قازىر شارۋالار ويدىڭ دا, قىردىڭ دا ءشوبىن ورىپ ءجۇر. ءتىپتى ءشوپ قورىن جىلداعى مەجەگە جەتكىزە الماعان فەرمەرلەر مالىنىڭ جارتىسىن ساتىپ جىبەرگەن.
«كەيىنگى جىلدارى شارۋالارعا تابيعاتتىڭ قاباعىنا قاراپ جۇمىس جاساۋ قيىنداپ بارادى. اۋا رايى بۇرىنعىدان قاتتى وزگەردى, اشىق تۇرعان كۇن كۇرت قۇبىلىپ شىعا كەلەدى. قازىر دە تامىز ايى ادەتتەگىدەن جاڭبىرلى بولىپ, ءپىسىپ تۇرعان ەگىندى ورىپ الۋعا قولبايلاۋ بولىپ تۇر. ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق جىلدا ءشوپتىڭ باسىم بولىگىن سول جايىلمالى شابىندىقتاردان دايىندايدى. بيىل سۋ تۇسپەگەندىكتەن ول جەرلەرگە ءشوپ شىققان جوق. بيىل كولدەر مەن شاعىن كولشىمەكتەردىڭ, توعانداردىڭ ەتەگىنە شىققان ءشوپتى اينالدىرا شاۋىپ الۋعا تۋرا كەلدى», دەيدى نۇرا اۋدانىنداعى «وتقانجار» شارۋا قوجالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قانات وتارباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, جەر مال ۇستاعاننان توزبايدى, كەرىسىنشە بوس جاتقاننان توزادى.
«قوي جارىقتىق عاسىرلار بويى وسى سايىن دالانى تۇياعىمەن قوپسىتىپ, قۇمالاعىمەن بايىتىپ, تۇراقتى ەكوجۇيەنى قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان ت ۇلىك. قوي ءوسىرۋ – ەل كەلەشەگى. اينالىپ كەلگەندە, قوي باعۋدان ءالى دە قاشپايمىز», دەيدى ق.وتارباەۆ.
قۋاڭشىلىق اقتوعاي اۋدانىنىڭ شارۋا يەلەرىن دە قوس بۇيىردەن قىسىپ وتىر. «جانقۇتتى» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ازامات ورداباەۆتىڭ جەكە مەنشىگىندە 4 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەر بار. وكىنىشكە قاراي, ەكى-ءۇش جىل بولدى, ءبىر فەرمەردىڭ جەرىن بىرلەسىپ شاۋىپ وتىر. ءشوپتى تەڭ بولەدى. شابىندىعى شارۋا قوجالىعىنان 45 شاقىرىم جەردە.
«امال جوق, وسى كاسىپتى تاڭداعان سوڭ, قيىندىعىنا شىدايمىز. ءوزىمنىڭ ىرگەمدە جەتكىلىكتى جەر بار. بىراق قۋ تاقىر. بيىل جىلداعىدان ەرەكشە. سول سەبەپتى, قىزىلاراي اۋىلىنا بارىپ, شاۋىپ جاتىرمىن. الىس. ونىڭ شىعىنى دا, بەينەتى دە بار. سوندا دا بيىلعى قىستا جىلقى قولعا قاراپ قالا ما دەگەن قاۋىپ بار. ءبىر عانا امال, مالىمدى ساتىپ جاتىرمىن», دەيدى شارۋاشىلىق جەتەكشىسى.
ءشوبى قۇنارلى وسكەن شارۋالار 200–250 كيلولىق رۋلوندى 13–15 مىڭ تەڭگەگە وتكىزىپ جاتىر. شەت اۋدانىندا ازىرگە 10 مىڭ تەڭگە. ءبىر پويىز ءشوپتى 250–300 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ جاتىر. ءبىر ايتا كەتەتىنى, ءشوپ ساۋداسى بىلتىرعىداي قىزۋ ەمەس. ازىرگە باياۋ كورىنەدى. شوپشىلەر تاپسىرىس كوپ دەيدى, بىراق دالا ءشوبىنىڭ جۇتاڭدىعىنا بايلانىستى الدىن الا اقشاسىن الىپ جاتقان جوق.
«جەردى ازدىرماي, ءتيىمدى پايدالانۋ, مال سانىن رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن بيلىكتىڭ دە, شارۋانىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرىپ, مىندەتتەرىن بەكىتۋ ماقساتىندا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق تۋرالى زاڭدى شۇعىل قابىلداۋ كەرەك. ايتپەسە, تاياۋ جىلدارى قازىرگى اۋىل ماڭى جەرلەرىنىڭ قۋ تاقىرعا اينالۋى ۇلكەن اپاتقا اكەلىپ سوعادى», دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ساراپشىسى نيقانباي ومارحانوۆ.
«مال ازىعى تاپشىلىعى – كەنەتتەن كەلگەن ناۋبەت ەمەس, بۇل ءبىراز جىلدان بەرگى ماسەلە. مال باسىنىڭ ەسەپسىز كوبەيۋى, ءتورت ت ۇلىك مال ۇستاۋداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ جوعالۋى, ۇيىمداسقان مال باعىمىنىڭ جوقتىعى, جەردى راتسيونالدى پايدالانۋ تەتىگىنىڭ جويىلۋى, سونىڭ سالدارىنان تابيعي ءشوپتىڭ ازايۋى, جەر دەگراداتسياسىنىڭ ۇلعايۋى, ەڭ باستىسى وبلىسىمىزداعى 300 مىڭ گەكتاردان استام كوپجىلدىق ەكپە شوپتەر القابىنىڭ توزىپ, ءونىم بەرمەۋى سياقتى تىزبەكتى ماسەلەلەر بۇگىندە مال ازىعى تاپشىلىعىنا جەتكىزدى. 2023–2025 جىلدارعا بولجانعان جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن ءدال كەلگەن قۇرعاقشىلىق جاعدايدى ودان سايىن ۋشىقتىرا ءتۇستى. بۇرىن ءبىر جارىم-ەكى جىلدىق مال ازىعى قورىن جيناۋعا باسىمدىق بەرىلەتىن. ول كەزدەردە سۋارمالى جەرلەر ارقىلى پىشەندەمە سياقتى قۇنارلى مال ازىقتارى دايىندالسا, سابان مەن جەمدىك داقىلدى ارالاستىرىپ كورموتسەحتار ارقىلى ءپىسىرىپ مالعا بەرەتىن. جىل ون ەكى اي تاماعى توق مال دا ءونىمدى كوپ بەرەتىن, اۋرۋدان امان بولاتىن. قازىر مالدىڭ دا تۇقىمى ازىپ كەتتى, ءونىم وتكىزۋ دە قيىنداپ كەتتى. ازىق بولماعان سوڭ ەل دە مالدى جاپپاي ساتىپ جاتىر», دەيدى اگروساراپشى.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سىرىم بوشپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جەمشوپ دايىنداۋ ماسەلەلەرىن جەدەل شەشۋ ءۇشىن اۋدان اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارى توراعالىعىمەن وڭىرلىك جۇمىس توپتارى قۇرىلعان.
«جۇمىس توپتارى ءشوپ شابۋدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك جانە ورمان قورىنىڭ جەرلەرىن ءبولۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. اۋدان اكىمدىكتەرىمەن ءشوپتى شەت وڭىرلەرگە ساتۋعا شەكتەۋ قويۋ, باعاسىن شەكتەن تىس كوتەرمەۋ بويىنشا جۇمىستار ۇيىمداستىرىلدى. سونىمەن بىرگە, جەكە شارۋالارعا ءشوپ شابۋ ءۇشىن وبلىستىڭ 3 ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى اۋدانى 21 مىڭ گەكتار مەملەكەتتىك ورمان قورىنان, ونىڭ ىشىندە 2 مىڭ گەكتار شابىندىق, 20 مىڭ گەكتار جايىلىمدى جالعا الۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان», دەيدى.
مۇنداي شارالار ءبىر قىستىڭ عانا شارۋاسىن شەشەر. فەرمەرلەر وسىلاي دەيدى. قىسقاسى, شابىندىق پەن جايىلىمعا ۇكىمەتتىڭ جانى اشىپ, كەشەندى شارالار قولعا الىنۋعا ءتيىس.
قاراعاندى وبلىسى