ەل رۋحىن اسقاقتاتقان مىرجاقىپ تويى

ەڭسەلى ەسكەرتكىش بوي كوتەردى

توي قوستانايدا باستالدى. قالانىڭ قاق تورىندە, وبلىس اكىمدىگىنىڭ عيماراتى تۇرعان ورتالىق الاڭدا الاشتىڭ اياۋ­لى پەرزەنتىنىڭ ەڭسەلى ەسكەرت-­­

كىشى تۇعىرىنا قوندى. ەسكەرت­­كىش­تىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىر­ما­سىمەن ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ قاتىستى. ول كوپ­­شىلىككە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى.

پرەزيدەنت قۇتتىقتاۋىندا ء«تول تاريحىمىزدا ازاتتىق ءۇشىن ايانباي كۇرەسكەن, ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇعىرلى تۇلعالار از ەمەس. سونىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – مىرجاقىپ دۋلات­ ۇلى. ول قازاقتىڭ اسقاق ارمانى مەن مۇڭ-مۇقتاجىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ەل مۇد­دەسىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتتى. جۇرت­تىڭ سانا-سەزىمىن جاڭعىرتۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ, جاسامپاز رۋحتىڭ جار­شى­سى بولدى. ادامزاتقا ورتاق قۇندى­لىقتاردى كەڭىنەن دارىپتەپ, جاستاردى ونەر-بىلىمگە ۇندەدى. مىرجاقىپ دۋ­لات ۇلى ادەبيەتىمىزدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ­گە زور ەڭبەك ءسىڭىردى. حالقىمىزدىڭ ءبىر­تۋار پەرزەنتىنىڭ قايراتكەرلىك قاسيەتى مەن ازاماتتىق ۇستانىمدارى وسكەلەڭ ۇر­پاققا ءاردايىم ۇلگى-ونەگە بولارى ءسوزسىز» دەلىنگەن.

سالتاناتتى ءىس-شاراعا قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ, پالامەنت دەپۋتاتتارى, زيالى قاۋىم وكىل­دەرى مەن جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق قاتىستى. قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى تولەن ابدىك, م.دۋلات ۇلىنىڭ جيەنى ەرلان ساتى­بالديەۆ ءسوز سويلەدى. جيىن سوڭىندا كوپ­شىلىك الاش قايراتكەرىنىڭ ەسكەرت­كىشىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتتى.

مارتەبەلى مەيماندار ودان كەيىن قىزبەل وڭىرىنە ات باسىن بۇرىپ, بيدايىق­تاعى مىرجاقىپ كەسەنەسىنە باردى. الاش اياۋ­لىسىنىڭ رۋحىنا قۇران باعىش­تاپ, مىر­جاقىپتىڭ قايتا جاڭارتىل­عان مۋزەي-ءۇيىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى.

مۇراجايدىڭ رەەكسپوزيتسياسىن بەلگىلى كەسكىندەمەشى باقىتجان دوسىموۆ ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە جاساپ شىققان.

«مۋزەي-ءۇيدىڭ ەكسپوزيتسياسىن حرو­ني­كا­لىق-قۇجاتتىق تارتىپپەن جۇيە­لەپ جا­ساپ شىقتىم. «مىرجاقىپتىڭ ورالۋى» دە­گەن جازۋ مۋزەي تابالدىرىعىن اتتاعان ادامنىڭ كوزىنە بىردەن تۇسەدى. بۇل ەندى ەكسپوزيتسيانىڭ مازمۇنىن اشىپ تۇرعان جازۋ. ودان ءارى ارۋاقتى بابا قابى­رىنىڭ قالاي تابىلعانىن, سۇيەگىنىڭ ەلگە ورالۋىن باياندايتىن قۇجاتتار قويىل­عان. الاش ارىسىنىڭ سۇيەگىن وراپ اكەل­گەن كىلەم, تۇتىنعان دۇنيە-مۇلكى, باسىنا قويىلعان جۇلدىزدى ەسكەرتكىش ورنالاستىرىلعان. جالپى, ەكسپوزيتسيادا سۇر ءتۇس باسىم, كورگەن كىسى سول الماعايىپ زاماننىڭ سالقىنىن سەزىنەتىندەي, ادامعا وي سالاتىنداي ەتىپ جاسادىم», دەيدى كەسكىندەمەشى.

حالىقارالىق مارافون-بايگە

مەرەكە اياسىندا «Amanat» پارتيا­سىنىڭ قولداۋىمەن « ۇلى دالا جورىعى» مارافون-بايگەسى جالاۋىن كوتەردى. دالا ءتوسىن اۋىزدىعىمەن الىسقان نەبىر ءدۇلدۇل دۇبىرگە تولتىرعان الامان بايگەدە 18 كوماندا باق سىنايدى. مارافون-بايگە مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ 140 جىلدىعى مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالدى. وسىعان وراي, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بيىل ءبىرىنشى رەت «بىرلىك» كومانداسىن بايگەگە قوسىپ وتىر. قازاق تۇلپارلارىمەن جارىسىپ, باۋىر جازىپ, باق سىناپ كورمەككە قىرعىزستاننان ەكى كوماندا, قاباردين-بالقاردان ءبىر كوماندا كەلىپ وتىر.

وسىمەن التىنشى رەت ءوتىپ جاتقان ايتۋلى مارافوننىڭ باستالۋ سالتاناتىنا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ەرلان قوشانوۆ, وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ ارنايى كەلىپ قاتىستى.

« ۇلى دالا جورىعى» – بىرنەشە جىل­دان بەرى تەك ەلىمىزدە عانا وتكىزى­لىپ كەلە جاتقان اۋقىمدى ات جارىسى. ول قازاق حالقىنىڭ جىلقىمەن بىتە-قاي­ناسىپ جاتقان ءتول مادەنيەتىن, وزىندىك قاجىر-قايراتىن تانىتۋعا تولىق مۇم­كىندىك بەرەدى. بۇل – ۇلتتىق سپورت تۇر­لەرىن جاڭعىرتۋ باعىتىندا جۇرگى­زىلىپ جاتقان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جارقىن دالەلى. وسى ماسەلەنى پرە­زيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇنە­مى ءجىتى نازاردا ۇستايدى. بىلتىر ەلوردادا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارى بۇل جۇمىسقا قۋاتتى سەرپىن بەردى. سونىمەن قاتار ارنايى زاڭدار قابىلدانىپ, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن دا­مىتۋعا باعىتتالعان جاڭا وقۋ ورتا­لىقتارى اشىلۋدا. وسىنىڭ ءبارى جاقىن ارادا ءوز ناتيجەسىن بەرەرىنە جانە ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى جاستار اراسىندا دا, جالپى قوعام اراسىندا دا ۇلت­تىق رۋحتى تاربيەلەۋدىڭ پارمەندى قۇرا­لىنا اينالارىنا تولىق سەنىمدىمىن. بايگە دەسە قانى قىزبايتىن قازاق جوق. « ۇلى دالا جورىعى» رۋحىمىزدى اس­قاقتاتاتىن ءىس-شاراعا اينالدى. مىر­جاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ 140 جىلدىعىنا وراي وسىنداي اۋقىمدى ءىس-شارانىڭ ءوتۋى ۇلت سپورتىن ۇلىقتاۋدىڭ, تاريحقا تاعزىم, تۇلعاعا قۇرمەت كورسەتۋدىڭ ءىس جۇ­زىندەگى كورىنىسى. شاباندوزدارعا ساتتىلىك تىلەيمىز. مەرەيتويىمىز قۇتتى بولسىن», دەدى ءماجىلىس توراعاسى.

شاباندوزداردى وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ تا قۇتتىقتاپ, سوڭعى جىلدارى وڭىردە قوستاناي قازاناتتارىن كوبەيتۋگە ءمان بەرىلىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.

«بۇل بايگە – حالىقارالىق دەڭگەيدە ات ءتۋريزمىن دامىتۋعا باعىتتالعان ماڭىز­دى قادام. وڭىردە مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ تاپسىرماسىمەن ات سپورتىن دا­مىتۋعا ەرەكشە دەن قويىلىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە قوستاناي تۇقىمىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ارنايى زاڭ قابىلدانعانىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇگىنگى الاماندا دا قوستاناي تۇقىمى دوداعا قوسىلادى. تورعايدا باستاۋ العالى وتىرعان بايگە ەل مەرەيىن كوتەرەتىن وقيعا. شاباندوزدار, جولدارىڭىز جەڭىل بولسىن! قاسيەتتى تور­عاي رۋحى بيىك, مارتەبەسى ۇستەم, مە­رەيتوي قۇتتى بولسىن», دەدى قۇمار اقساقالوۆ.

« ۇلى دالا جورىعى» مارافون-بايگەسى بارىسىندا جۇزگە جۋىق تۇلپار بەس كۇننىڭ ىشىندە 500 شاقىرىم جەردى باسىپ وتەدى: تورعايدان شىعىپ, ورتا جولدا قىزبەل, بيدايىققا بۇرىلادى. ودان كەرى قايتىپ, كۇرە جولدىڭ بويىنا تۇسەدى دە, ارقالىققا جەتىپ توقتايدى.

جۇرتىن وياتقان قالامگەر

مەرەيتوي اياسىندا تورعايداعى نۇرحان احمەتبەكوۆ اتىنداعى مادەنيەت ۇيىندە مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان «مىرجاقىپ جانە ۇلت رۋحانياتى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. القالى جيىندى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركىن ءابىل اشىپ بەرىپ, قۇتتىقتاۋ ءسوز كەزەگىن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان نارىمبەتوۆكە بەردى. اكىم ورىنباسارى اتالعان ءىس-شارانىڭ الاش اياۋلىسىنىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋ, ازاتتىق يدەياسىن زەردەلەۋ, ونى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ, ەلىمىزدىڭ رۋحاني جاڭارۋىنا جول اشاتىن تەرەڭ تانىم مەن پاراساتتى پىكىر قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعانىن ايتتى.

«مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ەلىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن, تۋعان حالقىنىڭ ازاتتىعى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتكەن قايراتكەر. ونىڭ ۇلت رۋحانياتىنا, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى وراسان. «ويان, قازاق!» دەپ ءدۇر سىلكىندىرگەن مىرجاقىپتىڭ ءۇنى بۇگىن دە وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان اسىل مۇرا. «قازاق» گازەتىندەگى پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرى ءبىلىم بەرۋ, انا ءتىلى, ۇلتتىق سانا تۋرالى ايتقان تۇجىرىمدارى بۇگىن دە وزەكتى, بولاشاققا باعىت بەرەر تەمىرقازىق. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ: «ۇلت زيالىلارىنىڭ اسىل ارمانى تاۋەلسىزدىك ەدى. ءبىز سول ارمانداردىڭ ورىندالعان داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ەندى ولاردىڭ اماناتىنا ادال بولۋ باستى مىندەتىمىز», دەگەن ەدى. بۇل ءسوز ءبىزدىڭ ءاربىر جۇمىسىمىزدىڭ, ءاربىر باستامامىزدىڭ تەمىرقازىعى بولۋعا ءتيىس. مىرجاقىپتىڭ رۋحاني مۇراسىن ناسيحاتتاۋ تەك تاريحتى تانىپ-ءبىلۋ ەمەس, جاڭا ءداۋىردىڭ سانالى ازاماتىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ۇلكەن جۇمىس», دەدى باقىتجان نارىمبەتوۆ.

كونفەرەنتسيانىڭ القا وتىرىسىندا كورنەكتى قالامگەر تولەن ابدىك, اكادەميكتەر مامبەت قويگەلديەۆ پەن ءسابيت بايزاقوۆ, مىرجاقىپتانۋشىلار مارات ابسەمەتوۆ, عالىم ەربول تىلەشوۆ, ءسابيرا يمانباەۆا, تورعاي مۋزەيلەر كەشەنىنىڭ ديرەكتورى گۇلبانۋ سارسەكەي مىنبەردەن سويلەپ, كوپشىلىككە مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ءومىرى مەن ارتىنا قالدىرعان اسىل مۇراسىنىڭ ۇرپاققا بەرەر يگىلىگى تۋراسىندا وي تولعادى.

ماسەلەن, اكادەميك مامبەت قويگەل­ديەۆ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا تورعاي وڭىرىندە بولعان وزگەرىستەر تۋرالى جان-جاقتى بايان ەتتى.

ءسوز باسىن «تاڭەرتەڭ مىرجاقىپتىڭ كەسەنەسىنە بارىپ, مۋزەيىن كورىپ وسى كونفەرەنتسياعا ارنايى كەلدىك. قىزبەل­دىڭ, بيدايىقتىڭ تابانىما, بالاعىما جۇققان شاڭىن ادەيى قاقپاي وسىندا كەلدىم» دەپ باستاعان اكادەميك ءسابيت بايزاقوۆ تورعاي وڭىرىنەن شىققان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ءالى دە بولسا تەرەڭدەتە زەرتتەي ءتۇسۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

«قالىڭ قازاق ەلىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان ارىستارىمىزدىڭ ءبىرازى وسى توپىراقتا دۇنيەگە كەلگەن. سونىڭ ىشىندە حالقىمىزدىڭ سامارقاۋ تىرشىلىگىنە جاڭا سەرپىن بەرىپ, ونى جالپىۇلتتىق ۇرانمەن قارۋلاندىرىپ, ازاتتىق جو­لىنا نۇسقاۋدىڭ باسىندا تۇرعان احمەت پەن مىرجاقىپتىڭ ورنى بولەك. تور­عايلىقتار بۇل تويدى كوپتەن كۇتتى. وعان بۇكىل حالىق بولىپ دايىندىق جاسادى. وبلىس 140 جىلدىققا 140 ءىس-شارا ارناپ, مىرجاقىپتىڭ مەرەيتويىن لايىقتى وتكىزىپ جاتىر. ءوزىم مىرجاقىپ تۋعان توپىراقتا دۇنيەگە كەلدىم. جاسىمنان الاششىلدار تۋرالى اڭگىمەنى كوپ ەستىدىم. قازىر ەلدەن ۇزاپ كەتسەم دە, ۇلكەيسەم دە سول الاششىلداردىڭ تاعدىرى, ەل مەن جەرگە قاتىستى كەلەلى ماسەلەلەر مازامدى الا بەرەدى. ءبىرىنشى ايتپاعىم, ءبىز ادامي پارىزىمىزعا جەڭىل-جەلپى قارايتىن بولىپ الدىق. جاقسى-جايساڭدارىمىز تۋرالى ايتساق, ءۇش ادامنان اسىرمايمىز. باسقاسىن, كوبىنە, ەسكەرمەيمىز. اسىرەسە الاشتى قولداعان, تالاي جىلدىق توزاقتان وتكەن, ازاپتان ولگەن جۇزدەگەن كىسىلەردىڭ وبالىنا قالامىز. بۇل باعىتتا پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرماسى بو­يىنشا ءبىراز جۇمىس ىستەلدى. بىراق ول جەتكىلىكسىز. مىسالعا, ءوزىم تۋىپ-وسكەن قىزبەلدى تۇتاس الاش اۋىلى دەسە دە بولادى. مىرجاقىپتان باسقا بۇل اۋىلدا تۋىپ-وسكەن جانە سول جىلداردا جازالانعان ون بەس ادامدى انىق اتاي الامىن. ولاردىڭ قاتارىندا مىرجاقىپتىڭ اعاسى اسقار دۋلات ۇلى, بايەكە جۇماباي ۇلى, سەيدازىم قادىرباي ۇلى, الماعانبەت قاسىم ۇلى, مىرزاعازى, مىرزاحمەت ەسبولۇلدارى بار. وكىنىشكە قاراي, وسى اتى اتالعان, اتالماعان ون التى ادامنىڭ كوبى بۇگىنگە دەيىن دۇرىس زەرتتەلگەن جوق. ءبىزدىڭ الدىمىزدا وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, ولاردىڭ ەڭبەكتەرى مەن ەسىمدەرىن ارداقتاۋ, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ ءتارىزدى ۇلكەن مىندەت تۇر», دەدى ءسابيت بايزاقوۆ.

«الاش ارىستارىنىڭ شۇعىلاسى – گۇلنار دۋلاتوۆا حاقىندا» اتتى  عىلىمي بايانداما جاساعان عالىم ءسابيرا يمانباەۆا جاڭا سالىنىپ جات­قان ارقالىق اۋەجايىنا مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ەسىمىن بەرۋ جونىندە ۇسىنىس ايتتى.

كونفەرەنتسيا اكادەميك مامبەت قويگەلديەۆتىڭ «ابدىعاپپار حان جان­بوسىن­ ۇلى جانە ونىڭ اۋلەتى: ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستە وتكەن ءومىر. 1916–1936 جىلدار» كىتابىنىڭ, جۋرناليست, جازۋشى قايسار ءالىمنىڭ «مىرجاقىپ دۋلات ۇلى: عۇمىرناما» كىتابى مەن «اتىلۋىن كۇت­كەن التى كۇن» رومانىنىڭ, استانا قالاسى اباي قۇنان­باي ۇلى اتىنداعى №87 مەكتەپ-گيمنا­زياسىنىڭ مۇعالىمى, جاس تاريحشى دانيار يحساننىڭ «مىرجاقىپ دۋلات ۇلى. قازاقتىڭ تاريحى. تاڭدامالى شىعارمالار جيناعى» ەڭبەگىنىڭ تۇ­ساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى.

مەرەيتوي اياسىندا «توپجارعان» ستاديونىندا «ۇلت رۋحانياتىنىڭ شامشى­راعى» اتتى رەسپۋبليكالىق ايتىس ءوتتى. ايتۋلى ءسوز دوداسىنا بەكارىس شويبەكوۆ (تۇركىستان), مۇحتار نيازوۆ (قىزىلوردا), مەيىربەك سۇلتانحان (استانا), اسەم ەرەجەقىزى (سەمەي), اسپانبەك شۇعاتاەۆ (پاۆلودار), قانات مىرزاحان (الماتى), باتىرلان ساعىنتاەۆ, توبا وتەپباەۆ سىندى جۇيرىكتەر قاتىستى.

ونەر بايگەسىن اشىپ بەرگەن ءماجىلىس توراعاسى مىرجاقىپتىڭ 140 جىلدىعى اياسىندا ءوتىپ جاتقان مەرەكەلىك ءىس-شارالار مەملەكەتتىڭ, حالىقتىڭ الاش ارىسىنا بەرگەن باعاسى, كورسەتكەن قۇرمەتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ء«بىز قازىر دە تاريحي, تاعدىرلى شاقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. الاش ارىس­تارى اڭساعان تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتتى. ەڭسەلى ەل بولدىق. سوڭعى جىلدارى پرەزيدەنتتىڭ جۇيەلى, كەشەندى رەفورمالارى حالقىمىزدىڭ جان-جاقتى قول­داۋىن تاۋىپ وتىر. ەلدەگى وڭ وزگەرىس­تەر قوعامنىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمىن نى­عايتىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى ماقساتىمىز – ادىلەتتى, قۋاتتى, تازا جانە قاۋىپسىز قازاقستان قۇرۋ. اينالىپ كەلگەندە, كەشەگى الاش ارىستارىنىڭ دا, بۇگىنگى ءبىزدىڭ دە ارمان-اڭسارىمىز وسى», دەدى ەرلان قوشانوۆ.

ايتىس قورىتىندىسىندا قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن مۇحتار نيازوۆ باس جۇلدەگە لايىق دەپ تانىلدى. ءبىرىنشى ورىن بەكارىس شويبەكوۆكە بۇيىردى. اتالعان اقىنداردىڭ ەكەۋى دە قوستانايدا شىققان سۋ جاڭا اۆتوكولىك ءمىندى.

قوستاناي وبلىسى