قاۋىپسىزدىكتىڭ قۋاتتى قالقانى

2020 جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدە توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى قايتا قۇرىلدى. پرەزيدەنت تابيعي جانە تەحنوگەندىك اپاتتار داۋىرىندە مينيسترلىكتى قايتا قۇرۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. بۇگىندە جىل سايىن قۇتقارۋشىلار 90 مىڭنان استام شىقىرتۋعا بارادى. ورتا ەسەپپەن 15 مىڭ ادام اپات ايماعىنان قۇتقارىلسا, 30 مىڭ ادام ەۆاكۋاتسيالانادى, 5 مىڭ ادامعا العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتەدى. ايتالىق, وسى جىلدىڭ باسى­نان بەرى توتەنشەلىكتەر 9 مىڭ ادامدى قۇتقار­عان. 3 مىڭنان استام زارداپ شەككەن تۇرعىن مەديتسينالىق كو­مەك­پەن قامتىلعان, 7 مىڭ ادامعا پسيحولوگيا­لىق قولداۋ كورسەتىلگەن.

توتەنشە جاعدايلار قىزمەتىنىڭ جاساعى كۇن-ءتۇن دەمەي كەز كەلگەن شاقىرتۋعا بارادى. ولار­دىڭ ىشىندە قيىن جاعدايعا تاپ بولعان تۇر­عىند­اردى امان الىپ قالۋ جولىندا باسىن با­ي­گەگە تىگىپ, ەرلىك جاساعاندار – ءبىر قاۋىم. سەرت­­كە بەرىك, قىزمەتكە ادال توتەنشەلىكتەر تۇر­­عىن­­دارعا كومەكتەسۋدى باس­تى مىندەتى سانايدى.

سوندىقتان جۇمىس بارى­سىن­داعى كوزسىز ەرلىگىن پۇل­دامايدى, قوسىمشا اقى سۇرا­ماي­دى. وكى­نىش­كە قاراي, ەگەمەندىك جىلدا­رىنان بەرى ەلىمىزدە تابيعي عانا ەمەس, تەح­نو­گەندىك اپاتتار دا بىرنەشە مارتە قايتالاندى. جەر­گىلىكتى اكىمدىك, جاۋاپتى ورگان­داردىڭ وقىس وقيعاعا الدىن الا قامدان­با­عانىنىڭ سالدارى اۋىر تيگەن ساتتەر بولدى. وتكەن 30 جىلدا 72 قۇتقارۋشى ەرلىكپەن قازا تاپتى. وزگەنى امان الىپ قالۋ جولىندا ءوزىن قۇربان ەتكەن بەيبىت زاماننىڭ باتىرلارى – وسىلار.

كەشەگى كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە اپات ايماقتارىنا ءوڭىر-وڭىردەن كومەككە قۇتقارۋشىلار اتتاندى. ەل باسىنا قاۋىپ تونگەندە اتپال ازاماتتار ويلانباستان وتبا­سىنان جىراققا كەتە باردى. قۇرال-سايماندارىن سايلاپ, سۋدى بوگەدى. تاسقىن اراسىندا قالىپ قويعان تۇرعىنداردى قاۋىپسىز جەرگە شىعاردى.

توتەنشە جاعدايلار مينيستر­لىگىنىڭ قۇرامىندا ءورت ءسوندىرۋ­شى, قۇتقارۋشىلاردان بولەك, سۇڭگۋىرلەر, كينولوگتەر, ينس­­پەك­تور, ينجەنەر, دارىگەر, ۇش­­قىشتار قىزمەت ەتەدى. ءار قۇ­رام ءوزىنىڭ جۇمىسىن جەتىك بى­لەدى, توسىن شاقىرتۋلاردا بەكى­تىلگەن ەرەجەگە ساي شەشىم قابىلدايدى. توتەنشەلىكتەر تەك تابيعي, تەح­­نوگەندىك اپات كەزىندە عانا جۇ­مىلمايدى. ءورت سوندىرۋگە اسى­عادى, تۇرعىندار وقىس جاعدايعا تاپ بولسا, توسىلىپ قالماي, جەدەل جولعا شى­­عا­دى. تەحنيكالىق تالاپتاردى, قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن قاتاڭ ساقتاي وتىرىپ, قۇتقارۋعا كى­رىسەدى. بۇگىندە توتەنشە جاع­داي­لار مينيسترلىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ءورت ءسوندىرۋ, اپات سالدارىن جويۋدان بولەك, اپاتتىڭ الدىن الۋعا قابىلەتتى جاڭاشىل, تەحنو­لو­گيا­لىق جاعىنان قامتىل­عان, يكەمدى قۇرىلىمعا اينالدى. بۇل تۋرالى مەرەكە قارساڭىندا توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى شىڭعىس ءارىنوۆ تولىعىراق ايتىپ بەردى.

– ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا كۇن سايىن وتىز مىڭنان استام ادام قىزمەتكە كىرىسىپ, ەل ازامات­تارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ماسىز ەتەدى. قازىرگى توتەنشە جاعدايلار قىزمەتى تەك كاسكا, ءورت سوندىرەتىن كولىك, باسقا دا قۇ­رال­دارمەن سيپاتتالمايدى. قازىر جەدەل كومەكتە جاساندى ينتەللەكت, ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى, تسيفرلىق پلاتفورمالار ءورت سوندىرگىش پەن قۇتقارۋ قۇرالدارىنىڭ نەبىر ءتۇرى قول­دانىلادى. مي­نيستر­لىك­تىڭ يەلىگىندە 200-گە جۋىق ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتى بار. تەك بيىلدىڭ وزىندە ولار ەكى مىڭنان استام وپەراتسيا جۇرگىزىپ, جوعالعان ادامداردى ىزدەۋگە, اپات ايماقتارىنداعى جاعدايدى باعا­لاۋعا كومەكتەستى. سول سەكىلدى «ورمان» جۇيەسى ورمان ورتتەرىن مەيلىنشە ەرتە انىقتاۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى. «تابيعات» قو­سىم­­شاسى ەكولوگيالىق قاۋىپ­تەردى تالدايدى. «تاسقىن» پلاتفورماسى سۋ تاسقىنى قاۋپىن بولجاي وتىرىپ, ەلدى مەكەندەردى الدىن الا ەۆاكۋاتسيالاۋعا جاعداي جاسايدى. وسىعان قوسا, MASS ALERT جاڭا جەدەل قۇلاعداندىرۋ جۇيەسى قازىر الماتى قالاسىندا ىسكە قوسىلدى. الدا ەلىمىزدىڭ وزگە دە سەيسميكالىق قاۋىپتى وڭىرلەرىندە ەنگىزىلەدى, – دەدى ش.ءارىنوۆ.

ەلىمىزدەگى ازاماتتىق قور­عاۋ جۇيە­سى ەۋرازياداعى ەڭ تەح­نو­لوگيالىق جۇيە­لەر­دىڭ بىرى­نە اينالىپ كەلەدى. بۇل – ادام قاۋىپسىزدىگىن كەمەلدەنگەن قوعامنىڭ باستى كورسەت­كىشى رەتىندە قابىلدايتىن مەم­لەكەتتىڭ سانالى تاڭداۋى. كەيىنگى جىلدارى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى باسقارۋ جۇيەسىن تولىعىمەن قايتا قۇردى. ەندى بولىمشەلەر جەكە-جەكە ەمەس, ءبىرتۇتاس جۇيە رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. رەسۋرستار ورتاق ءبولىنىپ, شەشىم­دەر جىلدام قابىلدانادى. ءورت سوندىرۋشىلەردى, قۇتقارۋ­شى­لار مەن مەديتسينا ماماندارىن بىرىكتىرەتىن امبەباپ بولىمشەلەر اشىلعان. بولىم­شە­لەر – كەشەندى, جەدەل دەن قوياتىن ءموبيلدى توپتار. مي­نيستر­لىك ينفراقۇرىلىمدى نىعايتۋعا دا كوپ كوڭىل بولەدى. تەك كەيىنگى ەكى جىلدىڭ ىشىندە ۆەدومستۆو بىرنەشە مىڭ جاڭا تەحنيكا, ون ەكى اۋە كەمەسىن, جيىر­ما مىڭنان استام قۇرال-جاب­دىق العان. ەلىمىزدىڭ توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى تاريحىندا العاش رەت جەكە قۇرامدى اپات ايماقتارىنا جەتكىزۋگە ارنالعان جەكە ۇشاقتارى پايدا بولدى. بيىل ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە 20 اۆياجاساق قۇرۋعا باعىتتالعان جاڭا ۆەدومستۆولىق باعدارلاما باستالدى.

دامىعان قوعامدا قاۋىپسىز­دىك تەك ءىرى قالالاردىڭ عانا ارتىق­­­شىلىعى بولماۋعا ءتيىس. سون­دىقتان مينيسترلىك «اۋىل قۇتقارۋشىلارى» ۆەدومستۆو­لىق باع­دارلاماسى اياسىندا بۇرىن كومەك كەشىگىپ باراتىن شال­عايداعى اۋىلداردا زامانعا ساي ەرىكتى ءورت ءسوندىرۋ بەكەتتەرىن قۇرۋعا مىقتاپ كىرىسكەن. قازىردە وسىنداي بەكەتتەر ەلىمىزدەگى جۇزدەگەن ەلدى مەكەندە جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەندى اۋىل تۇرعىن­دارى جاقىن ماڭدا كەز كەلگەن ۋاقىتتا كومەككە كەلۋگە دايىن توپ بارىن بىلەدى. وقىس جاعدايعا تاپ بولسا, شاقىرادى.

توتەنشە جاعداي قىزمەتىندە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى, ىقپالى زور. بۇل تۇر­عىدا ەلىمىز كورشى ەلدەرمەن اپات­تاردىڭ سالدارىن جويۋ ماسە­لە­لەرىندە بەرىك بايلانىس ورناتقان. مىسالى, ازەرباي­جانمەن كاسپي تەڭىزى بويىنشا ىنتىماقتاستىق ورناعان. بۇگىندە وندا مۇناي قالدىقتارىن جويۋمەن, تەڭىزدە قۇت­­قارۋ جۇمىستارىمەن اينا­لىساتىن «تەڭىز جاساعى» مامان­­دان­دىرىلعان بولىمشەسى قىزمەت ەتەدى. سول سەكىلدى الماتىدا قازاقستان-قىتاي سەيسمولوگيا ورتا­لىعى قۇرىلادى. وندا ەكى ەلدىڭ سەيسمولوگتەرى بىرگە دەرەك­تەردى تالداپ, جەر سىلكىنۋ بولجامىن جاسايدى.

قۇقىقتىق سالاعا دا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنىپ جاتىر. بيىل ماۋسىمدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا زاڭعا قول قويدى. ناتيجەسىندە, 10 كودەكس, 30-دان استام زاڭعا 600-دەن استام تۇزەتۋ ەندى. بۇل قۇجات ازاماتتىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ تولىققاندى رەفورماسىنا اينالدى. زاڭ تجم ۇيلەستىرۋ ءرولىن كۇشەيتىپ, قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن ارتتىرادى. توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا باسىم­دىق بەرەدى. ياعني قاۋىپتىڭ وزىمەن ەمەس, سالدارىمەن كۇرەسۋگە مىقتاپ دەن قويىلادى. بۇدان وزگە, قازىر توتەنشە جاع­داي­لار قىزمەتىندە جۇمىس ىستەي­تىن ازامات­تاردى الەۋمەتتىك قور­عاۋ­عا كوڭىل بولىنەدى. سونداي-اق «ورتالىق-ءوڭىر-ورتالىق» كادر­لىق اۋى­سىم جۇيەسى ەنگىزىلدى. مۇندا ورتالىق اپپاراتتىڭ تاجىري­­بەلى باسشىلارى وڭىرلەرگە بارىپ, جەرگىلىكتى باسقارۋدى كۇشەيتەدى. جاس ماماندارعا ءبىلىم بەرەدى.

توتەنشە جاعدايلار مي­نيستر­­لىگى مەرەكە قارساڭىندا «30 جىلدىققا 30 يگى ءىس» اكتسيا­سىن باستادى. قىركۇيەك, قازان ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىن­دەگى قۇتقارۋشىلار قايىرىم­­دىلىق, الەۋمەتتىك ءىس-شارالارعا قاتىسىپ, بالالار مەن قارتتارعا كومەك قولىن سوزىپ جاتىر. ەندى ءبىر توپ دونور بولىپ, قان تاپسىرسا, كوگالداندىرۋ جۇمىس­تارىنا جۇمىلعان توتەنشە­لىكتەر دە از بولمادى.

كەشە قۇتقارۋشىلار كۇنىنە وراي ورتالىق كوممۋنيكا­­تسيا­لار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە توتەنشە جاعدايلار ۆيتسە-ءمينيسترى كەگەن تۇرسىن­باەۆ سالادا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارا­­لارعا, جەتكەن جەتىستىكتەرگە توق­تالدى.

– بۇگىن قۇتقارۋشىلاردىڭ ءبىر توبىن مەملەكەت باسشىسى قابىلداپ, ماراپاتتادى. بۇل بىزگە, ماراپات العان ارىپ­تەستەرگە ۇلكەن مارتەبە. 30 جىلدا ءبىزدىڭ قىزمەت كۇردەلى, ابىرويلى جولدان ءوتتى. ءتۇرلى رەفورمالار مەن سىناقتارعا قا­راماستان, قۇتقارۋشىلار ءار­دايىم ادامداردىڭ ءومىرى مەن قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋدا الدىڭعى شەپتە تۇردى. سالا ساڭلاقتارى ەلىمىز ەگەمەندىك العالى زارداپ شەككەن ميللونعا جۋىق ادامعا كومەك كورسەتىپ, جارتى ميلليون شاماسىندا توتەنشە جاعدايدى جويۋعا كۇش بىرىكتىردى. قوستاناي, اباي وبلىستارىنداعى ورمان ورتتەرى, شاحتالارداعى تەحنوگەندىك اپاتتار, الاپات سۋ تاسقىنى, ازەربايجان ۇشاعى قۇلاعان كەزدە دە قۇتقارۋشىلار جۇمىلدى, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.

توتەنشە جاعدايلار مي­نيس­تر­لىگىنىڭ بو­لىمدەرى حالىق­­ارالىق وقۋ-جات­تىعۋ­لارعا, گۋما­ني­تارلىق, اپاتتىق قۇتقارۋ وپە­را­تسيا­­سىنا ءجيى قاتىسىپ كەلەدى. تۇركيا, اۋعانستان, قىرعىزستاندا بول­عان ءورت, جەر سىلكىنىسى, سەلدى اۋىزدىقتاۋعا باردى. شەتەلدەرگە 49 گۋمانيتارلىق كومەك كورسەت­تى. توتەنشە جاعدايلار كەزىندە كەيىنگى بەس جىلدا ادام شىعىنى ورتاەسەپ­پەن 30 پايىزعا قىسقار­عان. سونداي-اق بيىل سۋ باسقان ەلدى مەكەندەر سانى 95%-عا ازاي­عان.

قورىتا كەلگەندە, قۇتقارۋ­شىلارعا قانداي سىي-قۇرمەت كور­سەت­سەك تە جاراسادى. ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, قاۋىپسىزدىگى ەشقاشان نازاردان تىس قالماۋعا ءتيىس. كوپتىڭ تىلەگىمەن ءورت سون­دىرۋشىلەردىڭ تۇرعىن ءۇي تولەم­­دەرى ماسەلەسى شەشىلدى. زاڭعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ەندى قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن تۇر­عىن ءۇي تولەمىن الا المايتىن قىزمەتكەرلەر دە كومەكسىز قالمايدى. ايتالىق, مينيسترلىك ءىرى قالالارمەن قاتار, وڭىرلەردە قىزمەتتىك جاتاقحانالار سالۋدى ويلاستىرىپ وتىر. توتەنشە جاعدايلار قىزمەتىندە ەڭبەك ەتەتىندەردى جىگەرلەندىرەتىن, الەۋ­مەتتىك جاعدايىن وڭالتاتىن وسىنداي باستامالار ۇزىلمەك ەمەس. ال ەڭ باستىسى – ەل-جۇرتتىڭ, كۇن-ءتۇن دەمەي جەدەل شاقىرتۋعا قامدانىپ, كومەككە اسىعاتىن قۇتقارۋشىلاردىڭ اماندىعى.