اقتوبەدە تاريحي تۇلعا, قازاق حاندىعى ءداۋىرىنىڭ ءىرى وكىلى, كورەگەن بي, ءوز زامانىنىڭ ويشىلى موڭكە بي تىلەۋ ۇلىنىڭ 350 جىلدىعىنا ارنالعان كەڭ كولەمدە ءىس-شارالار ءوتتى. تاحاۋي احتانوۆ اتىنداعى وبلىستىق تەاتر ساحناسىندا «موڭكە بي» تاريحي دراماسى ساحنالاندى. وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى اقشات ەلدىمەكەنىندە قازاق كۇرەسى, توعىزقۇمالاق پەن اسىق اتۋدان سايىس ءوتىپ, ات بايگەسى ۇيىمداستىرىلدى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
اقشاتتا دوڭگەلەنە تىگىلگەن 60 اقشاڭقان كيىز ءۇي 20 مىڭنان استام قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتاردى قابىلدادى. ەتنواۋىلداعى شارالار احمەت جۇبانوۆ اتىنداعى قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ ورىنداۋىنداعى موڭكە ءبيدىڭ «قيقۋ داۋرەن» كۇيىمەن باستالىپ, ءداستۇرلى انشىلەر مەن جىراۋلار ورىنداۋىنداعى جىر, تەرمە, حالىق اندەرىمەن جالعاستى. مەرەيتوي اياسىندا رەسپۋبليكالىق ءمۇشايرانىڭ قورىتىندىسى شىعارىلىپ, جەڭىمپازدار ماراپاتتالدى.
ونەر ورتالىعىندا وتكەن «مىڭجىلدىقتى بولجاعان موڭكە بي» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا 1675-1756 جىلدارى قازاق حاندىعىنىڭ كۇردەلى كەزەڭىندە ءومىر سۇرگەن تۇلعانىڭ ەل ىشىندە ساقتالعان مۇرالارى, ول ءومىر سۇرگەن تاريحي كەزەڭ تۋرالى ايتىلدى. اكەسى تىلەۋ مەن تۋعان اعاسى جولدىاياق سايرام سوعىسىندا جوڭعارلارمەن ەرلىكپەن قازا تاۋىپ, جاستاي اكەسىز وسكەن بالا موڭكەنىڭ كىشكەنتايىنان ەل ىشىندەگى داۋلارعا قاتىسقانى تۋرالى دەرەك ايتىلدى. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باۋىرجان جاقىپ «موڭكە بي وسيەتتەرىنىڭ ومىرشەڭدىگى» تۋرالى بايانداماسىندا موڭكەنىڭ دانالىعى, اۋليەلىگى قۇبىلىسىنا توقتالدى. انىعى سول, ونىڭ تۇپكى باباسى نوعايلىنىڭ ەدىگە بيىنەن تاراعان, جاۋگەرشىلىكتە بيلىك ءۇشىن قىرقىستا مۇعالجاردىڭ بويىنا جاسىرىن تاستاپ كەتكەن نۇرادديننەن تاراعان ۇرپاعى. دانانىڭ ەل ىشىندە تاراعان سوزدەرىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, ساكەن سەيفۋللين, نۇرجان ناۋشاباەۆ, احمەت جۇبانوۆ حاتقا ءتۇسىردى. «عالىمدار اراسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى موڭكەگە ەڭ العاش قالام تارتتى. ول 1926 جىلى «ساۋات اشقىش» كىتابىندا شەكتى موڭكە بي جەتى جاسىندا بيلىك ايتىپ, كىسى قۇنى داۋىن بىتىرگەنىن جازادى. موڭكە ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە تەمىرجول سالىنعان جوق, تەپلوۆوزدار دا شىققان جوق. سوعان قاراماستان اۋليە ءتۇرلى-ءتۇرلى حالىق بولاتىنىن, كۇندىز ءتۇنى جارىق بولاتىنىن ايتىپ, ەلەكتر شامدارىن بولجاپ كەتتى. ەلەكتر شامدارى ەۋروپا كوشەلەرىندە ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا پايدا بولعانىن ەسكەرسەك, ونى 150 جىل بۇرىن كورە بىلگەن.
«بارماقتاي زات تاۋدى جىعار» دەپ اتوم بومباسىن ايتىپ كەتكەندەي. موڭكە ءبيدىڭ شەشەندىك ونەرى تۋرالى ارحيۆ قۇجاتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, بۇگىنگە جەتكىزگەن فولكلورتانۋشىلار – بالتاباي تاڭجارباەۆ, نىسانبەك تورەقۇلوۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, باۋىرجان ومار ۇلى, سەرىكقالي بايمەنشە», دەدى باۋىرجان جاقىپ.
قازىرگى ۋاقىتتا موڭكەنىڭ «قيقۋ داۋرەن», «شالقىما», ء«وتتىڭ جالعان-اي» جانە «جيىن. القا. كەڭەس» كۇيلەرى قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ رەپەرتۋارىنا ەنگەن. «موڭكە بي بابامىز سان قىرلى دارىن يەسى بولعان. سونىڭ ءبىر قىرى –سازگەرلىگى, كۇيشىلىگى. قۇرمانعازى وركەسترىنە موڭكەنىڭ كۇيلەرى امانعالي ماعزۇم ۇلىنان كۇيشىلىكتى ۇيرەنگەن ۇستازدارىمىزدان كەلدى. ال, امانعالي كەزىندە اقتوبە وبلىسىنىڭ ويىل اۋدانىنىڭ كۇيشىلەرىنەن ۇيرەنگەن. سوعان قاراعاندا موڭكە تىلەۋ ۇلى جاستىق شاعىن ويىل جاعىندا وتكىزگەن سياقتى. ايتا كەتۋ كەرەك, موڭكەنىڭ «جيىن. القا. كەڭەس» كۇيى قۇرمانعازى وركەسترىندە كومپوزيتور ماكالىم قويشىباەۆتىڭ سيمفونياسىنا كىرىپ, ونى جاس كەزىمىزدە ورىنداپ جۇردىك. موڭكە بابامىزعا ارناپ وتكىزىلىپ جاتقان وسى ءىس-شارادا «جيىن. القا. كەڭەس» كۇيىن ورىندايمىن. موڭكەنىڭ كۇيلەرى بۇگىندە نوتاعا ءتۇستى, وركەستر ويناپ جاتىر, حالىققا بەلگىلى», دەدى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ پروفەسسورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەرسايىن باسىقاراەۆ.
اقتوبە وبلىسى