پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ نيۋ-يوركتەگى جۇمىس ساپارى كەزىندە اقش-تىڭ ءىرى بيزنەس وكىلدەرىمەن وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىنا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان مەن اقش-تىڭ كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى.
– ءبىز امەريكانى ماڭىزدى سەرىكتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى سانايمىز جانە سان قىرلى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا مۇددەلى ەكەنىمىزدى راستايمىز. امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ دا وسى ستراتەگيالىق ۇستانىمدى قولدايتىنى قۋانتادى. وعان پرەزيدەنت دونالد ترامپپەن 2024 جىلى جەلتوقسان ايىندا بولعان اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا كوز جەتكىزدىك. بۇگىن ءبىز پرەزيدەنت ترامپپەن تاعى دا مازمۇندى اڭگىمە جۇرگىزدىك. ول ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. قازاقستان پرەزيدەنتى ترامپتىڭ پراگماتيكالىق ديپلوماتيانى العا تارتۋىن, ەۋروپا مەن تاياۋ شىعىستان باستاپ ازيا مەن افريكاعا دەيىنگى قاقتىعىستاردى بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە ىقپال ەتۋ ىسىندەگى ءرولىن جوعارى باعالايدى. ونىڭ كونسترۋكتيۆتى پوزيتسياسى مەن ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە ايرىقشا ءمان بەرۋى جاھانداعى جىكتەلۋ ۋشىققان كەزەڭدە شيەلەنىستىڭ باسەڭدەپ, ديالوگتىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتۋدە. ماقسات-مىندەتى ايقىن مۇنداي باتىل ءارى تاباندى ارەكەت حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىنداۋعا لايىق. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ۇستانىمدار ەرتەڭ وتەتىن بۇۇ-نىڭ جالپى دەباتىندا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ نازارىنا ۇسىنىلۋى كەرەك. قۇراما شتاتتار قازاقستان ەكونوميكاسىنا 100 ملرد دوللاردان اسا قارجى قۇيعان ءىرى ينۆەستور سانالادى. ەكى ەل ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتا زور جەتىستىككە جەتتى. ءبىز مۇنى ماقتان تۇتامىز. قازىر ەلىمىزدە 630-دان اسا امەريكالىق كومپانيا تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولاردىڭ قاتارىندا «Chevron», «ExxonMobil», «Boeing», «Visa», «Mastercard», «Meta», «Wabtec», «Citibank» سەكىلدى تانىمال برەندتەر بار, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ وڭىردەگى ەكونوميكاسى ەڭ قۋاتتى ەل رەتىندە ورتالىق ازياعا امەريكا بيزنەسىنىڭ ينۆەستيتسياسىن تارتۋ جانە ولاردىڭ كاسىپ اياسىن كەڭەيتۋ ىسىندە جەتەكشى ءرول اتقارۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. بۇل باعىتتاعى كۇش-جىگەرگە س5+ جانە B5+ فورماتىنداعى تۇراقتى ىنتىماقتاستىق تىڭ سەرپىن بەرە الادى.
پرەزيدەنت دوڭگەلەك ۇستەل قاتىسۋشىلارىنا ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالار تۋرالى مالىمەت بەردى.
– قازاقستان ءبىلىم مەن يننوۆاتسياعا ارقا سۇيەگەن ەكونوميكا قۇرۋدى ماقسات ەتەدى. بۇل رەتتە تسيفرلىق ترانسفورماتسياعا باسا ءمان بەرىلەدى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءوڭىردىڭ وركەندەۋىندە نەگىزگى ءرول اتقارادى. قازاقستاننىڭ مۇنداي بيىكتى باعىندىرۋىنا امەريكا بيزنەسى ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. بيىلعى 8 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى 6,5 پايىزدى قۇرادى. ءبىز دامۋدىڭ جوعارى قارقىنىن ساقتاي وتىرىپ, اۋقىمدى ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالار جۇرگىزۋگە نيەتتىمىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىنا تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىقپالداستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا توقتالدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇرىننان ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزى سانالاتىن ەنەرگەتيكا سەكتورىن العاشقى باسىمدىق رەتىندە اتادى.
– «Chevron» جانە «ExxonMobil» كومپانيالارىنىڭ كەيىنگى 30 جىلدا ەلىمىزگە قوماقتى ءارى تابىستى ينۆەستيتسيا سالعانىن مويىندايمىز جانە جوعارى باعالايمىز. ايماقتاعى گەوساياسي دۇربەلەڭدەرگە قاراماستان, ولاردىڭ ەلىمىزدەگى قىزمەتىنە قاتىستى ەشقاشان كۇمان تۋعان ەمەس. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن جاڭعىرتۋدا, وزىق تەحنولوگيالار ەنگىزۋدە, ەكونوميكالىق الەۋەتىمىزدىڭ ورنىقتىلىعى مەن قۋاتىن ارتتىرۋدا سىزدەردىڭ قازاقستانداعى قىزمەتتەرىڭىزدىڭ جاعىمدى اسەرى بولدى. ءبىز تەڭىز, قاشاعان جانە قاراشىعاناق مۇناي كەن ورىندارىنداعى امەريكالىق سەرىكتەستەرىمىزبەن كونسترۋكتيۆتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى جالعاستىرامىز. ءوزارا سەرىكتەستىگىمىز الداعى ۋاقىتتا دا ءادىل ءارى ەكى تاراپقا ءتيىمدى ناتيجە اكەلگەنىن قالايمىز. قازاقستان ءوزىنىڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىن ەكسپورتتاۋ باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋدى كوزدەيدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى اتالعان ستراتەگيالىق ماڭىزدى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ ىسىندە امەريكانىڭ ەنەرگەتيكا كومپانيالارى باستى ءرول اتقاراتىنىنا نازار اۋداردى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت گەولوگيالىق بارلاۋ ءارى ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبالاردىڭ اياسىن كەڭەيتۋ, اسىرەسە ۋران ءوندىرۋ جانە ونى وڭدەۋ سالاسىندا جاڭا مۇمكىندىكتەردى زەردەلەۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان الەمدىك ۋران نارىعىنداعى سۇرانىستىڭ شامامەن 40 پايىزىن وتەيدى. ال اقش وسى ماتەريالدىڭ ورتا ەسەپپەن 24 پايىزعا جۋىعىن ءبىزدىڭ ەلدەن يمپورتتايدى.
– اقش-تىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى باسىمدىقتارىنا سايكەس ءبىز كومىرگە نەگىزدەلگەن تازا, ءتيىمدى جانە ەكولوگيالىق تۇرعىدان قاۋىپسىز ەنەرگەتيكالىق شەشىمدەردى ۇسىنامىز. قازاقستاندا قۋاتتىڭ 70 پايىزدان استامى كومىردەن الىنادى. الەمدەگى كومىر قورى مول ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە ءبىز دە اقش سياقتى مۇنى ەنەرگيانىڭ سەنىمدى ءارى قاۋىپسىز كوزى رەتىندە قاراستىرامىز, تىم بولماعاندا تاياۋ كەلەشەكتە ودان باس تارتپايمىز. ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق ستراتەگياسى ءتورت كومپونەنتكە: مۇناي, گاز, كومىر جانە ۋرانعا نەگىزدەلگەن. ءبىز وسى قاعيداتتى بەرىك ۇستانامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ماڭىزدى شيكىزات ماتەريالدارىن يگەرۋدى باسىم باعىت رەتىندە قاراستىراتىنىن جەتكىزدى. بۇدان بولەك, قازاقستاندا مىس, ۆولفرام, قورعاسىن, مىرىش, ليتي, گرافيت جانە جوعارى تەحنولوگياعا اسا قاجەتتى باسقا دا پايدالى قازبالاردىڭ مول قورى بار ەكەنىن ەسكە سالدى.
– ءبىز تاۋ-كەن سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن ينۆەستورلار ءۇشىن اشىق ءارى مازمۇندى زاڭناماعا نەگىزدەلگەن قولايلى يۋريسديكتسيا قالىپتاستىردىق. وتاندىق تاۋ-كەن سەكتورىنا قازىردىڭ وزىندە «Ivanhoe», «Rio Tinto», «Anglo Teck» جانە «Fortescue» سياقتى ءىرى كومپانيالار كەلدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ كولىك جانە لوگيستيكا سەكتورىنداعى كەڭ مۇمكىندىكتەرگە توقتالدى. بۇل رەتتە ول ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىن دامىتۋدىڭ كەلەشەگى زور ەكەنىنە نازار اۋداردى.
– ءبىز «Wabtec» كومپانياسىنىڭ ەلىمىزدەگى ماشينا جاساۋ جانە تەمىرجول كولىگى سالالارىن ىلگەرىلەتۋدەگى نەگىزگى ءرولىن جوعارى باعالايمىز. قازاقستان اتالعان كومپانيامەن سەرىكتەسە وتىرىپ, فيزيكالىق جەلىلەردى عانا ەمەس, ۇلكەن دەرەكقورعا نەگىزدەلگەن ينتەللەكتۋالدى, ينتەگراتسيالانعان كولىك دالىزدەرىن دە قۇرىپ جاتىر. بۇگىن «Wabtec» كومپانياسىمەن 4 ملرد دوللارعا جۋىق قارجىنىڭ جاڭا كەلىسىمىنە قول قويىلدى. بۇل ەلىمىزدىڭ اقش-پەن كولىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن ايتارلىقتاي نىعايتادى. «Air Astana» جانە «SCAT» سياقتى الدىڭعى قاتارلى اۋە كومپانيالارى «Boeing» ۇشاقتارىن پايدالانادى. ازاماتتىق اۆياتسيا پاركىمىزدىڭ نەگىزى وسى ۇشاقتاردان قۇرالعان. ءبىز «Boeing» كومپانياسىمەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە جانە تاياۋ جىلدارى جاڭا ۇشاقتار الۋعا نيەتتىمىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى ءبىر كەلەشەگى زور باعىتى – اگروونەركاسىپ كەشەنى. ەگىستىك جەرلەرىنىڭ كولەمى جاعىنان الەمدە التىنشى ورىن الاتىن جانە ەڭ ءىرى استىق ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ وندىعىنا كىرەتىن قازاقستاننىڭ اتالعان سالاداعى مۇمكىندىكتەرى امەريكالىق ارىپتەستەردى قىزىقتىرۋعا ءتيىس.
– امەريكالىق كومپانيالاردى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋعا شاقىرامىز. ءبىز «PepsiCo» جانە «Mars» كومپانيالارىنىڭ زاماناۋي, ەكسپورتقا باعدارلانعان زاۋىت سالۋ جوسپارىن قۇپتايمىز. اتالعان باستامالار قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق قۋاتىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ونىمدەرىمىزدىڭ جاڭا وڭىرلىك نارىقتارعا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ىنتىماقتاستىعىمىزدى ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن ورنىقتى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى, سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدەپ پايدالانۋدى جانە اتالعان سالانى تسيفرلاندىرۋدى كوزدەيتىن ورتاق اگرويننوۆاتسيالىق باعدارلاما جاساۋدى ۇسىنامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ءمان بەرگەن كەلەسى باسىمدىق – تسيفرلىق ترانسفورماتسيا. قاسىم-جومارت توقاەۆ الداعى ءۇش جىلدا قازاقستاندى تولىق تسيفرلىق مەملەكەتكە جانە تسيفرلىق ترانسفورماتسيا مەن جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا ەۋرازيادا كوش باستايتىن ءىت-حابقا اينالدىرۋ جوسپارىمەن ءبولىستى.
«NVIDIA», «Amazon», «Starlink» جانە «Microsoft» سياقتى جاھاندىق تەحنولوگيالىق الپاۋىتتار تسيفرلىق ەكوجۇيەمىزدى قالىپتاستىرۋعا بەلسەندى اتسالىسىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەلىمىزدىڭ ءىت سالاسىنداعى الەۋەتى وراسان زور ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل رەتتە تسيفرلىق اكتيۆتەر, يندۋستريا 4.0, جاساندى ينتەللەكت جانە «اقىلدى قالا» شەشىمدەرى ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ پەرسپەكتيۆتى باعىتتارى سانالادى.
قارجى سەكتورى تۋرالى ءسوز قوزعاي وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى دوڭگەلەك ۇستەل قاتىسۋشىلارىنا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن تانىستىردى. قازىرگى ۋاقىتتا وندا 80-نەن اسا ەلدەن 4 200-دەن اسا كومپانيا تىركەلگەن. ونىڭ 60-تان استامى – امەريكالىق كومپانيالار.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ادام كاپيتالىن دامىتۋدىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالدى.
– قازاقستان بىرتە-بىرتە وڭىرلىك اكادەميالىق جانە عىلىمي زەرتتەۋ حابىنا اينالىپ كەلەدى. بۇگىندە ەلىمىزدە شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 33 فيليالى اشىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا اريزونا ۋنيۆەرسيتەتى, كولورادو تاۋ-كەن مەكتەبى, ديۋك ۋنيۆەرسيتەتى, پەنسيلۆانيا شتاتى ۋنيۆەرسيتەتى, ميننەسوتا ۋنيۆەرسيتەتى جانە نيۋ-يورك كينو اكادەمياسى سەكىلدى امەريكالىق جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارى بار, – دەدى پرەزيدەنت.
سونداي-اق بۇگىندە «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ 800-دەن اسا ستيپەنديا يەگەرى اقش-تىڭ گارۆارد, ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى, ستەنفورد, چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتى سەكىلدى ماڭدايالدى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتىر. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى جاس بۋىن كوشباسشىلارىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن امەريكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن جانە زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن بىرلەسكەن جوبالاردىڭ اياسىن كەڭەيتۋدى ۇسىندى.
پرەزيدەنت مادەنيەتكە بيزنەس تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەسىن دە قوزعادى.
– قازاقستاننىڭ مادەني مۇرا قورىن قۇرۋ تۋرالى سميتسون ينستيتۋتىنىڭ شەشىمىن ەرەكشە ىقىلاسپەن قابىل الدىم. اتالعان قور حالقىمىزدىڭ باي مۇراسىن ساقتاۋ, زەرتتەۋ جانە الەمدە ناسيحاتتاۋمەن اينالىسادى. وسى ماڭىزدى باستامانى بەلسەندى تۇردە قولداعانى ءۇشىن «Chevron» كومپانياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى مايكل ۋيرت مىرزاعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ۇزاقمەرزىمدى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى.
– قازاقستان گەوگرافيالىق تۇرعىدان سەزىمتال ايماقتا ورنالاسقان. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتىمىزدان, سونىڭ ىشىندە اقش-پەن تىعىز ىنتىماقتاستىق جاساۋ نيەتىمىزدەن اينىمايمىز. ويتكەنى اقش ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى الەمدەگى العاشقى ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ مويىندادى جانە ءاردايىم قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قولداپ كەلەدى. حالقىمىز امەريكانىڭ بۇل ۇستانىمىن شىنايى قۇرمەتتەيدى. ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋقىمدى ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالار, اشىق جانە ينۆەستيتسياعا قولايلى ساياسات جۇرگىزۋ ۇستانىمى امەريكالىق كومپانيالاردىڭ قازاقستاندا الاڭسىز بيزنەس جۇرگىزۋىنە كەپىلدىك بەرەدى ءارى ولاردىڭ سەنىمدى, ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەس بولۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
وتىرىستا اقش ساۋدا پالاتاسىنىڭ پرەزيدەنتى سيۋزانن كلارك, «Chevron» كومپانياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى مايكل ۋيرت, اقش ساۋدا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ۋيليام كيمميت, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ەكونوميكالىق ءوسىم, ەنەرگەتيكا جانە قورشاعان ورتا ماسەلەلەرى جونىندەگى ورىنباسارىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى توماس لەرستەن, «NVIDIA» كومپانياسىنىڭ جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى جاھاندىق باستامالار بويىنشا ۆيتسە-پرەزيدەنتى كاليستا رەدموند, «Boston Consulting Group» كومپانياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ جاھاندىق توراعاسى ريچارد لەسسەر, «S&P Global» كومپانياسىنىڭ تاۋەلسىز رەيتينگتەر جانە كوپجاقتى قارجى ينستيتۋتتارى رەيتينگتەرى جونىندەگى جاھاندىق باعىتىنىڭ باسشىسى, باسقارۋشى ديرەكتورى روبەرتو سيفون-ارەۆالو, «ExxonMobil Upstream Company» پرەزيدەنتى دەن اممان, «LanzaJet» كومپانياسىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى دجيممي سامارتسيس, «The Boeing» كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى لەندون لۋميس, «Ashmore Group» كومپانياسىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى مارك كۋمبس, «Visa» كومپانياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءارى پەرسونال جانە كورپوراتيۆتىك ماسەلەلەر جونىندەگى باس ديرەكتورى كەللي تۋلە, «Ivanhoe Mines Ltd.» نەگىزىن قالاۋشى ءارى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ اتقارۋشى تەڭتوراعاسى روبەرت فريدلاند, كولوراد تاۋ-كەن ءىسى مەكتەبىنىڭ پرەزيدەنتى پول دجونسون, «GTM», «OpenAI» ءبىلىم جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالار باعىتى بويىنشا جەتەكشىسى كەۆين ميللس, «Mastercard» كومپانياسىنىڭ باس اكىمشىلىك ديرەكتورى ريچارد ۆەرما, «Shell USA» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى كولەتت حيورستيۋس, «Honeywell Process Automation» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى جانە اتقارۋشى ديرەكتورى دجەيمس ماسسو, «Amazon Kuiper» كومپانياسى جاھاندىق تۇتىنۋ باعىتىنىڭ جەتەكشىسى ليزا سكالپونە ءسوز سويلەدى.