كەيىنگى ءۇش-ءتورت جىل كولەمىندە مەملەكەت باسشىسى مەجەلەگەن ستراتەگيالىق تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋ جولىندا بىرقاتار باتىل رەفورما جاسالدى. ءبىرشاما جەتىستىككە دە قول جەتكىزدىك. دەگەنمەن حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسى ەكونوميكا قۋاتىمەن سايكەس كەلمەي تۇرعانى بارشامىزعا بەلگىلى. وسى رەتتە ناقتى شەشۋ جولدارىن كورسەتە الاتىن ىلكىمدى جوبالار ۇسىنباقپىن.
كەيىنگى جىلدارى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمى بوساڭسىپ, ونىڭ ءىس-قيمىل ءتاسىلىنىڭ ۇتىمدىلىعى تومەندەگەن. ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قۋاتى – قارجى-قاراجاتى ۇكىمەتكە تىكەلەي باعىنىشتى ەمەس جەكەمەنشىك بانكتەرگە, «سامۇرىق-قازىنا», «بايتەرەك» سياقتى اسا ءىرى اكتسيونەرلىك ۇيىمدارعا تاراتىلىپ كەتكەن. سوڭعىلارى وزدەرىنە باعىنىشتى ونداعان, جۇزدەگەن زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردان تۇراتىن «يمپەريا» قۇرىپ العان. مۇندايدا سالالىق مينيسترلىكتەردىڭ دە ىقپال جاساۋ قۇزىرەتى تومەندەيدى. سالدارىنان باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قۋاتى مەن جاۋاپكەرشىلىگى شاشىراندى قالىپقا ءتۇسىپ كەتتى.
قازىر ۇكىمەتتىڭ تۇراقتى قازىناسى جوق. ياعني بيۋدجەتتەن باسقا, ۇكىمەتتىڭ قولىندا ەكونوميكالىق ءوسۋدى جەدەلدەتۋ ءۇشىن بيۋدجەت قاراجاتىمەن قاتار نارىق كەڭىستىگىندە نەسيە, نەسيەلىك ينۆەستيتسيا تارتا الاتىن وزىندىك قۇرالدارى جوق. وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەت قازىناشىلىعىندا تۇراقتى تۇردە ساقتالاتىن التىن, پلاتينا, باسقا دا سيرەك مەتالداردان تۇراتىن «ۇكىمەت قازىناسى» دەپ اتالاتىن دەربەس دامۋ قورىن قۇرۋ قاجەت.
2023 جىلعى ەسەپ بويىنشا الەمدەگى شىعارىلعان التىننىڭ 22-23%-ى ينۆەستيتسيا رەتىندە پايدالانىلىپ, 25%-ىن ۇكىمەتتىك التىن قورلارى, ورتالىق بانكتەر ساتىپ الىپ جاتىر. مىسالى, كەيىنگى 10 جىلدا (2013–2023) رەسەي 1 347 توننا التىن ساتىپ الىپ, التىن قورىن 2 329 تونناعا, قىتاي 1 191 توننا التىن ساتىپ الىپ, التىن قورىن 2 245 تونناعا دەيىن ارتتىردى (WGC ستاتيستيكاسى). وسىلاي وزگە ەلدەر التىن قورلارىن ەسەلەپ ءوسىرىپ, قازىناسىن مولايتىپ, ەكونوميكاسىن قۋاتتاندىرىپ جاتىر. ءبىز وسىنداي جاھاندىق مەيستريمنەن تىس قالماۋىمىز كەرەك.
التىن كوپ جاعدايدا حالىقارالىق ساۋدادا اسا قاجەتتى شيكىزات, تەحنولوگيالار ءۇشىن تولەم قۇرالى رەتىندە پايدالانىلاتىندىقتان ونى ءوندىرۋ, ساتۋ جانە ساتىپ الۋ ءتارتىبىن ورتالىق بانكتەر ەمەس, ۇكىمەت ءوز باقىلاۋىندا ۇستايدى. التىن قورلارىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەكونوميكانى سىرتقى تاۋەكەلدەردەن قورعاۋ. كوپتەگەن ەلدە التىن قورلارى تەك مەملەكەتكە تيەسىلى قازىنا سانالادى, ال ورتالىق بانكتەر وسى التىننىڭ ساقتاۋشىلارى نەمەسە باسقارۋ اگەنتتەرى رەتىندە عانا ارەكەت ەتەدى. بىزدەگى التىن-ۆاليۋتا قورى ۇلتتىق بانك قاراجاتىمەن جاساقتالعان, سوندىقتان وعان ۇكىمەت يەلىك ەتە المايدى.
مەملەكەتتىك التىن قورىن قۇرۋعا قاتىستى ءبىرىنشى ارەكەتتى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى جاساپ, پرەزيدەنتتىڭ 1991 جىلعى 31 تامىزداعى N412 «قازاق كسر-دە التىن قورى مەن الماز قورىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعى شىقتى. وسى جارلىق نەگىزىندە ۇب التىن-ۆاليۋتا قورىنان باسقا, مەملەكەتتىڭ التىن قورى قۇرىلماقشى ەدى. الايدا ۇكىمەت پرەزيدەنت جارلىعىن جۇزەگە اسىرا المادى. وداق قۇلاپ, ەكونوميكا تەرەڭ داعدارىسقا ۇشىراپ جاتقان مەزەتتە ۇكىمەتتىڭ وزىندىك التىن قورىن قۇراتىن مۇمكىندىگى جوق-تى. ول كەزدە مۇنداي مۇمكىندىك تەك ۇلتتىق بانكتە عانا بولدى. سوندىقتان جارلىقتى ورىنداۋ ۇب-عا جۇكتەلدى. مەن 1992 جىلدىڭ باسىنان باستاپ ۇب باسقارما توراعاسى قىزمەتىن اتقاردىم. اسا قيىنشىلىق جاعدايىندا 1992–1993 جىلدارى باس-اياعى ەكى جىلدا جۇمىسىمىزدى نولدەن باستاپ, 22 توننا التىن قورىن جينادىق. التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆىن 730 ملن دوللارعا جەتكىزدىك. قور تەك ۇب تابىسىمەن قۇرىلدى جانە التىن قورى بىرتە-بىرتە ۇب-نىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆىنە اينالدى.
ەندى التىن قازىنامىزدى قالاي جينايمىز دەگەن ماسەلەگە كەلەيىك. «ۇكىمەت قازىناسى» دامۋ قورىنا كەرەك التىندى جىل سايىن 100 تونناداي كولەمدە جەكە وندىرۋشىلەردەن بيرجالىق باعامەن ساتىپ الۋ كەرەك. وسى ماقسات ءۇشىن 10-20-30 جىلدىق مەرزىمدى «ۇكىمەت قازىناسىنىڭ» وبليگاتسيالارىن اينالىمعا شىعارۋ قاجەت. وسى وبليگاتسيالارعا ۇلتتىق قوردىڭ, زەينەتاقى قورىنىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ قاراجاتىن سالىپ, قارجى جيناقتاپ, التىننىڭ باعاسىن وتەۋگە بولادى. بۇلاي ىستەۋ زاڭناماعا قايشى كەلمەيدى. ۇلتتىق بانكتىڭ 2023–2024 جىلعى ەسەبى بويىنشا ۇلتتىق قوردىڭ 90%, اقش, ەو-نىڭ 2,0–2,5% جىلدىق تابىس بەرەتىن قازىناشىلىق وبليگاتسيالارىنا قارجى سالىنىپ كەلەدى. ال قاراجاتىمىزدى ءوزىمىزدىڭ قازىناشىلىق وبليگاتسيامىزعا سالۋعا ەشقانداي بوگەت جوق, ۇكىمەت تەك ءتيىستى شەشىم شىعارسا جەتكىلىكتى.
جىلىنا 100 تونناداي التىن جينالسا, ۇكىمەتتىڭ قازىناشىلىق قورىنا ءبىرىنشى جىلى كەمىندە 7-8 ملرد دوللار, العاشقى 3 جىلدا 35–40 ملرد دوللار, 10 جىل ىشىندە 130–150 ملرد دوللار كولەمىندە قاراجات تارتىلادى. قازىر ەل ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق قۋاتى جەكە سەكتوردىڭ شيكىزات ەكسپورتىمەن بايلانىستى, سونىڭ ۆاليۋتالىق تۇسىمدەرىنەن مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ 30–35%-ى جانە ۇلتتىق قور قالىپتاسادى. بىراق ەكسپورتتىق تاۋارلاردىڭ باعا دەڭگەيى ءبىزدىڭ ەلگە تاۋەلدى ەمەس, الەمدىك نارىقتا انىقتالدى, ول كەيدە ءوسىپ, كەيدە قۇلدىراپ وتىرادى. سوندىقتان ەلدىڭ دامۋ مۇمكىندىكتەرى سىرتقى كۇشتەرگە تاۋەلدى. قازىرگىدەي مۇناي باعاسى نارىق اياسىندا انىقتالماي, جاھاندىق ساياسي كۇشتەردىڭ شەشىمدەرىنە بايلانىپ, ۇلكەن تەربەلىستە تۇرعان كەزەڭدە مۇناي باعاسى ءتۇسىپ كەتەتىن بولسا, ەل ەكونوميكاسىنا ۇلكەن قاۋىپ تونەدى. مۇندايدا ۆاليۋتالىق رەزەرۆتەر حالىقارالىق, وتاندىق الىپساتارلاردىڭ قولىنا ءتۇسىپ, ەرىگەن مۇزداي اعىپ كەتۋى ىقتيمال. ودان قورعاناتىن جول بىرەۋ-اق, ول – التىندى قولدان شىعارماي, ەلىمىزدە, ۇكىمەت قۇزىرىندا ساقتاۋ.
«ۇكىمەت قازىناسى» دامۋ قورى اياسىندا التىن قورىن قۇرۋ ارقىلى سىرتقى كۇشتەردىڭ قاۋپىنەن, دوللاردىڭ ايىرباس باعامىنان تاۋەلسىز, جىلما-جىل ۇدەمەلەپ وسەتىن, تۇراقتى ستراتەگيالىق قارجىلىق كوزىن قالىپتاستىرۋعا بولادى. التىننان تۇراتىن قازىنالىق قور ۇكىمەتتىڭ قولىنداعى ەڭ ءتيىمدى قۇرالعا اينالادى. ۇكىمەت ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالاردىڭ وزەكتى باعىتتارىنا بيۋدجەتتەن تىس, كولەمدى قارجىلىق ينۆەستيتسيا قۇياتىن دارەجەگە جەتەدى. ەكونوميكا سالاسىنداعى دەربەستىگىمىزدى نىعايتۋعا قول جەتىپ, تەڭگە باعامى مەن تاۋار باعاسىنىڭ تۇراقتانۋىنا جول اشىلادى.
«ۇكىمەت قازىناسى» قورىنىڭ اقشا رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن, جەكە بانكتەردىڭ, قولدانىستاعى مەملەكەتتىك قورلاردىڭ دەلدالدىعىنسىز تىكەلەي وندىرىستىك سالالارعا (اۋىل شارۋاشىلىعىنا, وڭىرلەردەگى كاسىپكەرلىككە) قاراجات بەرۋگە ىنتالى, الىپساتارلىق تابىس قۋالامايتىن, مەملەكەتتىك قاتىسۋمەن قۇرىلاتىن, باقىلاۋ پاكەتى ۇكىمەتكە تيەسىلى, اكتسيونەرلىك قوعام فورماتىنداعى «اگروونەركاسىپ بانكىن», ال ءىرى قالالاردا ورتا جانە كىشى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن «كاسىپكەر» بانكىن اشۋدى ۇسىنامىن. جاڭادان قۇرىلاتىن بانكتەرگە جارعىلىق كاپيتالىن قالىپتاستىرۋعا «ۇكىمەت قازىناسى» قورىنىڭ ەسەبىنەن 4–5 ملرد دوللار كولەمىندە 10-20-30 جىلدىق وبليگاتسيالار شىعارىپ, ۇلتتىق بانكتەن نەمەسە ۇلتتىق قوردان قاراجات الىپ, بانكتەرگە ۇكىمەت باستاپقى جارعىلىق كاپيتال رەتىندە بەرسە بولادى. «ۇكىمەت قازىناسى» دامۋ قورى التىندى مونەتيزاتسيالاۋ ۇدەرىسى بويىنشا جينالاتىن بارلىق قاراجاتتى تۇگەلىمەن جاڭادان قۇرىلاتىن بانكتەرگە اۋدارىپ وتىرۋى كەرەك. سوندا عانا وسىنداي ءىرى قاراجات كوزىن الىپساتارلىق نارىق سەگمەنتتەرىنە كەتىپ قالماي, كاسىپكەرلىك سالاعا تۋرا باعىتتاۋعا قول جەتكىزىلەدى. قوردىڭ قاراجاتى بىردەن نەسيەگە اۋىسىپ, مىندەتتى تۇردە قايتارىلاتىن قاسيەتكە يە بولادى.
مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلاتىن بانكتەردىڭ نەسيە ۇستەمەاقىسىن 3–5%-دان اسىرماي بەرۋ مىندەتتەمەلەرىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى. بيۋدجەت تاراپىنان كرەديتتى ارزانداتۋعا بەرىلەتىن سۋبسيديالاردى تۇگەلىمەن جويۋ قاجەت. قازىر كرەديتتى سۋبسيديالاۋعا بيۋدجەتتەن 1,2–1,3 ملرد دوللار كولەمىندە قاراجات جۇمسالادى, بىراق مۇنىڭ ۇلكەن بولىگى كاسىپكەردىڭ مۇقتاجىنا جەتپەي, جەمقورلاردىڭ پايداسىنا كەتىپ وتىر. مەن ۇسىنعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە «ۇكىمەت قازىناسى» دەربەس قارجى قورى مەن مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلاتىن بانكتەردىڭ قىزمەتىنەن سالىستىرمالى تۇردە قىسقا مەرزىمدە مىناداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە بولادى:
«ۇكىمەت قازىناسى» قورى مەن ۇكىمەتكە باعىنىشتى جاڭادان قۇرىلعان بانكتەردىڭ اكتيۆتەرى ۇلعايعان سايىن اۋىل شارۋاشىلىعىن, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىمىن تابادى. بۇل رەتتە جەكەمەنشىكتەگى بانكتەر وزىندىك اقشا جانە نەسيە ساياساتىن قايتا قاراۋعا ءماجبۇر بولادى. وسىلايشا, باتىستىق قارجى ورتالىقتارى مەن جاھاندىق ىقپال ەتۋ قۇرالدارىنا تاۋەلسىز قارجى-نەسيە جۇيەسىنىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسى قۇرىلادى. ۇكىمەت الەمدىك جانە ىشكى نەسيە نارىعىنا بوگەتسىز شىعا الاتىن قۋاتتى قۇرالعا يە بولادى.
التىنمەن قامتاماسىز ەتىلگەن قازىناشىلىق وبليگاتسياسىن شىعارۋ وتاندىق قور نارىعى تاريحىندا العاش رەت تارتىمدىلىعى جاعىنان كەز كەلگەن دامىعان ەلدىڭ, ونىڭ ىشىندە اقش-تىڭ, ەو-نىڭ باعالى قاعازدارىنان كەم تۇسپەيتىن وتاندىق جوعارى رەيتينگتى باعالى قاعازدى ياعني, جاڭا اسا ءوتىمدى ينۆەستيتسيالىق قۇرالدى ومىرگە اكەلەدى. ول كەز كەلگەن وتاندىق جانە شەتەلدىك دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, سونداي-اق ەل ازاماتتارىنىڭ قاراجاتىن ورنالاستىرۋعا بولاتىن سەنىمدى ينۆەستيتسيالىق قۇرالعا اينالادى.
اۋىلدىق جەرلەردە تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك بانكتەر قۇرىلعان جاعدايدا وبلىس جانە اۋدان اكىمدەرى وسى قۋاتتى كرەديت ينستيتۋتتارىنا سۇيەنىپ, وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ جانە مۋنيتسيپالدى مەنشىكتى قۇرۋدىڭ ناقتى جوسپارلارىن ازىرلەۋگە مۇمكىندىك الادى. ياعني وڭىرلەردى دامىتۋ جوسپارلارى جوعارىدان ەمەس, تومەننەن جاساقتالا باستايدى.
عالىم باينازاروۆ,
ۇلتتىق بانكتىڭ تۇڭعىش توراعاسى