جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا وراي تۇركىستان وبلىسى جەتىساي اۋدانى اقنيەت اۋىلىنداعى اللەياعا ءمارماردان ەسكەرتكىش قويىلعان. اۋدان جۇرتشىلىعى سوڭعى ۋاقىتتا وسى الاڭقايدا ەلدىك مادەني-تاعىلىمدى شارالار وتكىزىپ ءجۇر. تاياۋدا وسى جەردە تۇركىستان تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن ەسىل ەر, الاش قوزعالىسى مەن «جاس بۇحارالىقتار» قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرى, 1920 جىلدارى 400 مىڭعا جۋىق قازاق تۇرعان تاريحي بۇحارا رەسپۋبليكاسىندا ۇكىمەت مۇشەسى بولعان تۇلعا, 1924–1925 جىلدارى ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ شەكاراسىن ايقىنداۋ كوميسسياسى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا ارنالعان مادەني-عىلىمي ءىس-شاراسى ۇيىمداستىرىلدى. وعان الماتى مەن استانادان كەلگەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قايراتكەر م.ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ۇرپاقتارى, اۋدان جۇرتشىلىعى قاتىستى.
سالتاناتتى ءىس-شارا مەموريالدىق تاقتاعا گۇل شوقتارىن قويۋدان باستالدى. جەتىساي اۋدانىنىڭ اكىمى سەرىك مامىتوۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ, اتالعان تۇلعانىڭ تاريحتاعى ورنى مەن ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-مادەني تابىستارىن اتاپ ءوتتى. جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق «مىرزا تورە» اتاپ كەتكەن م.ناۋرىزباي ۇلى قايراتكەرلىگىن, ەڭبەكقورلىعىن, شىعارماشىلىعىن جاس بۋىنعا ناسيحاتتاۋدىڭ ماڭىزى زور. ماسەلەن, قۋعىن-سۇرگىننەن سوڭ 1953 جىلى تۋعان جەرىنە ورالىپ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كيروۆ (قازىرگى جەتىساي) اۋدانى فرۋنزە كەڭشارىن (قازىرگى اقنيەت اۋىلى) باسقارۋى, جاستاردى وقۋعا جىبەرۋى, ەڭسەسى تۇسكەن ەلدىڭ رۋحىن كوتەرۋى – ايرىقشا ونەگە. قىرعىزستانداعى تاباندى ەڭبەگى, قازىعۇرت پەن شارداراداعى كاسىبي, ارداگەرلىك جولى ۇمىتىلماق ەمەس. ەڭ كەرەمەتى, ول كىسى ەشقاشان كەۋدە قاقپاعان. نەگىزگى قىزمەتىنەن بولەك بار ىقىلاسىن 50 جاستان كەيىن سۇيگەن پەرزەنتتەرىنىڭ تاربيەسىنە ارناعان.
ماقتاارال اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, زاڭ سالاسىنىڭ ارداگەرى مىرزاقۇل ەرتاەۆ, ماقتاارال اۋدانىنىڭ اكىمى باقىت اسانوۆ, شاردارا اۋدانى اكىمىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بەيسەنباي تورەبەكوۆ, شاردارا اۋدانى مەن تۇركىستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, شاردارا اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى توقسانباي بەردىبەكوۆ, ماقتاارال اۋدانى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, «احان اتا» اللەياسى مەن مەموريالدىق كەشەننىڭ قۇرىلتايشىسى قۇربان جۇمانازار تاريحي تۇلعالاردىڭ, سونىڭ ىشىندە مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ەل ءۇشىن اسا جاۋاپتى 1920–1950 جىلدارداعى وجەتتىگىن, قاعيداتشىلدىعىن, كورەگەندىگىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى يدەياسى نەگىزىندە اقنيەت اۋىلىندا اشىلعان «كەلەشەك مەكتەبى» («جايلى مەكتەپ») ۇلت قايراتكەرى, الاش ءبىلىمپازدار سەزىنىڭ تورالقا مۇشەسى بولعان مىرزا ناۋرىزباي ۇلى ەسىمىن الۋعا لايىقتى ەكەنىن دايەكتەدى.
الاشتىڭ اردا ازاماتىن 1990 جىلدان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن بۇگىنگى ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, ۇعا اكادەميگى, «قازاق گازەتتەرى» جشس باس ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى: «تۇركىستان ءوڭىرى م.ناۋرىزباي ۇلىن تانۋ مەن تانىتۋدى قولعا العانى قۋانتادى. ول بۇحارادا, قىرعىزستاندا نەگە ءجۇر؟ تارىداي شاشىلعان ۇلتىنا, تىلدەس اعايىنعا قامقور بولىپ ءجۇردى. بۇگىنگىدەي تىنىش زامان بولسا, ارينە, بار قابىلەتىن, دەڭگەيىن ءوز ەلىندە جارقىراتىپ كورسەتەر ەدى. قازىر وزبەكستاندا جاديتشىلدىك ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. بۇل پىكىردە, ىستە جاڭعىرۋدىڭ حح عاسىر باسىنداعى نۇسقاسى عوي. قازاقتىڭ مىرزاسى, مىنە, وسى قوزعالىستىڭ ىشىندە جۇرگەن. 1924 جىلى ورىنبورداعى ءبىلىمپازدار سەزىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى, ءا.بوكەيحان, ح.دوسمۇحامەد ۇلى, ت.ب. تۇلعالارمەن تورالقادا قاتار وتىرۋى م.ناۋرىزباي ۇلىنىڭ دەڭگەيىن, ساپاسىن كورسەتەدى. ول – كوشباسشى, ول – باتىر تۇلعا. ءبىزدىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ باستاۋى «ەڭبەكشى قازاقتا» بۇحارا قازاقتارىنىڭ تاعدىر-تالايى, وقۋعا, بىرلىككە, اعارۋعا ۇمتىلىسى تۋرالى قانشاما ماقالا جازعان. ال ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالار تەرريتورياسىن مەجەلەۋ كوميسسياسىنداعى اقىلى, كاسىبيلىگى, كورەگەندىگى – قازاقستاننىڭ ەل مەن جەر تۇتاستىعىنىڭ ءرامىزى. سوناۋ بۇحارادان قازاق جەرىنە جەتىپ, ءوسىپ-ونگەن جۇرتشىلىقتىڭ ۇرپاعى عانا ەمەس, تۇتاس الاش بالاسى وسىنى ۇمىتپاعانى ءجون», دەدى.
ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ گەنەرالى, پارلامەنت ءماجىلىسى VI شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى, پروفەسسور, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ەرجان يساقۇلوۆ: «تاريحتىڭ بۇرالاڭ كەزەڭىندە ەلىن, ۇلتىن ويلاعان قاھارمان تۇلعالار شىعادى. مەن مىرزا ناۋرىزباي ۇلى ءومىرى مەن قايراتكەرلىگىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ارحيۆىندە ساقتالعان ارقايسىسى 300 بەتتىك ەكى توم قۇجاتتان, ماسكەۋ ارحيۆىندە حاتتالعان ءبىر تومدىق قۇجاتتان تانىپ-ءبىلدىم. راسىندا, ول كىسى ءوز سالاسىن جەتىك بىلگەن مامان بولعان. قىرعىزستاندا مەملەكەتتىك باقىلاۋ سالاسىندا قىزمەت ىستەپ ءجۇرىپ, سول ەل ءۇشىن ماڭىزدى باستامالار كوتەرگەن. ۇكىمەت قارجىسىن ۇنەمدەۋ مەن ۇقساتۋدىڭ جولىن كورسەتكەن. مىرزەكەڭنىڭ ءبىر كەزدە «حالىق جاۋلارىمەن» بايلانىستا بولعان «ايىبى» قىر سوڭىنان قالماعان. بىراق ونى بىلىگىن سىيلاعان ارىپتەستەرى قۇتقارىپ جىبەرگەن دەپ سانايمىن. سوعان قاراماي تەرگەلگەن, اباقتى كورگەن. قازاقتا «كەمەل جىگىت كەشىرىمدى» دەگەن ءسوز بار. ول قينالعان كەزىندەگى قورلىق-زورلىق ءۇشىن كەك ساقتامادى. جاقسىلىقتان ۇمىتتەندى. ءتىپتى وتباسى باقىتىن كەش كورگەنى دە مىرزەكەڭنىڭ شىدامدىلىعى, توزىمدىلىگى دەر ەدىم. رۋحى شات بولسىن!», دەپ ءوز ويىن تۇيىندەدى.
يگى ءىس-شارا تاريح پەن وتانشىلدىقتى اسقاقتاتقان جەتىساي ونەرپازدارىنىڭ ءان-كۇيىمەن كوركەمدەلىپ وتىردى. سالتانات سوڭىندا ۇلتتىق داستۇرگە ساي قاھارمان قايراتكەر, مارقۇم مايدانگەر, ارداگەر تۇلعالار ارۋاعىنا قۇران باعىشتالىپ, ءوڭىر جۇرتشىلىعىنا, جاستارىنا اق باتا بەرىلدى.
مادەني-تانىمدىق شارانى قورىتقان قايراتكەردىڭ پەرزەنتى بوتاگوز مىرزاقىزى اكەسى م.ناۋرىزباي ۇلىنىڭ بۇكىل ۇرپاقتارى اتىنان وبلىس, اۋدان, اۋىل اكىمدىگىنە, ارداگەرلەرىنە, زيالىلارىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
جاڭاباي سەيدۋاليەۆ,
جۋرناليست