ياعني رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە سۇيەنىپ تىرشىلىك ەتەدى. بۇل بيۋدجەت مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى مەن فيسكالدى ساياسات سالاسىنداعى رەفورمالار نەگىزىندە قالىپتاسقانىن اتاپ وتكەن ءجون. بيۋدجەت جوباسى ۇزاق جىلدان بەرى العاش رەت ۇلتتىق قوردان قوسىمشا نىسانالى ترانسفەرتتەرسىز ازىرلەنىپ وتىر. بۇل – تولىققاندى, ۇلتتىق قوردىڭ قولداۋىنا سۇيەنبەگەن بيۋدجەت قابىلدادىق دەگەن ءسوز. مۇنداي ناتيجە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قارجى-بيۋدجەت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جونىندە بەرگەن تاپسىرماسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىر, – دەدى ە.قوشانوۆ.
قىسقاسى, ماجىلىستەگى نەگىزىنەن ەلدىڭ الداعى ۇشجىلدىق تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ درايۆەرى بولاتىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تالقىلانعان وتىرىستا دەپۋتاتتار دا, ۇكىمەت مۇشەلەرى بارىنشا بەلسەندىلىك تانىتتى. قويىلعان سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپتارى بەرىلدى. زاڭ جوباسىنا دەپۋتاتتار دا مەملەكەتشىلدىك قاعيداتى تۇرعىسىنداعى ءوز ۇسىناستارىن دا ەنگىزە العان.