«شەفتىڭ» شەشىمى

قاراشانىڭ قارا سۋىعىندا قالت-قۇلت ەتكەن شاعىن اۋىلدىڭ سۋرەتى روماننىڭ كوڭىل اۋانىن الدەن اڭعارتادى. بىرنەشە كۇننەن بەرى سۇيەك سىرقىراتار ىزعىرىق جەل اۋىل تۇرعىندارىن تيتىقتاتىپ بىتكەن. اۆتور ادامعا دا, مالعا دا سولاقاي سوعاتىن قويان جىلىنىڭ قولايسىزدىعىن ايتا كەلىپ, توڭىرەكتى قۇشاعىنا العان قويۋ قاراڭعىلىق باسقانىن جەتكىزەدى. ءار ۇيدە جەبەنىڭ قاۋىرسىنىنداي دىرىلدەپ تۇرعان مايشام كورىنەدى, ال اۋىل شەتىندە ورنالاسقان قۇرىلىس كولونناسى باسشىسىنىڭ ۇيىنەن تىرشىلىك نىشانى سەزىلمەدى. داۋىل تىنشىپ, اۋىل تىنىسى ازەر دەگەندە اشىلادى. ەكى كۇننەن بەرى جارىعى وشپەگەن ءۇيدىڭ حال-احۋالىن بىلەيىن دەپ كىرگەن جەرگىلىكتى ادامدار قانىن ىشىنە تارتىپ, ارۋاقتاي بوزاردى دا قالدى. ءبىر سۇمدىقتىڭ بولعانى انىق...

ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا وقيعانىڭ بىلاي باستالۋى  – دەتەكتيۆ جانرىنا ءتان كلاسسيكالىق ۇلگىلەردىڭ ءبىرى. ءۇيدىڭ ۇزاق ۋاقىتتان بەرى تىرشىلىك نىشانىنسىز قالۋى, اينالاداعى كۇدىك پەن ۇرەي, اقىرى ىشىنەن تابىلعان ءمايىت – وقيعانىڭ تارتىسىن كۇشەيتىپ قانا قويماي, سيۋجەت دامۋىنا تۇرتكى بولادى. بۇل ءموتيۆتىڭ تامىرى XIX عاسىرداعى العاشقى دەتەكتيۆ ۇلگىلەرىندە جاتىر. ماسەلەن, ەدگار پونىڭ «مورگ كوشەسىندەگى كىسى ءولىمى» اڭگىمەسىندە پاريجدەگى ءۇيدىڭ ىشىنەن جۇمباق جاعدايدا قازا بولعان ايەل تابىلىپ, وقيعا كۇردەلى تەرگەۋ ارقىلى شەشىلەدى. ال كونان دويلدىڭ «القىزىل زەرتتەۋ» رومانىندا شەرلوك حولمستىڭ العاشقى ءىسى ءدال وسىنداي كورىنىستەن باستاۋ الادى. ادەبيەت تەورياسىندا بۇل ءتاسىل «تارتىستىڭ باستاپقى نۇكتەسى» دەپ ايقىندالادى. شىعارماداعى العاشقى كورىنىس قىلمىستىڭ جاسالىپ قويعانىن اڭعارتىپ, وقىرماندى بەيمالىم جاعدايعا ەنگىزەدى. دەتەكتيۆ جانرىنىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا, وقىرمان نەعۇرلىم ءارى-ءسارى كۇيگە تۇسكەن سايىن, سوعۇرلىم وقيعانىڭ دامۋىن قاداعالاۋدان ەستەتيكالىق ءلاززات الادى. بەلگىسىزدىك پەن كۇدىك – تەك سيۋجەتتى ىلگەرىلەتۋشى قۇرال عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كوركەمدىك اسەردىڭ نەگىزگى كوزى. الپامىس بەكتۇرعانوۆ تا «شەف» رومانىندا وسى ءادىستى قولدانادى. شىعارمانىڭ باستالۋى الەمدىك داستۇرمەن ۇندەسكەنىمەن, قازاق اۋىلىنا ءتان تۇرمىس سۋرەتتەرى, تابيعات كورىنىستەرى مەن جەرگىلىكتى بوياۋلار نەگىزگى وقيعاعا ءوڭ بەرىپ, جانردىڭ جالپى زاڭدىلىقتارىن ساقتايدى.

روماننىڭ وقيعا جەلىسىن ىلگەرىلەتىپ تۇرعان باستى تۇلعالار – گەنەرال براجنيكوۆ پەن پولكوۆنيك جاناەۆ. جازۋشى ولاردى كادۋىلگى ىزكەسۋشىلەر ەمەس, ومىرلىك تاجىريبەسى مول, كۇردەلى بولمىس يەلەرى رەتىندە كورسەتەدى. مۇندا ناقتى ومىردەن الىنعان پروتوتيپتەر جاتىر. ماسەلەن, رومانداعى براجنيكوۆ بەينەسىنىڭ ارقاۋى – ميليتسيا گەنەرال-مايورى, كسرو مەن قازاقستاننىڭ ىشكى ىستەر سالاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەر يۆان براگين. ال جاناەۆ تۇلعاسى – سوعىس ارداگەرى, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندە بەدەلدى قىزمەت اتقارعان نارەكەس قاناەۆتىڭ بەينەسىنەن جاسالعان. قالامگەر پروتوتيپتىك تۇلعالاردىڭ ومىرباياندىق دەرەكتەرىن تولىق كۇيىندە بەرۋدى ماقسات ەتپەي, ولاردىڭ بولمىسىنا ءتان ايقىن بەلگىلەردى كوركەمدىك تۇرعىدا جيناقتاپ قايتا سومدايدى. مۇنداي شەشىم تەك شىنايىلىق پەن قيالدىڭ توعىسىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە دەرەكتىلىك پەن كوركەمدىك اراسىنداعى نازىك شەكارانى كورسەتىپ, كەيىپكەر بەينەسىن نانىمدى قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

«مەن بۇل ەڭبەگىمدى ۇلى وتان سوعىسى جەڭىسىنىڭ سەكسەن جىلدىعى قارساڭىندا قان مايداندا تولارساقتان ساز كەشىپ, مامىراجاي كۇنگە جەتۋگە اتسالىسقان جانە قالام مەن قارۋدى تەڭ ۇستاپ قازاق ادەبيەتىندە دەتەكتيۆ جانرىنىڭ ىرگە تاسىن قالاعان, قالامگەرلىك جولىمدا ۇلگى-ونەگە تۇتقان جازۋشى كەمەل توقاەۆتىڭ رۋحىنا, شىرعالاڭعا تولى شىعارمامنىڭ باس كەيىپكەرلەرىنە ارقاۋ بولعان اعالارىم يۆان براگين مەن نارەكەس قاناەۆتىڭ ءجۇز جىلدىعىنا ارنايمىن. ارداگەرلەردىڭ ارۋاقتارىنا قالام ۇشىمەن قاشالعان ماڭگىلىك ەسكەرتكىش بولسىن», دەيدى كىتاپ اۆتورى الپامىس بەكتۇرعانوۆ.

قوعامنىڭ كولەڭكەلى جاقتارى مەن ادامنىڭ كەلەڭسىز قىرلارىن كورسەتكەن روماندا ادىلەتكە ۇمتىلىس پەن ار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك نەگىزگى تاقىرىپقا اينالادى. قىلمىس پەن تەرگەۋدىڭ سىرتقى جەلىسىنەن بولەك, تۋىندىدا مورالدىق تاڭداۋلار مەن ادام بولمىسىنىڭ كۇردەلى تابيعاتى اشىلادى.