شىعىس پەن باتىستى ۇلت توپىراعىنا سىڭىرۋگە اۋەلدەن باتىل قادامدار جاسالىپ باقتى. ءارى بۇل باستامالار ماۋەلى جەمىسىن بەرىپ, ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ كوكجيەگى كەڭەيۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى. اقىل-ويىمىزعا جاڭا ارنا اشتى.
نازيراشىلدىق باسى شىعىس حيكاياتتارىن, اسىرەسە «مىڭ ءبىر ءتۇن» ەرتەگىلەرىن اۋدارۋدا ايقىن كورىندى. الدىمەن, جىرشى جۇسىپبەك شايقىيسلام ۇلىنىڭ قىرۋار ەڭبەگىن اتاپ كەتكەن ءجون. ول جىرلاعان «سال-سال», «زارقۇم», ء«جۇسىپ-زىليحا», «مۇڭلىق-زارلىق», «شاكىر-شاكىرات» اتتى داستاندار – تەڭدەسسىز دۇنيەلەر, ۇرپاقتىڭ ىشكى ساناسىن وسىرەتىن باعالى جاۋھارلار. ال تۇرماعامبەت ىزتىلەۋ ۇلىنىڭ شىعىس الىبى فيردوۋسيدىڭ «شاحناماسىن» اۋدارۋداعى شەبەرلىگى ەرەسەن. داستاندا سىر بويى ماقامى, اۋىز ادەبيەتى سارىندارى, اقىننىڭ ءوز دۇنيەتانىمى مول قوسىلعانى سونشالىق, مۇنى قازاقتىڭ ءتول تۋىندىسى دەپ قابىلداپ كەتتىك. سوندىقتان دا بولار, زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ «شاحنامانى» جوعارى باعالاپ, «فيردوۋسي ۇلگiسiمەن حالىق اقىنى تۇرماعامبەتتiڭ ءوزi ولەڭ ەتiپ جازعان رۇستەم جونiندەگi داستاننىڭ قازاقشا ۆاريانتتارى» دەپ ءسۇيىنىسىن بىلدىرگەن. پاڭ فيردوۋسي داستاندا:
«پارسى تiلi تiرi تۇرعاندا مەن ولمەيمiن,
ولمەيتiن اسىل ءسوزدiڭ ءدانىن شاشتىم», دەپ مارقايادى. پۋشكيننىڭ «ەسكەرتكىش تۇرعىزدىم مەن قولدان كەلمەس» دەگەن بولاشاق تاعدىرىن بولجاۋ جىرى فيردوۋسي ىقپالىمەن دۇنيەگە كەلگەن دەگەن ءسوز بار. ايتپاعىمىز پۋشكين ەمەس, جوعارىداعى فيردوۋسي ماقامىن تۇرماعامبەت اقىن نازيراگويلىك سارىنمەن وزىنشە جىرلايدى.
«توقتاتتى تۇرماعامبەت كەلگەن ويدى,
سوڭىنا «شاحنامانىڭ» قولىن قويدى.
بالاشا باعىپ-قاعىپ, بابىن تاۋىپ,
ءوسiردiم سۇيرiكتەي قىپ سۇلۋ بويلى.
دۇنيەدەن ءومiر بiتiپ, وتسەم دە ءوزiم,
ارالاپ جەردiڭ ءجۇزiن جۇرەر ءسوزiم.
«كورە الماي كەيiنگiنi كەتتiم-اۋ» دەپ,
ارماندا بولماي-اق قوي ەكi كوزiم».
مىنە, شىعىس داستانىنىڭ ۇلتتىق سيپاتقا ەنۋى, ناعىز نازيرالىق ۇلگى. جالپى, قازاق اقىندارىنىڭ ەرەكشەلىگى سول, قايبىر دۇنيەنى دە قازاقتىڭ ءوز قازانىنا سالىپ قايناتۋعا بەيىم. ماسەلەن, ابايدىڭ اۋدارما ۇلگىسى – الدىڭعى جىرشىلاردىڭ مۇراسىن بايىتقان, نازيرالىقتىڭ بولەك شەبەرلىگىنە شىققان جاڭا مەكتەپ. كرىلوۆتان اۋدارىلعان «جارالى جۇرەك» اتتى ولەڭدى اقىن بارىنشا ۇلتتىق ۇعىمعا جاقىنداتىپ, ءوز كۇيىمەن اۋدارادى. مۇندا جولما-جول اۋدارما ەمەس, ماعىناسىن عانا الىپ, ارعىسىن ءوزى جىرلاۋ باسىم. ماسەلەن, تۇپنۇسقادا كرىلوۆ:
«يا بابوچكۋ ۆيدەل س رازبيتىم كرىلوم,
بەدنياجكا پود سولنەچنىم گرەلاس لۋچوم,
ستاراياس ي سلابوست, ي سمەرت پرەۆوزموچ,
پوكا نە ناستالا حولودنايا نوچ»,
دەسە, ابايدا مۇنىڭ العاشقى قاتارى عانا تۋرا اۋدارىلعان دا, قالعانى ءوز سوزىمەن جىرلانعان.
«مەن كوردىم سىنىق قانات كوبەلەكتى,
و داعى بىلەر ءومىردى, ىزدەمەكتى.
كۇن شۋاققا جىلىنار قالت-قۇلت ەتىپ,
ودان عيبرات الار جان ءبىر بولەك-ءتى».
ال وسى اۋدارماعا حاكىم تۇپنۇسقادا جوق سوڭعى ءبىر شۋماقتى ءوزى قوسادى. سولايشا ولەڭگە ۇلتتىق جاڭا ءار, ناقىش بەرەدى.
«مەن كوردىم دۇنيە دەگەن ءيتتىڭ كوتىن,
جەپ ءجۇر عوي بىرەۋىنىڭ بىرەۋى ەتىن.
ويلى ادامعا قىزىق جوق بۇل جالعاندا,
كوبىنىڭ سىرتى ءبۇتىن, ءىشى ءتۇتىن».
مەنىڭشە, حاكىم جىردى اۋدارىپ وتىرىپ, اسەرلەنىپ كەتكەن سەكىلدى. اسەرلەنە كەلە, جۇرەگىنەن شۋماق توگىلىپ كەتكەن, ەرىكسىز ءوز تۇجىرىمىن قوسىپ جىبەرگەن.
ايگىلى ۋيتمەندى العاش مۇقاعالي اۋدارماسىنان تانىدىق. جاڭاشىل جىرشىنى وقي كەلە, ءوز توپىراعىمىزدا تۋعان اقىندى وقىعانداي كۇي كەشتىك. ءتىپتى اسا سەلت ەتە قويعامىز دا جوق. كەيىننەن اتاقتى ۋيتمەندى ورىسشادان وقىعانىمىزدا, مۇلدە باسقا ادامعا كەزىكتىك. مىنەزى ب ۇلىكشى, ەكپىنى جۇيكەنى قوزدىرعىش, «سويىپ سالامىن» دەپ ىشقىنعان قارۋلى ادامداي قۋاتتى ىرعاققا كەز بولدىق. سويتسەك, مۇقاعالي ۋيتمەندى قازاق ەتىپ اۋدارعان ەكەن. ۇلتتىڭ يبالى, قوڭىر مىنەزىن جۇقتىرىپ, ءوز جانىنىڭ تەربەلىسىمەن, جاڭا مىنەز بەرىپ جارىققا شىعارىپتى. بۇل دا الدىڭعى اقىنداردان ۇيرەنگەن نازيراگويلىكتىڭ ءبىر جۇرناعى, جالعاسى ىسپەتتەس دۇنيە.
الدا نازيراشىلدىق جاڭا بەلەسى, جاڭا تاۋى كورىنىپ تۇر. وسىلايشا, ۇلت رۋحانياتى بايىپ, اقىل-ويى اسپانداي بەرمەگى داۋسىز.