قازاق پەن قىرعىز حالقىنىڭ مادەني, رۋحاني, ادەبي بايلانىسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ءبىز وسى اسىل ارقاۋىمىزدى جاڭا زامانمەن بايلانىستا سالماقتاي ءبىلۋىمىز قاجەت. بىلتىر ساۋىردە قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ باستاعان دەلەگاتسيا استانادا بولىپ, قىرعىز-قازاق زيالىلار فورۋمىنا قاتىسىپ, ماناستىڭ ەسكەرتكىشىن اشىپ, تاريحي جانە بۇگىنگى ىنتىماقتاستىعىمىزدى جۇيەلى سارالاعان ەدىك. بيىل تامىز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسمي ساپارمەن بىشكەككە كەلىپ, م.اۋەزوۆ پەن ش.ايتماتوۆ سىندى دانالاردىڭ ەسكەرتكىشىن اشۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ, باۋىرلاستىقتى بيىك دەڭگەيگە كوتەردى. بۇيىرسا, وسى كۇندەرى ماناس ەلىندە قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ فورۋمى وتپەك. ءبىز بۇعان بەك قۋانىشتىمىز. «ماناس» ەپوسىندا: «اق بوكەننىڭ قىلىنداي سۋىرىلىسقان, اق بيدايدىڭ ۇنىنداي جۇعىسقان ەگىز ەل» دەپ, قىرعىز بەن قازاقتى سيپاتتايدى. بۇگىن ءبىز سونىڭ ءبىر تاراۋى ورتالىق ازياعا تانىمال موڭكە بي جونىندە وي قوزعاماقپىز.
موڭكە بي تىلەۋ ۇلى – قازاق حالقىنىڭ اتاقتى تۇلعاسى. ايگىلى ابىلقايىر حاننىڭ كەڭەسشىلەرىنىڭ ءبىرى موڭكە بي ءوز زامانىنىڭ دانا حاكىمى, سوندىقتان بولاشاقتى بولجاي بىلەتىن كورەگەندىگىمەن تانىلعان. پوەتيكالىق قالىپتاعى اسىل سوزدەرىمەن ۇلت, حالىق, ەل, الەم تاعدىرىن سارالاپ جەتكىزەتىن دەڭگەيگە كوتەرىلگەن. ارتىنا مىقتى فيلوسوفيالىق ويلار قالدىرعان شەشەندىك ونەردىڭ دە حاس شەبەرى بولدى. ونىڭ كەلەشەك وقيعالارعا تولى وسيەتى, ءتىپتى ءۇش عاسىر وتسە دە, وزەكتىلىگىن جوعالتپاعانىنا بۇگىندە قىرعىز, قازاق حالقى كۋا. بولاشاقتى كورە بىلگەن دانانىڭ ءبىر شۋماعىن عانا الىپ قاراساق, ماسەلەن, «ادام اقىسىز جۇمىس ىستەمەيدى» دەۋى – بۇگىنگى نارىق زامانىنىڭ كورىنىسى. نەمەسە, «ىشكەنىڭ سارى سۋ بولادى, بەرسەڭ ءيتىڭ ىشپەيدى, يت پەن مىسىقتاي ىرىلداسقان ەركەك پەن قاتىن بولادى». نە دەگەن كورەگەندىك!
موڭكە ءبيدىڭ ورىندى ءسوزى قالىڭ بۇقاراعا تەز تارالىپ, حالىق سوزىنە اينالدى. قارا قىلدى قاق جارىپ, شىندىقتى ايتاتىن ونىڭ باتىل دا وتكىر ءسوزى حالىققا ۇنادى. تاعى ءبىر مىسال كەلتىرەيىك:
اقىر زامان كەلگەندە:
جەر تاقىر بولار,
حالىق پاقىر بولار,
بالا جەتىم قالار,
ايەل جەسىر قالار.
قىرعىزدىڭ زامانىن جىرلاعان اتاقتى اقىنى ارىستانبەكتىڭ شىعارماشىلىعى موڭكە ءبيدىڭ دانا سوزدەرىنە وتە جاقىن جانە ۇقساس ەكەنىن كورەمىز. ءتىپتى ەكى تۇلعا تۋىندىلارىندا جولما-جول ۇقساستىقتار دا كەزدەسەدى:
موڭكە بي:
ەكى باسىن قاسقايتىپ
قايىق شىعار دەپ ەدى, –
دەسە
ارىستانبەكتە:
ەكى باسىن قايقايتىپ,
قايىق شىعار دەۋشى ەدى, –
دەپ ايتىلادى.
قىرعىز ەلىنە اتاعى جايىلعان قازاق اقىنىنىڭ شىعارماشىلىعىن قىرعىز اقىندارىنىڭ جىرلارىمەن سالىستىرۋ وتە قىزىقتى ءارى قاجەت.
قىرعىز حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى, سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى, ومىرگە دەگەن فيلوسوفيالىق كوزقاراسى, پسيحولوگياسى باۋىرلاس قازاق حالقىنان ەش ايىرماشىلىعى جوق. دەمەك حالىقتىڭ باسىنان وتكەرگەن زاماننىڭ اۋىرلىعى مەن قيىندىعى, حالقىنا, جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, تابيعاتتىڭ كەلبەتى, بولاشاققا ۇمتىلىسى, تىلەگى, ماقسات-مۇددەلەرى – وسىنىڭ بارلىعى ەكى حالىق اقىندارىنىڭ جاقىندىعىن كورسەتەدى. اقىندار دانا, ويلى بولعان. ولار وتكەندى نەمەسە ءوز ۋاقىتىن جىرلاپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە بولاشاقتى كورە, سەزىنە جانە كەلەشەك تۋرالى وي تۇيە بىلگەن.
زامانىن جىرلاعان قىرعىز اقىندارى قالىعۇل, ارىستانبەك, مولدا قىلىشتاردىڭ شىعارمالارىنا ۇڭىلسەك, ۇقساستىقتاردىڭ كوپ ەكەنىن اڭعارامىز. بۇل ۇقساستىق, بىرىنشىدەن, سول كەزدەگى وقيعالارعا قاتىستى بولسا, ەكىنشىدەن, شىعارمالارى ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىزشا بەرىلىپ, ارالاسىپ كەتكەننەن بولسا كەرەك. راسىندا, مۇنداي جاعدايدا ولاردىڭ شىعارماشىلىعىنا ماتىندىك تالداۋ جاساپ, قاي جولدىڭ كىمدىكى, كىمنىڭ اۋەلى جىرلاعانىن ناقتى ايتۋ قيىن.
مىسالى, قىرعىز اقىنى قالىعۇل باي ۇلى حالىققا مىناداي جولدار قالدىرىپ كەتكەن:
ءوڭى سارى, كوزى كوك ورىس كەلەر,
ۇزىن ءشوپتىڭ بارلىعىن ورىپ كەلەر,
قىسقا ءشوپتىڭ بارلىعىن قورىپ كەلەر.
بۇل – پاتشالىق يمپەريانىڭ جاقىنداپ كەلە جاتقان باسقىنشىلىق ىستەرىن ايشىقتى سۋرەتتەيتىن جولدار. قالىعۇل باي ۇلى ورىستاردىڭ قىرعىز جەرىنە كەلۋىن جاي عانا بولجامايدى, ول ءوزى ەستىگەن, جاقسى بىلەتىن مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ قورىتىندى جاسايدى:
ومبىعا ورىس تولدى دەيد,
ءبىزدى جىلاتار كەزى بولدى دەيد,
الماتىعا ورىستان
اسكەر كەلىپ قوندى دەيد.
قازاقتى ءبۇتىن قاراتىپ,
ءبىزدى قاقساتار كەزى بولدى دەيد.
بەلگىلى عالىم باۋىرجان ومار ۇلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىندا جانە ودان كەيىنگى «زار زامان پوەزياسى» اتتى ەڭبەگىندە ەكى حالىقتىڭ زامانا دۇلدۇلدەرى – موڭكە بي, بۇقار جىراۋ, دۋلات باباتاي ۇلى, شورتانباي قاناي ۇلى, مۇرات موڭكە ۇلى, ابۋباكىر شوقان ۇلى (كەردەرى), قالىعۇل باي ۇلى, ارىستانبەك بۇيلاش ۇلى, مولدا قىلىش شىعارمالارىن سالىستىرا وتىرىپ, كوپتەگەن ورتاق دۇنيەلەردى تاپقان, ماتىندىك تالداۋ جۇرگىزگەن. ول بىلاي دەيدى: «قىرعىز زار زامان ادەبيەتىنىڭ كوشباستاۋشىسى قالىعۇل باي ۇلىنىڭ «اقىرزامان» تولعاۋى – موڭكە ءبيدىڭ مۇراسىمەن وتە مازمۇنداس شىعارما. جەردىڭ تاقىر بولۋى, اعايىننىڭ تاسباۋىرلىعى, ايەلدىڭ ەرگە تەڭەلۋى حاقىنداعى تۇجىرىمدار ەكەۋىنە دە ورتاق. موڭكە ءبيدىڭ ايتقاندارى ءار جەردە, ءار نۇسقادا جاريالانىپ جۇرسە, قالىعۇلدىڭ «اقىرزامانى» – ەل اقىندارىنىڭ انتولوگيالىق جيناعىنا ەنگەن تۇتاس دۇنيە» (ومار ۇلى ب. زار زامان پوەزياسى. –الماتى: «اتامۇرا», 2024. 73-74 بب.).
قالىعۇل اقىن حالىق كۇشى مەن بيلىگىنەن ايىرىلىپ, جەر-سۋ, مال-م ۇلىك تۇگىلى, اقىل-ساناسى تۇتقىنعا ءتۇسىپ, ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرى وزگەرسە اقىرزامان ءداۋىرىنىڭ بەلگىسى رەتىندە كورسەتەدى. اقىننىڭ دانالىعى بىلاي دەيدى:
تۋعانىڭ قاس بولار,
قوراڭ بوس بولار.
مىنگەنىڭ اعاش ات بولار,
ىعى جوققا جان بەرىپ,
يمانىنا جات بولار.
تاۋ توعاي بولار,
توقال بايبىشە بولار.
سيىر پۇل بولار,
قۇل بي بولار.
وسىنداي جولدار موڭكە بي جىرىندا دا كەزدەسەدى. مەزگىل وزگەرمەپتى, قىرعىز بەن قازاق حالقىنىڭ ءومىرى تاعدىرلاس بولىپتى. پاتشالىق رەسەي جۇرگىزگەن ساياسات ەكى حالىققا بىردەي اسەر ەتكەن ەكەن.
موڭكە بي بىلاي دەيدى:
ەركەگىڭ قازانشى بولادى,
ايەلىڭ بازارشى بولادى...
ايەل ەرگە تەڭەلەدى,
كول تەڭىزگە تەڭەلەدى,
سيىر وگىزگە تەڭەلەدى.
ەمشەكتەرى سالپىلداپ,
ۇيات جاعى كەم بولار...
مىنە وسى وي قالىعۇلدىڭ شىعارماشىلىعىندا تومەندەگىشە بەرىلگەن:
تاقياسىن قولعا الىپ,
قىز جىگىتتى قۋالار...
ەرى مەنەن ايتىسسا
ەلدە ەركەك كوپ دەگەن
قاتىن شىعار.
قىرعىزدىڭ ەل اقىنى ارىستانبەكتىڭ شىعارماشىلىعى قالىعۇل مەن موڭكە ءبيدىڭ مۇراسىنا جاقىن. ونىڭ «تار زامانىندا» دا رەسەي يمپەرياسىنىڭ قىرعىز جەرىنە كەلۋى تۋرالى ايتىلادى.
بۇگىنگى كۇنى قالىعۇلدى دا, موڭكەنى دە ساۋەگەيلىگىن باعالاپ, «قىرعىزدىڭ نوسترادامۋسى», «قازاقتىڭ نوسترادامۋسى» دەپ اتايدى.
قالىعۇلدىڭ ايتقاندارى:
تەگىس جەردەن ديىرمەن شىعار,
تەكسىز جەردەن بي شىعار.
قىزىل شاقا تيىن شىعار,
شولاق ەتەك شاپان شىعار.
اتاسىنان بالاسى قيىن شىعار.
وت اربامەن, تىڭداۋشىم,
جول قىسقارار.
ەتەك-جەڭى شولتيىپ,
توڭ قىسقارار.
قىلسا جۇمىس بىتپەگەن
كۇن قىسقارعان زامانا
موڭكە ءبيدىڭ ايتقاندارى:
دۇنيەنىڭ جۇزىنە
ورە مەن تەمىردەن جول تارتىلادى...
حالىققا ءبىر تيىن پايداسى جوق,
اي سايىن باس قوسقان جيىن بولادى...
بەتىڭنەن الىپ تۇسەر ءىنىڭ بولادى,
ەرتەڭىنە سەنبەيتىن كۇنىڭ بولادى.
قالىعۇل: «كۇندە كەڭەس-جيىن شىعار» دەسە, موڭكە بي: «اي سايىن جيىن بولار» دەيدى. قالىعۇل «تەكسىز جەردەن بي شىعار» دەسە, موڭكە بي: «جاس بالادان ءبيىڭ بولار» دەيدى.
قورىتا ايتقاندا, موڭكە ءبيدىڭ مۇراسى ارىستانبەك, الداش مولدا, سولتوباي, مولدا قىلىش شىعارمالارىمەن ۇندەس. بۇل ۇندەستىك ەكى ەلدىڭ رۋحتاستىعىنان تۋىندايدى.
ابدىلداجان اكماتاليەۆ,
قىرعىز عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ادەبيەتتانۋشى
بىشكەك