قازاقتا ءوزى باسقا حالىقتى تاني بىلگەن, ال ءوزى قازاقتى باسقالارعا تانىتا بىلگەن تۇلعا وتە از. ارينە, ءوز تامىرىنان ۇزىلمەي, الەمدىك وركەنيەتتى ءتۇسىنۋ ۇيلەسىمىنىڭ تەپە-تەڭدىگىنە ەڭ الدىمەن اباي حاكىم جەتكەن. ول ءار قازاق ءۇشىن پاراسات پلانكاسى بولىپ قالا بەرەتىنىنىڭ سىرى وسىندا جاتىر. قازاقتىڭ تالانتتى سۋرەتشىسى ەربولات تولەپباي – وسى گارمونياعا قۇلاش ۇرعان ءبىر قازاق.
ولاي دەيتىنىم, دالالىق دانالىق پەن ەۋروپالىق پلاستيكانىڭ سۇلۋ سينتەزىن دۇنيەگە الىپ كەلگەن سۋرەتكەر شىعىس پەن باتىس ونەرىنىڭ قوسپاسىنان وزىندىك وي تۇيە ءبىلدى. ءبىر باسىنا جەتەر ابىروي-بەدەلدەن كەندە ەمەس كەمەل سۋرەتكەر وسى ۋاقىتقا دەيىن اقش, بەلگيا, اۋستريا, گەرمانيا, يتاليا, قىتاي, ءۇندىستان, فرانتسيا, جاپونيا جانە تاعى باسقا دۇنيە-ءجۇزىنىڭ قىرىقتان استام ەلىندە كورمەلەرگە قاتىسىپ, ترەتياكوۆ گالەرەياسى مەن ەرميتاجدا, بولگاريا ۇلتتىق مۋزەيىندە ەكسپوزيتسياسىن اشقانىنان اسقان قانداي اتاق كەرەك؟ ول از دەسەڭىز, تاڭداۋلى تۋىندىلارى الەمنىڭ داڭقتى مۋزەيلەرىندە ۆان گوگ, لەوناردو دا ۆينچي, ميكەلاندجەلو, رافاەل, پيكاسسو ەڭبەكتەرىمەن قاتار تۇرعانىن قالاي ايتپايسىز؟ سالۆادور ءداليدىڭ قازاق جەرىندەگى ءىزباسارى دەپ مويىندالعان ەربولات تولەپباي ۇلى سۋرەتشىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي پاريجدە كورمە وتكىزىپ, الەمدىك الىپتىڭ پولوتنولارىمەن قاتار تۇرعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. 2004 جىلى پاريج تورىندە وتكەن اتالعان كورمەنىڭ «سالۆادور دالي جانە ەربولات تولەپباي» دەپ اتالۋىنىڭ وزىنەن كوپ نارسەنى ۇعۋعا بولادى.
ادام بولمىسىنىڭ تەرەڭ ىشكى جان دۇنيەسىن بەينەلەگەن ەربولاتتىڭ «سىرنايشى» پولوتنوسىن اقش-تىڭ ەكس-پرەزيدەنتى بيلل كلينتوننىڭ ءىنىسى رودجەر ۆيللاسىنىڭ تورىنە ءىلىپ قويعانى دا ونىڭ تالانتىنا الەمدىك تابىنۋشىلاردىڭ كوەففيتسيەنتىن ايعاقتايدى. بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ اتاقتى اكادەميك-سۋرەتشىلەرى زۋراب تسەرەتەلي, تاير سالاحوۆ, EuroUnion ونەر اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ميروسلاۆ كليۆەر, فرانتسيا ونەر اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى رودجەر تالەبەر, وڭتۇستىك كورەيا پرەزيدەنتى لي مين باح, باسقا دا تورتكۇل دۇنيەگە ءماشھۇر داڭعايىر تۇلعالاردىڭ ەربولات تولەپبايدى جوعارى باعالاۋى ونىڭ الەمدىك ارەناداعى ءاپايتوس ەكەنىن ايعاقتاسا كەرەك. قازىرگى زامانعى قازاق بەينەلەۋ ونەرىن جاھانعا تانىتقان ەربولات تولەپبايدىڭ شىعارماشىلىعى بىزگە ەرەك كورىنەتىنى – باسى اشىق شىندىق. ازات ويلى ادام عانا تەرەڭ ويعا قۇرىلعان شىعارما تۋدىرا الاتىنىن جىعا تۇسىنگەن ەربولات سۋرەتكەرلىك دەربەستىگىنىڭ ارقاسىندا عانا شىعارمالارىن شارتاراپقا شاشىراتپاي جەتكىزدى. كوڭىل-كۇيدىڭ اسەم تۇستارىن عالامات ءبىر اۋەزدىكپەن جۇرەككە جەتكىزە بىلەتىن اۆتوردىڭ تاۋەلسىز ويىنىڭ كوركەم كەلبەتى كارتينالارىنىڭ تۇلا بويىنان توگىلىپ تۇر. ەربولات تولەپباي دۇنيەلەرىن باتىستىڭ ونەر سىنشىلارى ماگيالىق ەكسپرەسسيونيزم رەتىندە سيپاتتايدى. ءيا, داۋ جوق, دارىندى سۋرەتشى راتسيونالدى كونسترۋكتسيالاردان گورى ىشكى ەنەرگيا مەن پالساپالىق پايىمدى جانداندىرۋعا ۇمتىلاتىنىمەن تالايدى ءتانتى ەتىپ كەلەدى. ونىڭ تۋىندىلارى ساكرالدىلىق پەن پسيحواناليز, تۇيسىك پەن كومپوزيتسيا اراسىنا دانەكەر بولعانىمەن دە قىمبات. ءدال وسى ارتىقشىلىق قازاق كەسكىندەمەسىندە سيمۆوليكالىق كەڭىستىك پەن ۇلتتىق ءۇنى بار كوركەمدىك ءتىلدىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپالىن تيگىزدى.
وزىنەن دە, وزگەدەن دە تالاپ ەتەتىن تاباندىلىعى مەن ەڭبەكسۇيگىشتىگى بولماسا, ونىڭ جۇمىستارى دۇنيەنىڭ عاجاپ گالەرەيالارى مەن كەڭ قولتىق كوللەكتسيونەرلەرىنىڭ تورىنەن ورىن الار ما ەدى؟ وسى ەكى قاسيەتىمەن قوسا ونىڭ بويىندا ويلاۋدىڭ ىشكى ارحيتەكتۋراسى تەرەڭ دامىعان. ەربولات تۋىندىلارىندا ەكسپرەسسيۆتىك دۇلەي كۇش بار. مۇنى الابوتەن ەموتسيونالدىق ىرعاعى قالىپتاسقان حاس شەبەردىڭ گراۆيتاتسيالىق تارتىلىس كۇشى دەپ ايتساق تا جاراسادى. ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق ءداستۇر مەن ەتنوگرافيالىق مازمۇنعا وتە باي شىعارمالارى ادامنىڭ جانى مەن پسيحولوگيالىق كوڭىل-كۇيىن ادەمى اشا بىلەتىنىمەن العا وزىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە, ۇلتتىق ناقىش كونتەكسىندە وزىندىك ءتۇس ەرەكشەلىكتەرىن ءتيىمدى پايدالاناتىنى دا شىعارماشىلىعىن بيىككە كوتەرىپ اكەتتى. ەربولاتتىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى سول, ول كارتينانى قىلقالاممەن ەمەس, جۇرەگىمەن ءھام پايىم-پاراساتىمەن جازادى. كەز كەلگەن وبرازى ويلى بوياۋعا قۇرىلعانى سونشالىقتى, كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسى مەن سەزىمگە تولى تولعانىسىن ەجىكتەمەي, ەركىن وقي الاسىز. جۇرەكپەن جازىلعاندىعىنان بولار, سەزىمىڭدى سول بويدا سەلت ەتكىزەدى. پاراساتپەن جازىلعاندىعىنان بولار, بوياۋلار پاليتراسى سەنى ويلاۋعا ۇيرەتىپ تۇرادى. وسىدان كەيىن-اق ونىڭ ۇشقىر قيالى مەن كوركەم لوگيكاسى قاتار دامىعان سۋرەتشى ەكەنىن مويىنداماسقا امالىڭىز قالمايدى. ۇيلەسىمدىلىك دالدىگىمەن ءتانتى ەتەتىن جۇمىستاردان ەركىن سۋسىندايسىز. ءتورت جاقتان تۇگەل قاراساڭىز دا, بولەك جازۋ بايقالادى. شىعارماعا مونۋمەنتالدى ءبىتىم بەرىپ تۇراتىن وراسان وبرازدار سۋرەتشىنىڭ تازا رەفلەكستى تولىق مەڭگەرگەنىنىڭ دالەلىندەي مەنمۇندالايدى. ونىڭ تۋىندىلارىندا اشىق كومپوزيتسيالار مەن ابستراكتىلى نىساندار باسىم, الايدا ولار كوبىنە نازىك, سىزىقتىق جانە سيمۆولدىق كوركەمدىككە نەگىزدەلگەنىمەن جۇرەككە جىلى تيەدى. وعان قوسا, سۋرەتشى كەز كەلگەن كارتيناسىندا ءتىرى قوزعالىستى الدىڭىزعا جايىپ سالۋ ۇدەرىسىن فيلوسوفيالىق اكتسەنتپەن ورىندايدى.
وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنا تاياۋ ستۋدەنتتىك ماكسيماليزمنىڭ ۇشار باسىندا جۇرگەن البىرت كەزىمىزدە الماتىدا وتەتىن كەز كەلگەن كورمەنى قۇر جىبەرمەيتىنبىز. قازاق بەينەلەۋ ونەرىندە جىلىمىق جىلداردىڭ باستى پەرسونى بولعان ساليحيتدين ايتباەۆتىڭ كۋبيزمىنەن كەيىن تاعى ءبىر جاڭا اعىمنىڭ ەسىكتەن سىعالاي باستاعانىن سەزە باستاعان ەدىك. سەزەتىنىمىزدەي بار, يتاليالىق تانىمال سۋرەتشى رەناتو گۋتتۋزونىڭ ءوزى ارۋ الماتىعا كەلىپ, «ساليحيتدين ايتباەۆتىڭ شەبەرحاناسىندا» اتتى كارتيناسىن جازاتىنى دا – وسى كەز. ينتۋيتسيا الدامادى. 70-جىلداردىڭ اياعىندا قازاق كەسكىندەمەسىنە اتويلاپ كەلگەن ەربولاتتىڭ ەڭ العاشقى «وسكىن دالا» جانە «ماڭعىستاۋ تىنىسى» جۇمىستارى قازىر ۇمىتپاسام ءا.قاستەەۆ اتىنداعى ونەر مۋزەيىندە تۇر. وسى تىرناقالدى تۋىندىلارىمەن-اق سوتسياليستىك رەاليزمنىڭ بۇعاۋىنان بۇلقىنىپ شىعۋعا تالپىنعان جاس سۋرەتشى ونەرتانۋشىلار كوزىنە سالعان بەتتە ىلىكتى. وسىدان كەيىن ەربولات تولەپبايدىڭ سىرعا تولى سيۋررەاليزمگە ءبىرجولاتا كوشكەنىن كوزىمىز كوردى. وسى جىلدارى «جەل داۋىسى», «مولشىلىق», «اۋىل مۇعالىمى», «سۋرەتشى جاستىعى», «حالىق كومپوزيتورى سۇگىر», «تۇيەشىلەر», «كوكپار», «ۇندەر داۋىسى» سياقتى عاجاپ ەڭبەكتەرى دۇنيەگە كەلدى. بۇل تۋىندىلارىندا ەربولات رەاليزمنىڭ ۇيرەنشىكتى ۇيىرىنەن شىعىپ, سيۋررەاليستىك باعىتتا جاڭا ۆيزۋالدىق ءتىل مەن وي قورىتۋ تۇڭعيىعىن الا كەلدى. وسى ورايدا 1983 جىلى سۇرلەۋى سىرلى سيۋررەاليست-سۋرەتشى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ قوس پورترەتىن بىردەي ءبىتىرىپ, تەرەڭ سيمۆوليكا مەن مەتافورالار ارقىلى كورەرمەندى سانا مەن قيال شەكاراسىنا جەتەلەدى. وي ەركىندىگىن جانە تۇيسىك پەن ءتۇستىڭ ۇيلەسىمىن كورسەتۋگە تالپىنعان ەربولات تولەپباي وسى پورترەتتەرىندە اتىشۋلى جازۋشىنىڭ باس كەيىپكەرلەرىنە ارنالعان مەتافورالار ارقىلى جاڭاشىلدىققا تولى سيۋررەاليزمنىڭ قازاق جەرىندە دە كەڭ قانات جايۋىنا جول اشتى. ءدال وسى كەزدە ەربولات تازا ابستراكتسيالىق كارتينالار جازۋمەن دە كوزگە ءتۇستى. وسى جىلدارى «كۇزگى شالعىن», «جاڭبىردان كەيىنگى قىرات», ء«ان سالعان تاۋلار», «قاقتىعىس سيمفونياسى», «وتىرار», «ەركەك پەن ايەل», «زاعيپتار», «قايىقتا», «دالاداعى ەكەۋ» سياقتى عاجاپ ەڭبەكتەرى دۇنيەگە كەلدى. ابستراكتسيا مەن ناقتى بەينە اراسىنداعى ۇيلەسىم كورەرمەندى جاڭا پسيحولوگيالىق اسەرگە بولەدى. ءدال وسى پرينتسيپكە ارقا سۇيەگەن ەربولاتتىڭ تۋىندىلارى شىندىق پەن قيال اراسىنداعى ديالوگكە اينالدى. ۇلتتىق ءداستۇر مەن زاماناۋي كوركەمدىك ەكسپەريمەنتتى كەرەمەت تاندەمگە اينالدىرا بىلگەن ونىڭ شىعارماشىلىعى قازاق بەينەلەۋ ونەرىن جاڭا ەستەتيكالىق بيىككە كوتەردى.
70-جىلداردىڭ اياعىندا ەربولات تولەپبايدىڭ شىعارماشىلىعى تولىق جانە تۇپكىلىكتى سيۋررەاليستىك باعىتتىڭ ايقىن كورىنىسىنە اينالا باستادى. ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق ونان سايىن ۇيلەسىم تاۋىپ, سۋرەتشى كورەرمەنگە وي سالاتىن سيمۆوليكالىق كەڭىستىگىن كەڭەيتە ءتۇستى. ونىڭ بارلىق جۇمىسىن شاعىن ەسسەدە تالداۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن, جالپى ويىمىزدى ءبىر كارتينانىڭ مىسالىندا ايتساق تا وقىرمانعا كوپ نارسەنى جەتكىزىپ قالارمىز. ەربولاتتىڭ 1979 جىلى جازىلىپ, 1980 جىلى كورمەگە قويىلعان «جەل داۋىسى» تۋىندىسى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. كارتينادان ىلكى ساتتە ىرعاق ەنەرگياسىن سەزگەنىمدى ۇمىتا المايمىن. تابيعاتتىڭ كوڭىل-كۇيىن وزىنە باعىندىرا بىلەتىن سۋرەتكەر عانا ونەر جاۋھارىن دۇنيەگە اكەلەتىنىن سول جولى انىق ءبىلدىم. جيۆوپيسەتستىڭ ليريكالىق اعىنان جارىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە تۋعان تۋىندىنىڭ العاشقى اسەرگە بولەگەن ءساتى جادىمدا جاتتالىپ قالدى. اتالعان شىعارمادان سۋرەتكەرگە اسا قاجەت قاسيەتتىڭ ءبارى تابىلا كەتكەنىنە دە قۋانعانىم بار. سۋرەتشى ءتۇس پەن كەڭىستىكتى ادەمى سەزىنگەن. جارىقتى دا جانىنداي ۇعىنعان. كارتينا ءبىر قاراعاندا مونوتوندى كورىنگەنىمەن, قوزعالىس انىق بايقالىپ تۇردى. وسىدان كەيىن سۋرەتشىنىڭ ديناميكا زاڭدىلىقتارىن تەرەڭ مەڭگەرە باستاعانىن ۇقتىم. تۋىندىدا ساليقالى سيۋجەتتىڭ شيەلەنىسۋى مەن كۋلميناتسياسى ءبىر لينيادا ۇشتاسىپ جاتقانىن كورىپ, ەربولاتتىڭ شەبەرلىك شىڭىنا ىزگى ينتەللەكتپەن جەتكەنىنە كۋا بولدىم. دەسەك تە, كوڭىل تۇكپىرىندەگى اسىلدىڭ ءبارىن قىلقالام ۇشىنا قوندىرعان سۋرەتشىنىڭ بۇل تۋىندىسىنىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى تابيعي شىنايىلىعىنىڭ استارىندا جاتقانىن باجايلادىم.
بۇل كارتينادا سۋرەتشى ەكىۇشتىلىققا ۇرىنبايدى. قاپتاعان وبرازداردى ءبىر-بىرىمەن شاتاستىرۋ, ءتىپتى, مۇمكىن ەمەس. وزىنشە ورىلگەن ءار الۋان وبراز كەسكىندەمەگە مونۋمەنتالدىلىق پەن ديناميزم بەرە تۇسكەن. ءار كەيىپكەردىڭ سەزىمگە تولى تولعانىسى مەن ىشكى جان دۇنيەسىن اينىتپاي تانيسىز. بۇل دا سۋرەتشىنىڭ ادام پسيحولوگياسىنىڭ يىرىمدەرىن سۋرەتكەر رەتىندە سونشالىقتى دالدىكپەن يگەرگەنىن كورسەتىپ-اق تۇر. وسى قاسيەتى ارقىلى ول تۋىندىسىن ايقىن ورىنداۋمەن قاتار شىعارمانىڭ ۇلكەن ۇيلەسىمدىلىگىنە جەتە بىلگەن. ءومىردىڭ قاس-قاعىم ءساتىن جيۆوپيس تىلىندە سويلەتە بىلۋمەن بىرگە جارىقتى زەرتتەۋمەن دە اينالىسىپ كەلە جاتقان سۋرەتشىنىڭ وسى كارتيناسىنان كەڭىستىككە دەگەن جاڭاشا كوزقاراستى, كومپوزيتسيالىق شەشىمدەر مەن تەحنيكالىق جاڭا ادىستەردى انىق كوردىم. ءارتۇرلى وبرازدى كومپوزيتسيالىق تۇرعىدان مونوليتكە اينالدىرعان ەربولات ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى پاراللەلدى بەينەلەي بىلۋمەن بىرگە فيگۋرالاردىڭ ورنالاسۋى مەن كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمىن سيۋررەاليزمگە ءتان كورنەكىلىك ديالەكتىڭ ارتىقشىلىعىنا اينالدىرا العان. ول پەرسپەكتيۆا مەن پروپورتسيانى بۇرمالاۋ ارقىلى ادامنىڭ ىشكى الەمىن جانە پسيحولوگيالىق كۇيىن فالش ارالاستىرماي كورسەتەدى. ەكىنشىدەن, الۋان تۇستەردى جانە كومپوزيتسيالىق بايلانىستاردى ورامدى ويدى جەتكىزۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانادى. ۇشىنشىدەن, ونىڭ شىعارمالارى ەموتسيالىق اسەر مەن ۇلتتىق بولمىستى اشۋمەن شەكتەلىپ قالمايدى, سونىمەن قاتار وي تەرەڭدىگى مەن مەتافيزيكانى جەتكىزۋىمەن دە قۇندى. مۇنىڭ ءوزى قازىرگى قازاق سۋرەت ونەرىنىڭ قازىنالىعى مەن كوپقىرلىلىعىن ايقىن كورسەتەدى.
ەربولات تولەپبايدىڭ تۋىندىلارى قازاق مادەنيەتىن جاڭا قىرىنان اشىپ قانا قويماي, ادام ساناسىنا اسەر ەتەتىن الەۋمەتتىك يدەيالاردى جەتكىزدى. مۇنداي شىعارماشىلىق ءتاسىل ۇلتتىق ونەردى جاڭاشا قابىلداۋعا, ونىڭ الەمدىك كونتەكستە وزىندىك ورنىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك الىپ بەردى. ەربولاتتىڭ شىعارماشىلىعىنان ءبىز ونەر قيال مەن سانا اراسىنداعى تەرەڭ بايلانىستى قالاي بەينەلەي الاتىنىن, مادەنيەتتى جاڭا ايشىقتى تىلمەن جەتكىزۋگە دە بولاتىنىن تۇسىندىك. ەندەشە, ونىڭ تۋىندىلارى ەستەتيكالىق قۇندىلىعىن ەشقاشان جوعالتپايتىن شەدەۆرلەر شەرۋىن بولاشاققا باستاي بەرەرى ءسوزسىز. ارينە, ەربولاتتىڭ شىعارماشىلىعىندا ءتۇرلى ستيلدىك كەزەڭ بولعانىن ونەرتانۋشىلار الدەنەشە رەت جازدى دا. دەي تۇرعانمەن, قاشاندا ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەتىن ول پلاستيكالىق فورمالاردى وزگەرتۋگە تالپىنىسىن توقتاتپاعانىمەن دە, ادامدىق بولمىستىڭ باستى ءمانىن, جيۆوپيس تىلىمەن كەستەلەسەك, كارتينا كەيىپكەرىنىڭ كۆيتەسسەنتسياسىن وزگەرتۋگە ەشقاشان اتتاپ باسقان ەمەس. بۇل دا ەربولاتتىڭ ءتىرى جازۋ ونەرىنە دەگەن العاۋسىز ادالدىعى بولسا كەرەك. 2009–2013 جىلدار ارالىعىن سۋرەتشى ءونىمدى ەڭبەك ەتكەن كەزەڭ دەپ باتىل ايتۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىنە, ەربولات تولەپبايدىڭ كەسكىندەمەسى ءدال وسى كەزدە تىڭ اعىمعا اياق باستى. بۇل پوستسيۋررەاليستىك ۇمتىلىس قازاق سۋرەتشىسىنىڭ ەۋروپالىق سيۋررەاليزمگە قارسى جاۋابىنداي كورىنگەنىن دە جاسىرا المايمىن. ارينە, مۇنداي قادامعا العاش رەت بارعان امەريكالىق قىلقالام شەبەرلەرى ەكەنىنەن بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تاريحىنان حابارى بار ادامدار قۇلاعدار بولار. دەي تۇرعانمەن, ەربولات امەريكالىق اعىمعا ءبىرجولاتا ەلىتىپ كەتتى دەۋ – قيسىنسىز. كەرىسىنشە, ول شىعارمالارىندا جاڭا اعىمدى ۇلتتىق ناقىشتارمەن, قازاقتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستا قاراستىرۋىمەن قايران قالدىردى. وسى كەزدە جازىلعان ەربولاتتىڭ «دالا مادونناسى», «تۋعان جەردەن كوشۋ», «قالىڭدىق», ء«ۇش گراتسيا», «ايەلدەر ءبيى», «دالا اۋەنى» جانە باسقا جۇمىستارىندا تۇلعالىق سيمۆولدار, اشىق تۇستەر, ابستراكتىلى فورمالار ۇلتتىق مادەنيەت پەن زاماناۋي ويدى بىرىكتىرىپ, ەرەكشە كوركەم كولوريت قالىپتاستىردى. قازاق دالاسىنىڭ رۋحى مەن ادامنىڭ ىشكى الەمىن وسىنداي پرينتسيپكە قۇرعان سۋرەتشى پوستسيۋررەاليزمدى قازاقى تۇعىرعا قوندىردى. بۇل – ىلعي دا ايتا جۇرەر اقيقات. ەربولات تولەپبايدىڭ جاڭا ءستيلى كەزدەيسوق ءتۇس بەينەلەرىنەن گورى ءار دەتالدى مۇقيات ويلاپ, كورەرمەندى وزگە الەمگە سۇيرەيتىن كومپوزيتسيالارعا سۇيەنەتىنىن تالاي رەت اڭعارتتى. سۋرەتشىنىڭ بوياۋ مەن فورما سيمبيوزى تەرەڭ سىردىڭ كىلتىندەي بولىپ كورىنەتىنىندە تىلسىم بىتكەننىڭ تالايى جاتىر. ول سانالى تۇردە قيال مەن ناقتى ءومىر كورىنىسىن بىرىكتىرىپ, كەيدە ەرتەگىدەي, كەيدە شىنايى وبرازدار ارقىلى الەم اينەگىندەگى اسەمدىكتى بەينەلەدى. ول – اتالعان كەزەڭدە ء«تالتۇس», «كورشىلەر», «دالا باللاداسى», «ايالداما», «اياعى اۋىر ايەل», «كەزدەسۋ», «اپالى-سىڭلىلەر» جۇمىستارى ارقىلى پوستسيۋررەاليزمنىڭ امەريكالىق داستۇرىنەن بولەك, ۇلتتىق مادەنيەت پەن قازاق فولكلورى ەلەمەنتتەرىن قوسىپ, وزىندىك باعىتىن تاپقان باقىتتى سۋرەتكەر. بەينەلەۋ ونەرىندە قالىپتاسقان جاڭا باعىتتىڭ باستاۋىنداي كورىنەتىن ەربولات تولەپباي كوشپەلىلەر مادەنيەتى مەن دالا ارحەتيپتەرىن جاڭا فورمالارمەن ۇيلەستىرىپ, وسى كارتينالارىندا دالالىق كەڭىستىكتەگى رۋح ىرىلىگىن تولىققاندى اشىپ بەردى. وسىلايشا, قازاق ءجيۆوپيسىنىڭ قازىرگى كوشباسشىسى ەربولات تولەپباي ۇلتتىق جانە الەمدىك ونەردى ۇشتاستىرعان رەفورماتورعا اينالدى. ونىڭ ونەردەگى دەڭگەيىن ايشىقتايتىن شىنايى باعا وسى دەپ بىلەمىن.
قازاق كەسكىندەمەسىنىڭ كوكجيەگىندە قيالدىڭ عارىشتىق قاناتىن كەڭگە جايىپ, ونەردەگى توسىندىق پەن تەرەڭدىكتى پاش ەتكەن ەربولات تولەپبايدىڭ شىعارمالارىنا قاراعان ساتتەن باستاپ-اق كورەرمەن كۇندەلىكتى ءومىردىڭ داعدىسىنان ءبىر ءسات اجىراپ, شەكسىز الەمنىڭ بەيمالىم كەڭىستىگىنە قادام باسادى. كوسموستىق شارىقتاۋ دەگەن وسى بولار. ەربولاتتىڭ پولوتنولارىنان قازاق دۇنيەتانىمىنىڭ تەرەڭ قاتپارلارى, كونە ميف پەن ۇلتتىق پاسسەيزمنىڭ نىشاندارى قىلاڭ بەرەدى. ول ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتى, ارحايكا مەن مودەرندى تابىستىرعان سيقىرشىداي باسقالاردان الابوتەن ەرەكشەلەنە ءبىلدى دەپ باتىل ايتۋعا بولادى. جانرلىق شىعارمالاردا سۋرەتشى ەربولات تولەپبايدىڭ ىشكى ءدراماتيزمى ايقىن سەزىلەدى. ونىڭ «كەلىسپەۋشىلىك تۋرالى اڭگىمە», «داۋدىڭ ءوربۋى», «قايشىلىق», «شيەلەنىس» سەرياسى – قازىرگى وتاندىق قىلقالام شەبەرلەرى سيرەك قوزعايتىن تاقىرىپتار. دەسەك تە, ەربولاتتى قاشاندا ادامزات تابيعاتىنا ءتان ماڭگىلىك سۇراقتاردىڭ وزەكتىلىگى ەرەكشە قىزىقتىرادى. فيگۋراتيۆتى جانرعا بارىنشا باسىمدىق بەرەتىن ەربولات كوبىنە قاراپايىم ادامداردى بەينەلەيدى. ونى شابىتتاندىراتىن دا – قاراشا حالىقتىڭ قوڭىر تىرلىگى.
شىنىندا دا, ول پەيزاجعا نەمەسە ناتيۋرمورتقا اسىرە دەن قويمايدى. ونىڭ باستى كەيىپكەرى – بىردە شالت قيمىلعا بەيىم تۇراتىن جارقىن تۇلعا, ەندى بىردە – نازىك تە ليريكالىق بەينە. سۋرەتشى ادامنىڭ ىشكى الەمىن اشۋعا, قوعامداعى ءوزارا قارىم-قاتىناس ۇستىندە تۋىندايتىن كوڭىل-كۇيدى تاپ باسۋعا ۇمتىلادى. مۇنداي رۋحاني قۇبىلىستاردى قاراپايىم رەاليستىك ءتىل جەتكىزە المايتىنىن انىق بىلەتىن ول ناقتى دەتالدان, تۋرا كوشىرمەدەن قاشىپ, كوبىنە شارتتى ستيل مەن ستيليزاتسياعا جۇگىنەدى. سول ارقىلى ول شىندىقتىڭ اجارىن دالمە-ءدال قايتالاماي, باسقاشا كوركەمدىك شەشىم تابادى. دەگەنمەن, «جەتىنشى اسپان» سەكىلدى كەيبىر ەڭبەكتەرىندە سۋرەتشى رەاليستىك كەسكىنگە ءبىر قادام جاقىنداعانداي اسەر قالدىراتىنى راس. مۇندا ءۇيدىڭ نۇسقاسى ايقىن كورىنەدى, ارقانمەن سەكىرىپ تۇرعان قىزدىڭ بەينەسى دە ناقتى ورنەكتەلەدى. بىراق ونىڭ جەردەن كوتەرىلە ۇشقان كۇيى مەن ويعا شومعان ءساتى كورەرمەندى قايتادان سيۋررەاليزم مۇحيتىنا سۇڭگىتىپ بارىپ, ءبىر-اق توقتايدى. ء«ۇش گراتسيا» جۇمىسىنىڭ ايتار ويى دا وسىعان ۇقساس. ەكى تۋىندىدا دا كەيىپكەرلەر ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەن جوعارى قالىقتاپ, كورەرمەندى ءومىردىڭ كيەلى ءمانى تۋرالى, وتكەن مەن بۇگىننىڭ ساباقتاستىعى توڭىرەگىندە ويلانۋعا شاقىرادى. «شىعارماشىلىق پايعامبارلىققا جاقىن» دەگەن پوستۋلاتقا وسىندايدا ەرىكسىز سەنەسىز. شىنىندا دا, ەربولاتتىڭ كەسكىندەمەلەرى ادامدى جاماندىق پەن جات قۇبىلىستان ساقتاندىرۋعا ارنالعان رۋحاني ەسكەرتۋدەي ەستىلەدى.
فرانتسيانىڭ «ادەبيەت پەن ونەر» وردەنى, مەملەكەتتىك سىي-لىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى, «تارلان» تاۋەلسىز سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, الماتى قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, سالۆادور دالي اتىنداعى حالىقارالىق اليانس جۇلدەسى (مادريد-پراگا), EuroUnion جوعارعى ماراپاتتاۋى (بريۋسسەل), رەسەي, چەحيا, قىرعىزستان ونەر اكادەميالارىنىڭ اكادەميگى... وسىنىڭ ءبارى – ەربولاتتىڭ اتاقتارى. ارينە, بۇل ماراپاتتار كەزىندە بەرىلگەن بولار. جالپاق جۇرتقا تانىلۋى ءۇشىن كەرەك تە بولعان شىعار. بىراق مۇنىڭ ءبارى ءدال قازىر ونىڭ ەربولات تولەپباي دەگەن اسقاق اتاعىنان الدەقايدا تومەن تۇر.
سۋرەتشىنىڭ بىلتىر ۆەنەتسيادا التى اي وتكەن 60-حالىقارالىق كوركەمسۋرەت كورمەسىنە قاتىسقانىنان حاباردارمىن. ونىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جەرۇيىق» ۇلتتىق پاۆيلونىنا ارناپ سالعان «جاڭا وسكىن. قايتا تۋ» مونۋمەنتالدى پولوتنوسى ەرەكشە ۇنادى. الىپ تۋىندىدان ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ شەكاراسىن جارىپ شىققان جاڭا ۇرپاقتىڭ سيمۆولى ايقىن كورىنەدى. سۋرەتشى 80-جىلدارى باستاعان رۋحاني اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعاستىرىپ, يدەولوگيالىق قاقتىعىستاردان ازات جاڭا ءداۋىردىڭ ۇرپاعى تۋرالى تەرەڭ وي تولعايدى. ماتەريالدىق جانە رۋحاني الەمنىڭ اراسىنداعى وتكەل تاقىرىبى وركەنيەت قيراندىسىن ەلەستەتكەن اپوكاليپسيستىك سارىنداعى توپتاماسىن جازىپ, زامان رۋحىن ءدال بەينەلەگەن ەربولات تولەپبايدىڭ باستى ومىرلىك تاقىرىبى بولىپ قالا بەرەتىنىنە تاعى دا ءبىر رەت كوز جەتكىزدىم. كورەرمەندى تاڭعالدىرۋ ءۇشىن ەمەس, ويلاندىرۋ ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان ونىڭ تۋىندىلارى الدىندا تۇرعان ءار ادام ءوز قيالىنا ەرىك بەرىپ, ىشكى الەمىمەن بەتپە-بەت قالاتىنى – تاعدىر سىيىنان بۇرىن جانكەشتىلىكپەن ەتكەن ەڭبەگىنە بەرىلگەن ۇلى ناگرادا. ەربولاتتىڭ سۋرەتكەر رەتىندەگى باستى ميسسياسى: شىندىقتى وزىنشە پايىمداۋ, بولمىستىڭ ەكىنشى قىرىن اشۋ. سوندىقتان بولار, ول قازاق ونەرىنىڭ بۇگىنگى تاريحىنداعى دارا تۇلعاداي كورىنەدى. ول – ۇلتتىق رۋحتى الەمدىك ونەر كەڭىستىگىندە كەستەلەگەن سۋرەتكەر. ونىڭ مۇراسى ۋاقىت وتكەن سايىن بيىكتەي بەرمەك. ويتكەنى ول – ايكيۋ مەن ەمپاتيانى سەرىك ەتكەن ماڭگىلىك ونەر ساۋلەتشىسى.
شارحان قازىعۇل