تاعدىرشەشتى رەفورما

«بيىل ءبىز جاڭا كەزەڭگە قادام باستىق. حالقىمىز جالپى­ۇلتتىق رەفەرەندۋمدا ساياسي جاڭعىرۋ باعدارىن قولدادى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاڭا, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى اسا ماڭىزدى قادام بولدى. ەلىمىزدەگى ساياسي جاڭعىرۋ ەندى ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە ۇلاسۋعا ءتيىس», دەدى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلى 1 قىركۇيەكتەگى «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا. مەملەكەت ەڭ الدىمەن بارلىق حالىققا تەڭ مۇمكىندىك بەرىپ, ادىلدىك ورناتۋدى كوزدەيتىنىن ايتقان ول ساياسي وزگەرىستەر تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىن ايقىندايتىنىن جەتكىزدى.

جالپى, مەملەكەت باسشى­سى ەلدەگى سايا­سي جانە الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭ­­عى­رۋ­لاردى جۇزەگە اسىرۋدى پرە­زي­­دەنتتىك وكىلەتتىككە كىرىسكەن كۇننەن قولعا العانى بەلگىلى.

ەل تاريحىنداعى ەڭ اۋقىمدى ساياسي جاڭعىرۋ قانداي ەلەۋلى وزگەرىس اكەلدى جانە مەملەكەتكە قانداي پايداسى بولدى؟ بۇل ورايدا, بىرىنشىدەن, حالىقتىڭ ءوز ىقتيارىن بىلدىرۋىنە داڭعىل جول اشقان رەفەرەندۋم ينستي­تۋتىنىڭ قايتا قولدانىسقا ەنگىزىلۋىن ايتۋعا بولادى. بۇعان دەيىن ەلىمىزدە جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم سوڭعى رەت 1995 جىلى وتكەن ەكەن. ارادا شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىتتان سوڭ مەملەكەت باسشىسى تاعدىرشەشتى ماسەلەلەردى داۋىسقا سالىپ ىسكە اسىرۋ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» يدەيا­سىنا ساي ەكەنىن ايتىپ, كونستيتۋتسياعا وزگە­رىستەر ەنگىزۋدى رەفەرەندۋم ارقىلى جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىندى جانە بۇل شەشىم دەمو­كراتيالىق ۇستانىم تۇرعىسىنان دۇرىس قا­دام بولعانىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر.

ساراپشىلار كونستيتۋتسيالىق رەفە­رەندۋم ارقىلى اتا زاڭىمىزعا ەن­گىزىلگەن وزگەرىستەردى بىرنەشە توپقا ءبولىپ قاراستىرادى. سونىڭ ءبىرىنشىسى – سۋپەر­پرە­زيدەنتتىك باسقارۋدان پرە­زيدەنتتىك باسقارۋعا كوشۋ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوز وكىلەتتىگى كەزىندە ەشبىر ساياسي پارتيا قاتارىندا بولماۋى, ونىڭ جاقىن تۋىستارىنا مەملەكەتتىك ساياسي قىزمەتشىلەر مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ باسشىلارى لاۋازىمدارىن اتقارماۋى.

«پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا بولعاننان كەيىن پرەزيدەنت 7 جىل مەرزىمگە عانا سايلانادى. سونىمەن قاتار ونىڭ تۋىستارى بيلىكتە قىزمەت اتقارمايدى. پارلامەنتكە سايلاۋ جۇيەسى وزگەرتىلىپ, ەندى دەپۋتاتتار تەك پارتيالار اتىنان عانا ەمەس, ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ ارقىلى جانە ءبىر مانداتتى وكرۋگپەن سايلانادى. ونىڭ ناتيجەسىن قازىر كورىپ وتىرمىز», دەيدى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى ازىرلەگەن جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى مارات ءباشىموۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, «كۇشتى پرەزيدەنت, ىقپالدى پارلامەنت, ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتى وسى كونستيتۋتسيالىق رەفورمادان شىققان. ويتكەنى ۇكىمەت جاۋاپكەرشىلىكتى ۇلعايتىپ وتىرۋى كەرەك. وسىنداي كونس­تيتۋتسيالىق وزگەرىستەر قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جانە ونىڭ اشىقتىعىن كۇشەيتىپ, ادام قۇقىقتارىنا باسا نازار اۋدارىلدى.

تۇزەتۋلەردىڭ ەكىنشى توبى پارلا­مەنتتىڭ مارتەبەسىنە بايلانىستى. ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسى جانداندىرىلىپ, زاڭ شىعارۋشى ورگاندى قالىپتاستىرۋ ءتارتىبى قايتا قارالىپ, پارلامەنت پەن ونىڭ پالاتالارىنىڭ وكىلەتتىكتەرى كۇشەيتىلدى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مەن قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى ازىرلەگەن «2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما جانە قازاقستانداعى دەليبەراتيۆتى دەموكراتيا ينستيتۋتىن دامىتۋ تۋرالى» باياندامادا بۇل جايىندا بىلاي دەيدى:

«ماجىلىستەگى قحا كۆوتاسى جويىلدى ء(ىشىنارا سەناتقا بەرىلدى), ول قازىر جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى جالپىعا بىردەي, تەڭ جانە تىكەلەي سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا سايلاناتىن 98 دەپۋتاتتان تۇرادى: بىرىڭعاي جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگىنىڭ اۋماعى بويىنشا پروپورتسيونالدى وكىلدىك جۇيەسى, سونداي-اق ءبىر مانداتتى اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا.

سەناتتىڭ وكىلەتتىگى كۇشەيتىلدى, ول ەندى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ جانە جوعارعى سوت كەڭەسىنىڭ توراعالارىن قىزمەتكە تاعايىنداۋعا كەلىسەدى.

بىرقاتار تۇزەتۋ ءماجىلىستىڭ زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىندەگى ۇستانىمىن كۇشەيتۋگە جانە ونىڭ باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن ورىنداۋىنا باعىتتالعان: ماجىلىسكە كەيىننەن سەناتتىڭ ماقۇلداۋىنا جاتاتىن زاڭدار قابىلداۋ قۇقىعى بەرىلدى. ءماجىلىستىڭ جىلىنا ەكى رەت جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسىنىڭ ەسەبىن تىڭداۋ وكىلەتتىگى ەنگىزىلدى. ماجىلىسكە سەناتتىڭ ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ جالپى سانىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنىڭ كوپشىلىك داۋسىمەن قابىلداعان زاڭ رەداكتسياسىمەن كەلىسپەۋىن ەڭ­سەرۋ قۇقىعى بەرىلدى, سودان كەيىن زاڭ ون كۇن ىشىندە پرەزيدەنتكە سەناتتىڭ قاي­تا قا­راۋىنسىز قول قويۋعا ۇسىنىلادى», دەلىنگەن.

كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ناتي­جەسىندە ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا ومىرگە كەلگەن ماڭىزدى جاڭا­لىق – كونس­تيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى. بۇعان دەيىن ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس جۇمىس ىستە­گەنى بەلگىلى. بىراق وعان قاراپايىم جۇرت­شىلىق جۇگىنە المايتىن. جاڭا مەملەكەتتىك ورگان­نىڭ ارتىقشىلىعى – ەلدىڭ كەز كەلگەن تۇرعىنى وعان تىكەلەي جۇگىنىپ, قۇقىقتىق كومەك الا الادى. پرە­زيدەنتتىڭ ءوزى بۇل ورگاننىڭ جۇمىسىنا باعا بەرىپ: «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ايناسى» دەگەن بولاتىن.

كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى ۇسىنىس­تار­دى ازىر­لەگەن جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى, كونستي­تۋتسيالىق سوت سۋدياسى ەركىن وڭعارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەكەمە­نىڭ قۇرىلۋى مەم­لەكەتتىك ورگانداردى تارتىپكە كەلتىرىپ, زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە, سونىڭ ىشىندە پارلامەنت پەن ۇكىمەت جۇمىسىنا وڭ اسەر ەتەدى.

«كونستيتۋتسيالىق سوت ءوز جۇمىسىن باستاعالى بەرى 74 نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلدادى. ولاردىڭ باسىم بولىگى – ازامات­تاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان. 1948 جىلى بۇۇ ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىن قابىلداعانى بەلگىلى. ەگەر كونستيتۋتسيامىزعا قارايتىن بولساق, وسى ادام مەن ازاماتتىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ بارلىعى دەرلىك ءبىزدىڭ زاڭنامامىزدا كورىنىس تاپقان. ءبىزدىڭ باستى ءرولىمىز – ادام قۇقىقتارىن, ولار­دىڭ بولىنبەيتىن جانە ءابسوليۋتتى سيپاتىن كونستيتۋتسيالىق سوت ارقىلى قورعاۋ», دەيدى ول.

كونستيتۋتسيالىق رەفورما ناتيجە­سىن­دە پرەزيدەنتتىڭ وبلىستاردىڭ, رەسپۋب­ليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ اكىمدەرى لاۋازىمىنا كەمىندە ەكى كانديداتۋرا ۇسىناتىنى تۋرالى نورمالار دا ەنگەنىن دە ايتۋ كەرەك. پرەزيدەنت اتالعان اكىمدەردى قىزمەتكە تاعايىن­داۋدى ءتيىستى ءماسليحاتتار دەپۋتات­تارىنىڭ كەلىسىمىمەن جۇزەگە اسىرادى.

سونداي-اق اكىمدەردى بالاما نەگىزدە سايلاۋ ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى – جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. بۇل تەتىك ءماسليحاتتاردىڭ وكىلەتتىگىن كۇشەيتىپ قانا قويماي, كادرلىق شەشىم قابىلداۋدا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكىرىن ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, حالىق پەن مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى سەنىم مەن قارىم-قاتىناس دەڭگەيى ارتتى.

سەناتتى قالىپتاستىرۋ ءتارتىبى نەگىزى­نەن وزگەرىسسىز قالدى: بۇرىنعىداي ءار وبلىست­ان, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالادان جانە استانادان ەكى دەپۋتاتتان سايلانادى. دەگەنمەن ماڭىزدى جاڭالىق – پرەزيدەنت تاعايىندايتىن سەناتورلار سانى 15-تەن 10-عا دەيىن قىسقارتىلدى. ونىڭ بەسەۋى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بەكىتىلەدى. بۇل وزگەرىس پارلامەنتتىڭ دەربەستىگىن ارتتىرىپ, سەناتتىڭ زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىندەگى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەدى.

سونىمەن قاتار ساياسي رەفورمالار شەڭبەرىندە پارتيالاردى تىركەۋ ءراسىمى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىلدى. «ساياسي پارتيا­لار تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەرگە سايكەس, پارتيا قۇرۋعا باستاماشىل توپتىڭ سانى 1000-نان 700 ادامعا دەيىن قىسقاردى. پارتيانى تىركەۋ ءۇشىن قاجەت مۇشە سانى 20 مىڭنان 5 مىڭعا دەيىن تومەندەتىلدى. ال ايماقتارداعى فيليالدار مەن وكىلدىكتەردىڭ سانى بۇرىنعى 600-ءدىڭ ورنىنا 200 بولۋى جەتكىلىكتى. بۇعان قوسا قۇرىلتاي سەزىن وتكىزۋ مەرزىمى 2 ايدان 3 ايعا دەيىن ۇزارتىلىپ, ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى 6 ايدان 7 ايعا دەيىن ۇلعايتىلدى.

جالپى العاندا, بۇل رەفورمالار ساياسي جۇيەنى دەموكراتيالاندىرۋعا, باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا جانە ازامات­تاردىڭ ەل ومىرىنە بەلسەندى ارالاسۋىنا كەڭ جول اشتى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەفەرەندۋم قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان حالقىنا جاساعان ۇندەۋىندە وسى وزگەرىستىڭ ءبارىن اتاپ وتە كەلە: ء«بىز قوعامدىق جانە جەكە قۇندىلىقتار جۇيەسىن تۇبىرىمەن جاڭعىرتا ءبىلۋىمىز كەرەك. سوندا عانا بارلىق سالادا تۇبەگەيلى وزگەرىس جاساي الامىز. جاڭا قازاقستاننىڭ ەڭ باستى بايلىعى – حالىق. ال ەڭ نەگىزگى ماقساتى – ازاماتتاردىڭ باقىتتى ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ءاربىر ازاماتىمىز ساياسي وزگەرىستەر مەن ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جەمىسىن كورۋى قاجەت. قۇرعاق ۋادە مەن بوس ءسوز ەشقايدا اپارمايدى. مەن ءۇشىن ناقتى ءىس پەن شىنايى وزگەرىس بارىنەن ماڭىزدى. بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمدى سالامىن», دەگەنى بەلگىلى.

ءادىل قوعامنىڭ نەگىزىن قالىپتاستى­راتىن زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتى ءوز باس­تاۋىن ەڭ الدىمەن, اتا زاڭنان الادى. مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ مىزعىماس, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرلى بولۋى ءۇشىن ءاربىر ازامات زاڭعا باعىنىپ, تارتىپكە بويسۇنىپ, سانالى ءارى قاۋىپسىز قوعامدى دامىتۋعا اتسالىسۋى قاجەت. جارقىن بولاشاققا جول سالعان وسەر ەلدىڭ ەڭ باستى ماقساتى وسى بولسا كەرەك.