ورالۋ: رۋح كۇشى

سوندا اقتاڭگەر اقىن عافۋ قايىربەكوۆ قوس بالداعىمەن ساحناعا شويناڭداي كوتەرىلىپ, مىنبەردىڭ جاقتاۋىنا سۇيەنە, يكەمدەلە تۇرىپ اعىل-تەگىل ءسوزىن باس­تاپ, جويقىن ويلارىن تۇيدەكتەتە اتقى­لاپ, زالدىڭ الدىڭعى قاتارىندا وتىر­عان شولپان احمەتقىزى مەن گۇلنار مىرجاقىپقىزىنا: «مىنە, الىپتاردىڭ قىزدارى وتىر, اقاڭ, جاقاڭ ءتىرى!», دەپ شىپ­شىعان ماڭدايىن, جاساۋراعان جانارىن بەتورامالىمەن سۇرتكىلەپ, ساحنادان تۇسە بەرگەن. مىنە, ارادا 34 جىل وتكەندە مىرجاقىپ اتالارىنىڭ تويىنا ۇرپاقتارى – نۇرلان, ەرلان, دينارا, جاننات كەلگەنى قانداي جاراسىمدى ەدى.

مىرجاقىپ قيىر شەتتە جۇرگەندە تۋعان جەرىن ارمانداپ: «جازا كور, توپىراقتى ەلدەن, اللا!» دەپ جالبارىنىپتى. بۇل ارمانى ورىندالىپ, 1992 جىلدىڭ 18 قىركۇيەگىندە تۋعان توپىراعىنا ماڭ­گى­­لىك­كە جامباسى ءتيدى. سول 18 كۇندىك قارالى ساپارعا تورعايدان اتتانعان ارناۋلى ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ ەسىمدەرىن بۇگىن قۇرمەتپەن اتاپ وتكەننىڭ ەش ارتىقتىعى جوق دەپ ەسەپتەيمىن. ولار: الماتىلىق عالىم مارات ابسەمەتوۆ, رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ تورعاي وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى قايسار ءالىم, جانكەلدين اۋداندىق جاستار ءىسى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ايدار تالپاقوۆ, ميليتسيا كاپيتانى سەرىك اسقاروۆ, ارقالىق اۆتوبۋس پاركىنىڭ جۇرگىزۋشىلەرى – كەڭەسباي مەركين جانە حاميت رايىمحانوۆ. ومىردەن وتكەن­دە­رى­نىڭ رۋحى شات بولسىن!

اقتەڭىزدە ايداۋدا جۇرگەندە مىرجا­قىپپەن كورىسىپ, «ۇلت ءۇشىن كۇرەستە العان بەتتەن قايت­پايمىز» دەپ باتۋالاسقان ابىز, قۇران قاري فايزوللا ساتىبالدى ۇلى: «قيانات كەتپەس – توقتاۋسىز, ءادىل ءسوز قالماس – قۇپتاۋسىز. كۇندەردىڭ كۇنى بول­عاندا, مىرجاقىپ كەتپەس – جوقتاۋسىز!» دەپ كۇ­ڭىرەن­­گەن ەدى, ايتقانى ايداي كەلدى عوي, مىنە.

مىرجاقىپ ورالعالى ەلدىك رۋح اسقاق­تاي تۇسكەندەي سەزىندىك. تاۋەلسىزدىكتىڭ تەگەۋرىندى ناقىشتارى ءار جۇرەكتى ەلدىك الىپ ىستەرگە جۇمىلدىرا باستادى. باياعى «ويان, قازاق!» ۇرانىنىڭ دابىلىنان ءدۇر سىلكىنىپ, سەرگەك قالىپقا بەيىمدەلگەن بۇگىنگى قازاق ويلانۋعا بەت بۇرعان.

اجىراماس قوس تۇلعا: اقاڭ مەن جاقاڭ. تورعايدان تۇلەپ ۇشىپ, الاش قوزعا­لى­سى­نىڭ باستاۋىندا تۇرعان قوس عۇلاما. ەش­نارسە كولەگەيلەي المايتىن ماڭگىلىك جارقىن ءجۇزدى جاسامپازدىق جامپوزدارى. ءبىرتۋار الاش كوسەمدەرى.

اقاڭ الماتى تۇبىندە اتىلىپ كەتتى. جاقاڭنىڭ سۇيەگىن 57 جىلدان سوڭ كا­رەليا­دان, سوسنوۆەتس ستانساسىندا جەرلەنگەن جەرىنەن تۋعان توپىراعى قىزبەل وڭىرىنە – بيدايىق اۋىلىنا اكەلىپ جەر قوينىنا قايتا تابىستادىق. بۇل ەلجاندىلىق ءىس – ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭىندا بولعان ايتۋلى وقيعا رەتىندە تاريحقا ەندى.

مىرجاقىپ ورالۋىنىڭ تانىمى مەن تاعىلىمى, مىنە, قايعى مەن قۋانىش قاپتال­داس­قان سول كۇندەردەن جۇلگەلەنىپ, كۇللى ەلىمىزگە جان-جاقتى قىرىنان پاش ەتىلە باستادى. تانىمى – ءاليحان بوكەيحان, مۇستافا شوقاي, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى سىندى الاش ارىستارىنىڭ سىرت جەردە سۇيەكتەرى قالعانىنا نالۋ مەن نازالانۋ بولسا, تاعىلىمى – سول ارداقتىلارىمىزدىڭ مۇردەسىن تۋعان توپىراعىنا جەتكىزۋدىڭ سەبەپ-سالدارلارىن ەجىكتەپ, وسى تەكتەس باتىل قادام جاساۋ ۇمتىلىسىنا مارتتىكپەن بەكىن­گەندىك ەدى. ءيا, بۇل رەتتە ساتىمەن وڭعا­رىلعان ءىس دەپ, اراعا ۇزاق ۋاقىت سالىپ سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ سۇيەك-ك ۇلىنىڭ ەلگە جەت­كىزىلىپ, راسىمدەلىپ قويىلۋىن ايتۋعا بولادى.

مىرجاقىپتىڭ ورالۋىنان سوڭ ونىڭ رۋح كۇشىنىڭ ەسەلەنە تۇسكەنىن سەزىنگەندەي كۇي كەشتىك. ونىڭ «ويان, قازاق!» دەپ سالعان باياعى دابىلى بۇگىندە ءار قازاقتىڭ جۇرەگىنە وزگەشە جىگەر بەرىپ, كۇش-قۋات قۇيدى. تاۋەل­سىزدىككە سەرپىن, سەرگەكتىك, سەزىم­تال­دىق, سانالىلىق سىيلادى. ال مىر­جاقىپتىڭ تۋعان قىزى, ەرەكشە جاراتىلىستى گۇلنار كەيۋانا كەشەگى ءاليحان, احمەت اتا­لارىنىڭ تىزەسىندە وتىرىپ, ءتورت-بەس جاسىن­داعى ەستىگەندەرىنەن, ەسەيگەندەگى كوزبەن كورگەندەرىنەن تارقاتىپ توم-توم كىتاپ جازىپ, ءجۇز جاسىنا سىنىق سۇيەم قالعاندا «ارداقتاپ ءوتتىم الاشىمدى» دەپ كوز جۇمدى.تىرىسىندە بيلىك تاراپىنان ءبىر ماراپات كورمەي, ءبىراۋىز جىلى ءسوز ەستىمەي, ەڭبەگىن ەشكىمگە بۇلداماي كەتتى. ەڭ قۇدىرەتتىسى سول, التىن كومبەلى جۇرەكتىڭ الاش تۇرعىسىنداعى كول-كوسىر قازىناسى ەلىنىڭ قۇلاعىنا جەتتى. كۇللى قازاق ايەلىنىڭ قاسىرەتىن ءبىر باسىنا جيناعان قايران سول گۇلنار مىرجاقىپقىزىنىڭ تۋعانىنا بيىل – 110 جىل. كەڭەس تۇسىندا قاسىرەت شەككەن انالاردىڭ جيىنتىق بەينەسى رەتىندە وسى گۇلنار مىرجاقىپقىزىنا لايىقتى ەسكەرت­كىش ورناتساق, ەلدىگىمىزدى ايقىنداماي ما؟

دۋلات ۇلىنىڭ سۇيەگى الىس كارەليانىڭ سوسنوۆەتس ستانساسى­نان تابىلعان سوڭ, ءارى-ءسارى كۇي كەشتىك. بيلىك تاراپىنان بەي­جاي­لىق بايقالدى. وسى تۇستا گۇلنار مىرجاقىپقىزى اكە رۋحىن اسقاقتاتارلىق بەرىك بايلامعا كەلىپ: «اكەمنىڭ دەنەسى اكە­لىن­­بەسە, وسى تورعايدا ولگەنىم ارتىق!» دەپ, ەرجۇرەك قازاق قىزىنا ءتان مىنەز كور­سەت­تى. ءساتىن سالىپ, اكەسىنىڭ بيدايىق­تاعى قايى­را جەرلەنۋىنىڭ باسى-قاسىندا ءوزى ءجۇردى...

ۇلت پەن مىرجاقىپ – ەگىز ۇعىم! ۇل­تى­نىڭ مۇڭىن مۇڭداعان ونىڭ تاعى ءبىر ۇزەڭ­گىلەس سەرىگى, قىزبەلدە تۋعان تۇيدەي قۇر­داسى, الاشتىڭ زاڭعار زاڭگەرى سەيدازىم قادىرباەۆتىڭ دا تۋعانىنا بيىل – 140 جىل. ول الاشوردا ۇكىمەتى – ۇلت كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە كانديدات بولعان, ادىلەت حالىق كوميسسارياتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى رەتىندە سوت جۇيەسىندە قازاق ءتىلىنىڭ ورنى­عۋى­نا جانكەشتىلىكپەن ەڭبەك سىڭىرگەن ۇلتجاندى تۇلعا. قازاق اۆ­تونومياسىنىڭ تۇڭعىش اتا زاڭى اۆتور­­­لارىنىڭ ءبىرى, بىلىكتى اۋدار­ماشى, ازات­تىق جولىنداعى كۇرەستىڭ جالىندى ۇيىم­داستىرۋشىسى سەيدازىم قادىر­باەۆ­تىڭ مۇرالارىن ۇرپاق جادىندا قالدىرۋ ءۇشىن قىرۋار ءىس-شارا جۇزەگە اسى­­رىلعانى ابزال. 

قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمدىگى مىرجاقىپ دۋلات­ ۇلىنىڭ مەرەيتويىنا دايىندىقتى ەرتە باستاپ, جول جوندەلىپ, قىزبەل, بيدايىق اۋىلدارى اباتتاندىرىلىپ, قوستانايدا ەسكەرتكىشى ورناتىلىپ, ۇرپاقتارىنىڭ دا ارالاسۋىمەن كەسەنەسى, مۇراجايى جاڭ­­عىر­تىلىپ, جالپى حالىق ەڭسەسى كوتە­رىلىپ قالعانىن بايقايمىز. ەلدىك ىسكە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى بەرىك بەيسەنعاليەۆ پەن قازىبەك يسا بەلسەنە ارالاسىپ, كەيبىر تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە مۇرىندىق بولدى. ۇلتجاندى ازامات بەرىك تۇرسىنبەك ۇلىنىڭ مىرجاقىپ تويىنداعى اقىندار ايتىسىنىڭ جۇلدەگەرىنە ءوز وتباسىنىڭ اتىنان جەڭىل اۆتوكولىك تىگۋى, مەرەكەلىك كىتاپتىڭ تۇرىك تىلىنە ءتارجىمالانۋىنا ۇيتقى بولعانى تۇشىندىرادى. ءبىر كەزدەرى تۇرىك كوسەمى اتاتۇرىك مىرجاقىپتىڭ «ويان, قازاعىن» ءوز انا تىلىنە اۋدارتىپ, حالقىنا ۇلگى ەتكەن بولسا, ەندى سونداي ءبىر رۋحاني جارقىن مىسالدىڭ جالعاسقانىنا كۋاگەرمىز.

سونداي-اق وبلىس اكىمى ق.اقساقالوۆ­تىڭ قولداۋىمەن «مىرجاقىپ دۋلات ۇلى» عۇمىر­نامالىق كىتابىنىڭ جارىق كورىپ, اعىل­­شىن تىلىنە اۋدارىلىپ جاتقانى, مىنە, الاش­­تىق رۋح كۇشىنىڭ تەڭدەسسىز ونەگەسى دەرلىك.

ەندىگى ءبىر وزەكتى ماسەلەگە قاتىستى ۇسى­نى­سىمىزدى جەتكىزسەك دەيمىز. ماع­جاننىڭ, ءابىشتىڭ, قادىردىڭ, فاري­زانىڭ تۋعان وبلىستارىندا ارنايى ورتالىقتارى بار. بۇل تۇرعىدا بايتۇرسىن ۇلى مەن دۋلات ۇلىنىڭ عىلىمي-تانىمدىق ورتا­لى­عىن قوستانايدا اشۋ جونىندە ۇسىنىس بەرگەنىمىزدە, قۇمار اقسا­قالوۆ قۇپتاعان ەدى. سونىڭ اشىلۋىنا كۋاگەر بولۋعا جازسىن.

ابايدىڭ 180 جىلدىعى دۇركىرەپ ءوتتى. كۇللى وبلىس جۇمىلىپ, سەمەيگە ءتۇرلى نىساندار سالىپ بەرۋگە بەكىنگەن ەكەن. ءيا, الاشتىڭ وزەگى – سەمەيگە كومەك وسىنداي. ال الاشتىڭ ج ۇلىنى – جىمپيتى دەسەك, الاشتىڭ تابانى – تورعايعا قانداي ناقتى قولداۋ بولار ەكەن؟ پرەزيدەنت بيىلعى جول­داۋىندا تورعاي وڭىرىنە قاتىستى ەرەكشە قاداپ ايتتى عوي.

ازاتتىق جولىنداعى بەلسەندى كۇرەس­كەردىڭ ايتىپ, جازىپ كەتكەندەرى وسىنداي مەرەيتويلىق ساتتە ساناعا ءتۇرلى وي سالىپ, كوكىرەكتى شايداي اشىپ جىبەرەتىندەي. «مەن نە بولسام, بولايىن ساعان ساداقا, سۇيىكتى جۇرتىم, قاقپانعا ءتۇسىپ الدانبا!» دەپ كۇڭىرەنگەن مىرجاقىپ ۇلتتىق رۋحتى بىلايشا جىگەرلەنە قايراي تۇسەدى: «الاش!» دەپ ۇران ەستىلسە, كىم بۇرىلماس قانىنا!».

نەمەسە ونىڭ «جاعالاسپاي, جارماس­پاي ەشكىم قاتاردان ورىن بەرمەيدى. باس­قالارمەن تىزەلەسۋگە, تارتىسۋعا, جارىسۋعا وقۋ-ءبىلىم كەرەك. نادان جۇرت وقىمىستى-ءبىلىمدى جۇرتپەن قاتار تىرشىلىك ەتە المايدى. ەسىگىندە ءجۇرىپ ازىپ-توزىپ كەتەدى», دەپ بولا­شاققا جول سىلتەۋىنەن حالىق مۇددەسىن ويلاۋ­دىڭ جارقىن مىسالىن اڭعارۋعا بولادى عوي.

ءيا, سوناۋ ءبىر تىلسىم زاماننىڭ وكىنىشتى احۋالىن ويلاعاندا جۇرەككە تۇسكەن اۋىرت­پالىقتىڭ ءالى جازىلماعان جارا ىسپەتتى سىزداتاتىنىن نەسىنە جاسىرا­مىز؟ جەردىڭ كەتكەنى – كۇيىك, ءدىننىڭ سولقىل­دا­ق­تىعى – دىلسىزدىك, حالدىڭ حاراب بولۋى – قارەكەتسىزدىك ەكەنىنە ءالى مويىن­سىنىپ جۇرگەندەي ەمەسپىز بە؟ بۇعان مىرجاقىپتىڭ ايگىلى ء«تىل مۇڭىن» قوسساق, سول مۇڭ قازىر دە شە­مەندى شەرگە ۇلاسىپ كەتەدى... ءبىر ءسۇيىنىش­تىسى, بۇل جىكتەلگەن كۇيىكتەر «مىر­جاقىپشا» قاتىپ-سەمىپ, تۇرالاپ-تارىنىپ, قورۋسىز, قورعانسىز كۇيىندە قالعان جوق. ىلكىم ىلگەرىلەۋشىلىك سەزىلەدى. اراعا سىنا بوپ قاعىلعان قىزىل كەڭەستىك كەزەڭنىڭ – جەتپىس جىلدان استامعى كەساپاتى مەن كەسەلىنىڭ قىلبۇراۋىنان مۇلدە سىتىلىپ كەتۋ وڭايلىققا تۇسپەگەنى انىق. بىراق «ويانعان قازاقتىڭ» ويلىلىققا باتقان بۇگىنگى قارە­كەتىنەن ەرتەڭگى نۇرلى ءومىردىڭ جان جادىراتار شۋاعى سەزىلەتىندەي.

ءاربىر شىعارماشىلىق ەڭبەكتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن وزىندىك تالان-تالايى بولادى. پاتشالىق رەسەيدىڭ زارەسىن الىپ, قۇتىن قاشىرا كەلگەن «ويان, قازاق!», مىنە, سونداي «قاتىگەزدىك» سيپاتىمەن ماڭدايىن تاسقا دا سوقتى, تاۋعا دا ۇردى. يتجاندى ەكەن, تەمىردەي تەگەۋرىنى قانداي تەپكىگە دە شىداس بەردى. كىتاپ تاركىلەنىپ, يەسىنە 1,5 جىلعا كىسەن سالىندى. حالىق اراشا ءتۇسىپ, ايىپپ ۇلىن جىلۋلاپ تولەپ, تاسقا باسىل­عان جىگەرلى ءسوزدىڭ ءوزىن دە, يەسىن دە ەركىندىككە شىعارىپ الدى. جۇرەككە بوس­تاندىق ۇرىعىن تاستار اسىل سوزگە سۋساعان ەل ابدەن شولىركەپ وتىر ەكەن, ەش قۇقايدان قايمىقپادى. قىبىرلاپ ويانىپ, تىرلىككە تالپىندى. مىرجاقىپتىڭ كوكسەگەنى دە سونداي ەلى­شىلىك ەڭسە كوتەرۋدىڭ قامى بولاتىن. بۇل ۇلى ميسسياسىن دىتتەڭكىرەپ ۇلگەرگەنى تاريحقا ايان.

«جەر ماسەلەسى» دەگەن ماقالاسىندا («ايقاپ», 1911 جىل, №11) مىرجاقىپ كوكەي­كەستى ەكى جاعدايدى قوزعايدى. ءبىرى – قالا بولۋ كەرەك دەۋشىلەردىڭ پىكىرى. ەكىنشىسى – كوشىپ ءجۇرۋدى قالايتىنداردىڭ توقتامى. وسى ەكى ويدىڭ جاقتاستارى ارقيلى شەشىم ايتادى. باستاپقىلار, جەر جۇزىندەگى حالىقتاردىڭ ءبىرازى قالا بولىپ وتىر, مال باعىپ كوشىپ جۇرمەگەندىكتەن, قىرىلىپ قالماعان دەي كەلىپ بىلايشا تۇيىندەيدى: «بۇلاردى كورە تۇرا, ءبىز, قازاقتار دا, قالا بولىپ, مالدىڭ سانىن كەمىتىپ, باعاسىن كوتەرىپ, ەگىن سالىپ, ساۋ­دا قىلىپ, وقۋ وقىپ, ونەر تاۋىپ, وزى­مىزدەن الداعى جۇرتتىڭ ىستەگەنىن ىستەپ, سولاردىڭ جولىنا تۇسەيىك, سول ۋاقىتتا عانا قاتارداعى حالىقتاردىڭ ءبىرى بولا الامىز». ال كوشىپ ءجۇرۋدى جاقتايتىندار: «قازاق – مال باققان حالىق. قازىرگى باعىپ وتىرعان مالىنا لايىق جەر قالدىرماي تاستاۋىن اقىلعا سىيدىرۋعا بولمايدى. حالىقتىڭ عۇمىرى 20–30 جىلدىعىنا ەمەس, دۇنيە تۇرعانشا تۇرادى. سونىڭ ءۇشىن ءتۇبىن ويلاعاندا, قازىرگى تۇرمىستىڭ نەشە عاسىرلاردان بەرى بەكىپ قالعان نەگىزىن بۇزباسقا كەرەك», دەپ قالىپتاسقان تىرشىلىك كاسىبىنەن كوز جازىپ قالماۋدى ىقتياتتايدى. ارينە, قوس تاڭداۋدىڭ دا زامانىنا لايىق ەرەكشەلىكتەرى بارى بەلگىلى. قايسى جولعا تۇسكەن دۇرىس؟ كۇش­تەپ تاڭا المايسىڭ. ۋاقىت ءوزى ەكشەيدى. تەك اداسىپ قالماعان ابزال. مىرجاقىپ كۇدىكپەن شوشىنتىپ, اقىلمەن سابىرعا شاقىرىپ وي تاس­تايدى. حالىقتىڭ ءوسىپ, جەردىڭ وسپەۋى ءھام توزۋى, قازاق جەرى پاتشا مۇلكى سانالىپ, سول سەبەپتى ميلليون­داپ جەرسىز مۇجىقتى ۇكىمەتتىڭ قازاق جەرىنە قونىستاندىرۋى, بۇل تىلەۋسىز قوناق­تار كەلە باستاعاننان بەرى جەر تارىلىپ, اتامەكەننەن ىرگە قوزعالىپ, قازاق شارۋاسىنىڭ كۇيزەلۋى, 15–20 جىلدان بەرى بۇل كوشپەلى مۇجىقتاردىڭ كەلىپ ءبىتۋىنىڭ ۇشى كورىنبەۋى نەلىكتەن؟ بۇلاي بولعاندا, ەندى از جىلدا قازاق حالقى ەڭ جامان جەردە سورلاپ قالىپ, اقىرىندا تيتىقتاپ ءبىتۋى ىقتيمال دەگەندى جانە قوسىپ قويا­دى. ساقتاندىرادى. ساراپتاي بىلۋگە شاقىرادى.

م.دۋلات ۇلى دىنگە قاتىستى وي-پىكىر­لەرىن پروزا, پوەزيا تۇرىندە دە جازىپ, ءارتۇرلى باسىلىمداردا, اتاپ ايتقاندا, «سەركە», «قازاق» گازەتتەرى مەن «ايقاپ» جۋر­نالىندا جۇيەلى جاريالاپ وتىرعان. ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز» («سەركە», 1907 جىل, №2) دەگەن ماقالاسىندا ول: «...ەندى شەنەۋنىكتەر ءبىزدىڭ دىنىمىزگە, اتادان مۇرا بولىپ كەلە جاتقان ادەت-عۇرپىمىزعا, ءبىزدىڭ مول­دالارعا عانا ءتيىستى نەكە ماسەلەسىنە دە ارالاسا باستادى, ءدىني كىتاپتاردى تۇتقىنعا الدى», دەپ دىنگە قاتىستى قىسپاقتىڭ كەيبىر قيسىنسىز نەگىزدەرىن تاراتىپ بايان­داعان. دىنگە كوزقاراس قىرىق جاماۋ, قىرعيقاباق, قارسىلىقتى جاعدايدا يماندىلىقتى تۋرا كوزدەگەن كەلىسىمدەردىڭ ءجونىن ءجىتى اڭعارا ءبىلۋدىڭ پايداسى ۇشان-تەڭىز ەكەندىگىن مىرجاقىپ ءاردايىم ايتىپ, جازعاندارىن دا نەگىزگە الىپ وتىراتىنى بايقالادى.

ءمىردىڭ وعىنداي وسى «حاراب» ءسوزى مىر­جاقىپتىڭ تىلىنە تەگىننەن-تەگىن ورالماعان شىعار. قۇرۋ, كۇيرەۋ مانىندەگى, «مەن قازاقپىن» دەگەننىڭ نامىسىن تىلگىلەپ, شاراداي كوزىن شاراسىزدىقپەن اشتىراتىن قايقى قىلىش جۇزىندەي لىپىپ تۇرعان «جان العىش» ءسوز. مىرجاقىپ ىشتەي ءمۇجىلىپ, «سىرىم» دەپ ولەڭ جازىپ, ءوز سىرىنا ءوز مۇڭىن قوسىپ كۇيزەلگەندە, جۇرتقا پايداسىن تيگىزۋگە اسىعىپ, ىنتىققان. ايتپەسە: «باستا – باقىت, قولدا –داۋلەت, تاندە – جان, كىم ايتا الار, ۇنەمى كەتپەي تۇرارىن. مۇنىڭ ءبارىن بىلسەڭ, قازاق بالاسى, ءحالىڭ حاراب, ونان دا عاجاپ شىداۋىڭ», دەپ كىمگە بازىنا ايتىپ, زارىمەن زاپىران قۇستىرار دەسەيشى. جانعا جۇمساق ليريكاسىن ۇلبىرەگەن سەزىمگە شىلاپ, جايلى جاتا بەرمەس پە ەدى؟ ويتە المايتىن ەدى مىرجاقىپ. وتكىر نايزاسى – ومىرشەڭ ولەڭىن قازاعىنىڭ قانىن جۇگىرتىپ جازا بەردى, تۇپكى كوزدەگەنىنە ءتيىپ جاتتى. ەندى ول ىشكى سىرىمەن جاسىرىن جىمداسپاي, «جاڭا تىلەك» ولەڭىندەگىدەي, اشىق تا اشىنا ايتىپ, جالاڭاش باتىرداي كوزگە تۇسە ۇران­داتتى, قالىڭ جۇرتىن وزىنە جالت قارات­تى. مويىن بۇرعىزدى, ساناساتىنداي حالگە جەتكىزدى. مىنا شۋماق ەرىككەننەن ەمەس, ەلدىك مىنەزبەن ورىلگەن: ء«وز قا­­مىڭ­دى ويلان ءوزىڭ, ەل بولساڭ, ەل بولامىن, تەڭ بولامىن دەر بولساڭ. كوكتەن تەڭدىك كەلمەس, ءوزىڭ كەم بولساڭ, مەڭ-زەڭ بولماي, تالپىن, ويان, الاشىم!». بولجاعىش. كورە­گەندىك. ويشىلدىق. كەم بولعاننىڭ تەڭى – تەڭدىك ەمەستىگىنە جۇرەكتى مىتىپ ءبۇرىپ, مەڭزەيدى. تەڭدىككە ەلەڭدەتەدى. ءسوز تەرەڭىندە – تاۋەلسىزدىك تۇرعانىن اڭداتىپ, پايىم­داتادى.

قارا ءسوزدىڭ مايتالمانى مىرجاقىپ حالقىنا جاڭا دا جارقىن جول سىلتەۋدى ازاماتتىق پارىزىم دەپ تۇسىنگەن. جەتەسىنە جەتكىزىپ تۇسىندىرە جازدى, كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالىپ, تۇڭىلدىرە جازدى. سونىڭ ءبىر ايعاعى «قازاق جايلى» («قازاق», 1913 جىل, №10) ماقالاسىندا: «قازاقتىڭ كەمتىگى, كەرەگى كوپ. كەمتىگىن تولتىرىپ, كەرەگىن تابۋعا ىستەگەنى از, ءتىپتى جوق. ءبىزدىڭ كەرەگىمىزدىڭ كوبى – بۇرىنعى كۇيىمىزدە بولماعان, وسى كۇنگى جايىمىزعا قاراي كەرەك بولىپ تۇرعان نارسەلەر», دەپ ەل بولىپ, ىلگەرىلىك قامىن كۇيتتەۋگە قاجەتتىلىكتەردى سانامالاي باس­تايدى. عىلىم مەن ونەردى الدىڭعى ورىنعا شىعارادى. ونسىز قوعام دامۋى تەجەلەدى. عىلىم, ونەرىمەن اسقاندار ءبىلىمسىز, ونەر­­سىز­دەر­دى بىلىمىمەن جىعىپ, اياعىنا باسپاقشى دەپ ۇمىتتەندىرەدى. ءسوزىنىڭ ءبىر تۇسىندا, قازاقتىڭ زور اداسقاندىعى دەپ, ءوز ءىسىن ءوزى ىستەمەي, وزگەگە سەنگەندىگىن ۇلكەن ءمىن رەتىندە تاعادى. ء«وزىمىز جاي جاتىپ سۇراي بەرەلىك دەيمىز دە, سۇراي بەرەمىز. سۇراعانىن الماق تۇگىل, قازاق ءالى الدىرۋمەن كەلەدى», دەپ وزگەگە الاقان جايعىشتىقتىڭ كەسىرىنەن ادا بولۋعا ۇگىتتەيدى.

كورنەكتى كوسەمسوزشى ومىردەن كورگەن-تۇيگەنىن قازاقتىڭ قامى ءۇشىن, الەۋمەتتىك تۇرعىداعى تۇيىقتان شىعۋى ءۇشىن, شارۋا­سىن جاقسى كۇيتتەپ, ءالدى تۇرمىس قۇرۋى ءۇشىن, بيلىكتەگى شەن­قۇمارلىقتان ارىلىپ, حالقىنا ادال قىزمەت ەتۋى ءۇشىن مىسال, ۇلگى, ناسيحات رەتىندە بايىتىپ, نازارعا ۇسىنىپ وتىرادى. ونىڭ سەزگىش جۇرەگى بيلىك­تە­گى­لەر­دىڭ بىلىعىنان جيىركەنەدى. ءدال وسى تۇستا ءجونسىز بيلىكتى تۇيرەي سىنايدى: «ەل بيلەگەن جاقسىلاردىڭ ويلاعانى ەل قامى بولماسا, ارقايسىسى ءوزىنىڭ پايداسىن ويلاپ, مۇقاتقانى اعايىن-جۇرتى بولسا, بيلەردە ادىلەت بولماسا, ەندى جاقسىلىقتى جۇرت قايدان كۇتپەك كەرەك؟», دەپ ادىلدىكتەن اتتاعاندارعا وي تاستاي سويلەيدى. قازاعىنىڭ قامى ءۇشىن شىنشىلدىقپەن: «سەندەر جان اۋىرتپاساڭدار, كىم قامقورلىق جاساماق», دەپ سالماقتى وزدەرىنە سالادى. بۇگىنگە سالماق سالا ايتساق, جاقسىدان اكىم قويساڭ – تۇزەر, جاماننان اكىم قويساڭ – بۇلدىرەر دەگەننەن ساباق الۋعا بولار ەدى.

ءسوزى­مىزدىڭ باسىندا عافۋ اقىندى ەسكە العانىمىز بەلگىلى. نايزاعايداي ءسوز جارقىل­داتقان اقپا اقىن مىنبەردەن ءتۇسىپ, الدىڭ­عى قاتاردا وتىرعان گۇلنار مىرجاقىپ­قىزىن قۇشاقتاي الىپ: «...قايران جاقاڭ قايتا كەلدى حالقىنا, سەن دە بۇگىن الاقايلا, جارقىرا! ءبىر دە بولسا, بىرەگەي عىپ ءبىر قىزدى, راقمەت وعان, تاستاپ كەتكەن ارتىنا!», دەدى دە, زالداعىلارعا قوس قولىن كوتەرىپ, قىرانداي قاناتىن قومداپ جايعان ەدى.

قايسار ءالىم,

جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى