وسىدان ءدال 70 جىل بۇرىن وداقتاس دەرجاۆالار – كسرو, اقش جانە ۇلىبريتانيا باسشىلارىنىڭ يالتا (قىرىم) كونفەرەنتسياسى بولعان ەدى. وندا سوعىستان كەيىنگى دۇنيەجۇزى ەلدەرىن ءۇش دەرجاۆانىڭ ىقپال ەتۋ اۋقىمى بويىنشا قالاي ءبولىسۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. ءسويتىپ, ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قانقۇيلى, ەڭ اۋىر سوعىستا جەڭىسكە جەتكەلى وتىرعان اسا ءىرى ءۇش وداقتاس مەملەكەت بەيبىت ومىردە تالاسقا تۇسپەس ءۇشىن وسى كونفەرەنتسيادا دۇنيەجۇزى, اسىرەسە, ەۋروپا ەلدەرىن ءوزارا قالاي باۋراۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەن. سوندىقتان دا سوعىستان كەيىنگى الەمدە كاپيتاليستىك جانە سوتسياليستىك لاگەرلەردىڭ پايدا بولۋى وسى يالتا كونفەرەنتسياسىندا باستالعان دەپ ايتا الامىز.
قارالعان ماسەلەلەر, قابىلدانعان قۇجاتتار
بۇل يوسيف ستالين, فرانكلين رۋزۆەلت, جانە ۋينستون چەرچيللدىڭ ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىنداعى ەكىنشى كەزدەسۋى بولاتىن. العاشقى كەزدەسۋ 1943 جىلى تەھران قالاسىندا بولعانى ءمالىم. وندا گەرمانيانى جەڭۋدىڭ جولدارى, ەۋروپادا ەكىنشى مايدان اشۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان بولسا, يالتادا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جەڭىستەن كەيىنگى ءبولىس ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. وسىدان كەيىن بولعان پوتسدام كونفەرەنتسياسىندا تەك گەرمانيانىڭ كەيىنگى تاعدىرى شەشىلدى.
كونفەرەنتسيادا قارسى الۋشى جاق رەتىندە ي.ستالين ەمەس, ف.رۋزۆەلت توراعالىق ەتەدى. الايدا, نەمىس-فاشيستەرىن جەڭۋدەگى ەڭ باستى كۇش رەتىندە ستالين ءوزىن بارىنشا ەركىن ۇستاپ, ساياسي سالماعى مەن ىقپالىن ۇتىمدىلىقپەن پايدالانعان.
وداقتاستار ەڭ باستى ماسەلە رەتىندە بۇرىن گەرمانيا باسىپ العان ەلدەردىڭ جاڭا شەكارالارىن انىقتاۋدى الدىمەن قولعا الدى. ىشتەرىنەن قىرباي بولسا دا ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن سىيلاي وتىرىپ, جاڭا شەكارالاردى بەلگىلەۋدە ءۇش وداقتاس ءوزارا كەلىسىمگە كەلەدى. بۇل كەلىسىم وسىعان دەيىنگى الەمنىڭ ساياسي كارتاسىن ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىراتتى.
الدىمەن ءسوز بولعان ەل – پولشا. كەزىندە ەۋروپا عانا ەمەس, الەمدەگى قۋاتتى ەلدەردىڭ ءبىرى بولعان رەچ پوسپوليتا (بۇرىنعى پولشا) 1795 جىلى اۆستريا, پرۋسسيا جانە رەسەيدىڭ تالاۋىنا ءتۇسىپ, تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلىپ قالعان ەدى. تەك 1918 جىلى عانا رەسەي وكىمەتىنىڭ باسىنا بولشەۆيكتەردىڭ كەلۋىمەن جانە ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا گەرمانيانىڭ جەڭىلۋىمەن مەملەكەتتىلىگىن قايتا قۇردى. الايدا, 1939 جىلى گەرمانيا مەن كسرو ءوزارا كەلىسىم ارقىلى پولشا جەرىن ەكىگە ءبولىپ, باسىپ الدى. يالتا كونفەرەنتسياسىندا تاراپتار پولشانىڭ 1939 جىلعى اۋماعىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋگە كەلىستى. الايدا, ستالين پولشا اۋماعىنداعى باتىس بەلورۋسسيا مەن باتىس ۋكراينا جەرلەرىن كسرو-عا بەرىپ, اتالمىش رەسپۋبليكالارعا قوسۋدى تالاپ ەتتى. باتىس بەلورۋسسيا قازىرگى بەلورۋستاردىڭ گرودنو جانە برەست وبلىستارى, ال باتىس ۋكرايناعا ۋكراينداردىڭ ۆولىن, لۆوۆ, روۆنو, يۆانو-فرانكوۆسك, زاكارپاتە, چەرنوۆتسى, تەرنوپول سياقتى جەتى وبلىسىنىڭ اۋماعى ەنەدى. وسىنىڭ ەسەسىنە ستالين پولشاعا 1939 جىلعا دەيىن گەرمانيانىڭ جەرى بولىپ كەلگەن شىعىس پرۋسسيانىڭ ۇشتەن ەكى اۋماعىن قوسىپ, شەكاراسىن باتىسقا قاراي ۇلعايتۋدى ۇسىندى. پولشا ءۇشىن دە, گەرمانيا ءۇشىن دە ادىلەتسىز بولسا دا وداقتاستار وسىمەن كوپ سالعىلاسا وتىرىپ كەلىستى. ءسويتىپ, پولشا 1939 جىلعى اۋماعىمەن سالىستىرعاندا 77 مىڭ شارشى شاقىرىم جەرىنەن ايىرىلدى.
ايتا كەتەتىن جايت, پولشا ماسەلەسى يالتا كونفەرەنتسياسىندا ەڭ كوپ تالقىلانعان كۇردەلى پروبلەمانىڭ ءبىرى بولدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كونفەرەنتسيادا ايتىلعان بارلىق ءسوزدىڭ 24 پايىزى وسى ماسەلەگە ارنالىپتى. پولشادا سوعىستان كەيىنگى بيلىكتىڭ قانداي بولماعى تۋرالى داۋلاسقاندا ستالين ونى پولياكتاردىڭ ۇلىبريتانياداعى قۋعىنداعى وكىمەتىنە ەمەس, وتپەلى كەزەڭدەگى ۋاقىتشا وكىمەتكە بەرۋ قاجەتتىگىن ارىپتەستەرىنە مويىنداتقان. ال ارتىنان, كسرو اسكەرى تۇرعان پولشاعا كىمدەردىڭ بيلىك ەتەتىنى ءجاي دا تۇسىنىكتى ەدى. ءسويتىپ, پولشا كوممۋنيستەردىڭ توتاليتارلىق جۇيەسى ۇستەمدىك قۇرعان مەملەكەتكە اينالدى.
شىعىس پرۋسسيانىڭ ۇشتەن ەكىسى پولشاعا كەتتى دە كەنيگسبەرگ قالاسى ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن قالعان بولىگى كسرو-عا بەرىلەتىن بولدى. اۋماعى 15 مىڭ شارشى شاقىرىم, ينفراقۇرىلىمى جوعارى دامىعان بۇل اۋماق كەيىن كالينينگراد وبلىسى دەپ اتالىپ, ورىستار مەن بەلورۋستار وعان جاپپاي كوشىرىلدى. ال نەگىزگى تۇرعىندارى گەرمانياعا اۋدارىلدى.
سوعىستان كەيىنگى گەرمانيا ماسەلەسى تۇپكىلىكتى تۇردە پوتسدام كونفەرەنتسياسىندا شەشىلگەنىن جوعارىدا ايتتىق. ال قىرىمدا ونى وككۋپاتسيالىق ايماقتارعا ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. باسىپ الۋشىلاردىڭ قاتارىنا ناۋرىز ايىندا فرانتسيا دا ەنگىزىلدى. ستالين باسىندا وعان قارسىلىق بىلدىرگەن, الايدا, رۋزۆەلت امەريكا اسكەرلەرى سوعىستان كەيىن ەۋروپادا ەكى-اق اي بولاتىنىن ايتىپ جانە فرانتسيانى باسقا كەلىسسوزدەردە كەلىسىمپازدىققا شاقىرۋ ءۇشىن وسى شەشىمدى قابىلداۋ كەرەكتىگىن وعان مويىنداتادى. ارتىنان, 1949 جىلدىڭ 23 مامىرىندا اقش, انگليا جانە فرانتسيا باسىپ العان اۋماقتا گفر, ال كسرو باسىپ العان اۋماقتا 1949 جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىندە سوتسياليستىك رەجىمدەگى گدر قۇرىلعانى بەلگىلى.
يالتادا گەرمانيا تولەۋگە ءتيىستى رەپاراتسيا تۋرالى دا ءسوز بولدى. بۇل – جەڭىلگەن ەلگە سالىناتىن سالىق كولەمى. الايدا, ۇزاق ۋاقىت تالقىلانسا دا ونىڭ ناقتى كولەمى انىقتالمادى, تەك بەلگىلەنگەن رەپاراتسيانىڭ 50 پايىزى كسرو-عا بەرىلەتىنى تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. قازىر كەيبىر عالىمدار ونىڭ كولەمى 20 ملرد. دوللار بولدى دەگەندى ايتىپ ءجۇر.
كونفەرەنتسيادا بالقان ەلدەرىنىڭ دە سوعىستان كەيىنگى تاعدىرى شەشىلدى. يۋگوسلاۆيانىڭ كوممۋنيست يوسيپ بروز تيتونىڭ باسقارۋىمەن ءسوتسياليزمدى باعدار العان ەل قۇراتىنىنا, ال گرەكيا اعىلشىن اسكەرىنىڭ كۇشىمەن دەموكراتيالى ەل بولاتىنىنا دا وسى كونفەرەنتسيا بارىسىندا كەلىسىلگەن. وزىمەن ءدىن جاعىنان جاقىن (گرۋزين دە, ورىس تا, گرەك تە پراۆوسلاۆيە تارماعىندا) گرەكيادان ايىرىلىپ قالعانىنا ستالين ارتىنان قاتتى وكىنگەن بولۋى كەرەك. ونىڭ ۇستىنە, بۇل ەلدە سول كەزدەردە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باسقارۋىنداعى كوتەرىلىستەر دە ءجۇرىپ جاتقان ەدى. انگليا بولسا, كوممۋنيستەرگە قارسى كۇشتەردى قولدايتىن. الايدا, 1944 جىلى ماسكەۋدە چەرچيللمەن ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى «پايىزدىق كەلىسىم» دەگەن اتاۋ العان اۋىزشا شارتقا سايكەس ول گرەكيانى ۇلىبريتانيانىڭ ىقپالىنا بەرۋگە كەلىستى. ءدال وسى كەلىسىم بويىنشا رۋمىنيا, ۆەنگريا, البانيا, بولگاريا دا كسرو-نىڭ ىقپال ەتۋ ايماعىنا قوسىلىپ, سوتسياليستىك باعىت ۇستايتىن ەلدەرگە اينالدى. ال يتالياعا انگلو-امەريكالىق باقىلاۋ بولاتىنىنا ستالين قارسى بولماعان. قورىتا ايتقاندا, شىعىس ەۋروپا كسرو-نىڭ, ال باتىس ەۋروپا مەن جەرورتا تەڭىزى ايماعى انگلو-امەريكانىڭ ىقپالىنداعى ايماقتار بولاتىنىنا كەلىسىلدى.
يالتا كونفەرەنتسياسىندا قيىر شىعىس ماسەلەسى تۋرالى دا كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. مۇنداعى بەلسەندىلىك كوبىنەسە اقش تاراپىندا بولىپ, ول ءوزى قالاعان ماقساتىنا جەتتى. ال كسرو-نىڭ ەۋروپاداعى سوعىستى اياقتاعان سوڭ 2-3 ايدان كەيىن جاپونياعا قارسى سوعىس اشقانى ءۇشىن 1905 جىلعى ورىس-جاپون سوعىسىنداعى جەڭىلىستە ايىرىلىپ قالعان وڭتۇستىك ساحالين مەن كۋريل ارالدارى قايتارىلاتىن بولدى. سونىمەن بىرگە, وداقتاستار موڭعوليانىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانيتىن بولىپ شەشىلدى.
كونفەرەنتسيادا ەشقانداي ناقتى شەشىمى بولماعانىمەن, وداقتاستاردىڭ ماقساتىن كورسەتەتىن بىرنەشە دەكلاراتسيالىق قۇجاتتار دا قابىلدانعان. سونىڭ ىشىندە «ازاتتىق العان ەۋروپا تۋرالى», «بۇۇ جونىندە» دەپ اتالعان دەكلاراتسيالار جاريالاندى.
گەرمانيانىڭ بولاشاعى تۋرالى ناقتى شەشىم قابىلدانىپ, وندا ەكى بىردەي دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى باستاعان بۇل ەلدىڭ ەندى ەشقاشان قولىنا قارۋ الماۋ كەرەكتىگى, قازىرگى قارۋ-جاراقتارى تاركىلەنىپ, اسكەري كۇشى تاراتىلىپ, ەشقاشان باس شتاب دەگەندى قۇرماۋى قاجەتتىگى تۋرالى كەلىسىم بولدى. بارلىق اسكەري قۇرال-جابدىقتارى دا تارتىپ الىنىپ, اسكەري ونەركاسىبى جويىلسىن, اسكەري قىلمىسكەرلەردىڭ ءبارى تەز ارادا جاۋاپقا تارتىلسىن, «ۇلتشىل پارتيا» دەگەنى جەر بەتىنەن جويىلىپ, ونداي زاڭدار, ۇيىمدار ەندى گەرمانيانىڭ جەرىندە بولماسىن, دەلىنگەن قول قويىلعان قورىتىندى قۇجاتتا.
ءتۇرلى قورىتىندىلار
كونفەرەنتسيا يالتا قالاسىنداعى «لەۆاديا» سارايىندا ءوتتى. وسى سارايعا اقش پرەزيدەنتى ف.رۋزۆەلت ءوزىنىڭ نوكەرلەرىمەن بىرگە ورنالاسقان ەدى. وزدەرى باسقا جەرلەردە (ستالين «يۋسۋپوۆ», چەرچيلل «ۆورونتسوۆ» سارايلارىندا) بولعانىمەن, اربامەن سۇيرەپ جەتكىزىلەتىن مۇگەدەك ارىپتەستەرى ءۇشىن ستالين مەن چەرچيلل ونىڭ جاتاتىن جەرىنە جينالۋعا كەلىسكەن ەكەن.
وسى كۇنگى كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر كونفەرەنتسيانىڭ قىرىمدا بولماي, باسقا جەرگە بەلگىلەنۋى دە مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ويتكەنى, امەريكالىقتار ونى سولتۇستىك شوتلانديادا نەمەسە كيپر مەن مالتانىڭ بىرىندە وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان. ال بريتانيالىقتار الەكساندريا (ەگيپەت) مەن يەرۋساليمنىڭ ءبىرىن ۇسىنعان. وسى جەردە ستالين ءوزىنىڭ بىربەتكەي مىنەزىن كورسەتىپ, كەڭەستىك قارا تەڭىزدىڭ جاعاسىندا بولادى, مەن باسقا جەرگە بارمايمىن دەگەن ۋلتيماتۋم قويعانىن ايتادى. بۇل ءسوزدىڭ شىندىعىن ءالى ەشكىم دالەلدەگەن جوق, دەگەنمەن, ونى تەرىسكە شىعاراتىن دا دەرەكتەر جوق. ايتەۋىر, كونفەرەنتسيا وتە قۇپيا جاعدايدا كسرو-دا دايىندالعانى انىق. كەڭەستىك ناسيحاتتىڭ جاراپازانىمەن قايىرشىلىق حالگە جەتكىزىلگەن سارايلارداعى ينتەرەر جوعارى مارتەبەلى مەيمانداردىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ ءۇشىن ءبىرشاما تەر توگىلگەن. سونىڭ ىشىندە جيھازدار مەن اسحانالىق جابدىقتار كسرو-نىڭ باسقا جەرلەرىنەن جەتكىزىلىپتى. تەڭىز تولقىنىنا قاراۋدى سۇيەتىن رۋزۆەلت ءۇشىن ونىڭ جاتاتىن جەرىندەگى ۆاننا بولمەسى قارا تەڭىزدىڭ اساۋ تولقىندارىن كورسەتەتىندەي ەتىپ بويالعان ەكەن.
ۋ.چەرچيلل قىزىمەن ورنالاسقان «ۆورونتسوۆ» سارايىندا ونىڭ نوكەرلەرى مەن قىزمەتشىلەرى ءۇشىن 22 «ليۋكس» جانە 23 قاراپايىم بولمەلەر بولعان. سونداي-اق, چەرچيللدىڭ جاقسى كورەتىندىگى ەسكەرىلىپ, «ليۋكس» بولمەلەرگە كامين ورناتىلعان. ال رۋزۆەلت قىزىمەن ورنالاسقان «ليۆاديا» سارايىندا 43 «ليۋكس», 48 قاراپايىم بولمەلەر بولعان. باسقاسىن ايتپاعاندا, پورتتار مەن اۋەجايلارعا تىكەلەي بايلانىس جاسايتىن تەلەفون ستانسالارى ورناتىلعان. ءستاليننىڭ جاتقان سارايى دا وسال بولماعانعا ۇقسايدى, وندا, ءتىپتى, بومبادان ساقتاناتىن ۇڭگىر دە جاسالىپ ۇلگەرىلگەن ەكەن. تەرەڭدىگى 10 مەتر, قابىرعالارى قالىڭ بەتوننان قۇيىلعان ۇڭگىر قازىر تۋريستەرگە كورسەتىلەدى. وسى ۇڭگىردە ونىڭ جەكە كابينەتى, اسحاناسى مەن باسقارۋ ورتالىعى دا ورنالاسقان.
تۇك كورمەگەن بولشەۆيكتەر تاماق راتسيونىن دا ءوز تۇسىنىكتەرى بويىنشا «بارىنشا باي» قىلىپ جاساپتى. سونىڭ ىشىندە تاڭعى اسقا قارا جانە قىزىل ۋىلدىرىق پەن اراق بەرگەندەرىنە شەتەلدىكتەر تاڭعالىپ, س ۇلىنىڭ بوتقاسى نەمەسە وملەت سياقتى جەڭىل-جەلپى تاماقتاردىڭ دا كەرەك ەكەندىگىن ولارعا زورعا تۇسىندىرگەن ەكەن. تاماق تاسۋعا قويىلعان بارلىق داياشىلاردىڭ تۋفليلەرىنىڭ ۇلتانىنا پاركەتتى قاتتى تارسىلداتپاس ءۇشىن ماقتا قاعىلىپتى. بارلىق قىزمەت كورسەتۋشىلەرگە داۋسىن شىعارىپ سويلەمەۋ كەرەكتىگى دە قاتتى ەسكەرتىلەدى. ەشكىمنىڭ كۇلۋگە دە قاقىسى بولماعان. ونىڭ ۇستىنە «ستالين وسىندا» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى-اق جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ زارەسىن الىپ تاستاعان سياقتى.
كۇزەت قىزمەتى دە شەگىنە جەتكىزىلگەن. قارا تەڭىز فلوتىنىڭ بارلىق كەمەلەرى قورعانىس شارالارىن جاساۋعا دايىن تۇرعان. 300-دەي جويعىش ۇشاق اۋە كەڭىستىگىن قورعاۋ ءۇشىن ساقتىق ساپىندا بولعان. سارايدان 30 شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى بارلىق تۇرعىندار ۋاقىتشا كوشىرىلگەن. 800-دەي قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرى كىرپىك قاقپاي, كۇزەتتە جۇرگەن. ءبىر كۇدىكتى ادامدى كورگەن جاعدايدا, ولار ەشقانداي ەسكەرتۋسىز-اق اتۋ قۇقىن العان ەكەن.
چەرچيللدىڭ ۇسىنىسىمەن بۇل كەزدەسۋ «ارگوناۆت» دەگەن جاسىرىن اتاۋعا يە بولعان. دۇنيەنىڭ تاريحىن تۇگەل بىلەتىن, وقىعان-توقىعانى كوپ, سۇڭعىلا چەرچيلل ەجەلگى گرەك ميفولوگياسىنداعى تەڭىزشىلەردىڭ قارا تەڭىز جاعالاۋىنا «ارگو» كەمەسىمەن كەلىپ, «ارگوناۆتار» دەگەن اتاۋ العانىن ەسكە العان ءتارىزدى.
يالتا كونفەرەنتسياسىنىڭ تاريحي ماڭىزى زور. ول ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالماعان جىلدارداعى الەمدىك ماڭىزى وتە زور كەزدەسۋ بولدى. وسى كونفەرەنتسيادا بولاشاق الەمدىك قاتىناستاردىڭ نەگىزگى باعىتتارى ايقىندالدى. ارينە, ولاردىڭ ادامزات ءۇشىن پايدالى دا, زياندى جاقتارى دا جەتەرلىك. كەيىن, ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان كاپيتاليستىك جانە سوتسياليستىك لاگەرلەردىڭ تەكەتىرەسىنىڭ نەگىزى وسىندا قالاندى. وسى ۋاقىتقا دەيىن الەم مونوپوليارلى بولىپ كەلسە, ەندى ول بيپوليارلى بولاتىندىعى وسىندا ايقىندالدى.
يالتا كونفەرەنتسياسىندا كوپ ادام نازار اۋدارا قويماعانىمەن, مىڭداعان ادامنىڭ تاعدىرىن تالكەك ەتىپ, باستارىنا قارا بۇلت ۇيىرگەن ءبىر كەلەڭسىز شەشىم دە بولدى. جەكە ادامنىڭ قۇقىن, باس بوستاندىعىن تاپتاۋعا بولمايدى دەگەن ادامي قاعيدانى تانىعىسى كەلمەگەن ديكتاتور ستالين وزىنە ءتان كەكشىل, كىنامشىل, قياناتشىل مىنەزبەن كەزىندە كسرو اۋماعىنان ەميگراتسياعا كەتكەن اسكەريلەر مەن ازاماتتىق تۇلعالاردى, سونداي-اق, وداقتاستار تۇتقىننان بوساتقان كەڭەس ادامدارىن رەپاترياتسيا جاساۋ تۋرالى كەلىسىمدى ءبىر جاقتى قىسىم جاساي وتىرىپ, ارىپتەستەرىنە قولداتادى. بۇل – ولاردىڭ ءبارىن كسرو-عا قايتارۋ دەگەن ءسوز ەدى. ادامداردىڭ قايدا ءومىر ءسۇرۋدى ءوزى شەشۋگە ءتيىستى قۇقىن شەكتەيتىن بۇل شەشىم بارىنشا ادىلەتسىز-ءتىن. ونىڭ ۇستىنە, كسرو-عا قايتارىلاتىن بۇل ازاماتتاردىڭ ادامي قۇقى اياققا باسىلىپ, ءوش الۋ ءۇشىن ولار رەپرەسسيالىق جازالاۋ ماشيناسىنىڭ استىنا تۇسەتىنى دە بەلگىلى. وسىنى بىلە تۇرسا دا, رۋزۆەلت پەن چەرچيلل ءستاليننىڭ قىسىمىنا توتەپ بەرە الماي, بۇل ۇسىنىستى قابىلدايدى. ءسويتىپ, كەڭەس ازاماتى بولا تۇرا, نەمىس-فاشيستەرىنە ءوز ەركىمەن بەرىلىپ, ولارعا قىزمەت ەتىپ, ءوز وتانىنا قارسى قارۋلى كۇرەسكە شىققان ساتقىندار عانا ەمەس, 1917 جىلدان ەميگراتسياعا كەتكەن, كسرو ازاماتتىعىن ەشقاشان الماعان ادامدار دا, سوعىس كەزىندە قاپيادا قولعا تۇسكەن تۇتقىندار دا تەگىس كەڭەس وكىمەتىنە قايتارىلىپ, جازالاۋشى ورگانداردىڭ قاندى قاسابىنىڭ قۇرباندارىنا اينالدى.
بۇل جەكە ادامدار ءۇشىن ۇلكەن ناۋبەت ەدى. اسىرەسە, توتاليتارلىق رەجىمدى ۇناتپاي, قارۋلى قارسىلىق كورسەتپەسە دە ونى باق بەتتەرىندە سىناپ جۇرگەن مىڭداعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى ەندى نكۆد-نىڭ تابانىنىڭ استىنا ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە توڭكەرىس جىلدارى رەسەيدەن اۋىپ كەتكەن اق كازاكتار مەن اق گۆارديانىڭ وفيتسەرلەرى دە كوپ بولدى. شامامەن وسىناۋ ادىلەتسىز شەشىم 2,5 ملن.-داي ادامنىڭ تاعدىرىن تارك ەتتى. ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى اتىلدى, تۇرمەلەرگە توعىتىلىپ, اشتىقتان, سۋىقتان كوپ ازاپتار شەگىپ, قىرىلىپ كەتتى.
مىنە, يالتا كونفەرەنتسياسىنىڭ وسىنداي دا قورىتىندىسى بولعان. ءۇش-اق ادامنىڭ شەشىمىمەن سان ميلليونداعان ادامنىڭ وپ-وڭاي قىرىلىپ كەتكەندىگى, ارينە, ەشقانداي اقتاۋعا بولمايتىن جايت.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».