جىل سايىن سۋ تاپشىلىعىن سەزىنىپ, ءار كوكتەمدە سىرداريانىڭ ارناسىن باعاتىن ديقاندار بيىل تىعىرىققا تىرەلىپ وتىر. ءار ماۋسىمدا كۇرىش كولەمىن ازايتىپ, ەگىنگە جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزىپ امالدايتىن ەگىنشىلەر وسى جىلى ەككەنىن كەزەكپەن سۋارىپ, قاشىرتقى سۋدى دا قاجەتكە جاراتۋعا كوشكەن.
قاشىرتقى سۋدىڭ دا قادىرى ارتتى
بيىل كۇن رايى كۇرت جىلىنىپ, كۇرىش ەرتە سەبىلدى. جەرگە تۇسكەن ءداندى سۋعا باستىراتىن ساتتە جوعارىدان قاجەتتى سۋدى الا الماي, الدىن الا دايىنداپ قويعان 357 سورعىنىڭ 53-ءىن ىسكە قوستى. ءوڭىر ديقاندارى وسى كۇنى ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن ەگىستى ءارتاراپتاندىرۋ ىسىنەن دە قالىس قالعان ەمەس. وڭىردە 60 مىڭ گەكتار كۇرىش القابى لازەرمەن تەگىستەلىپ, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ كورسەتكىشى 8,1 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايدى. داريا بويىنداعى قويمالارعا جينالعان جانە جوعارىدان كەلەتىن سۋدىڭ بولجامىنا سايكەس, بيىل وبلىسقا 3 ملرد 902 ملن تەكشە مەتر سۋ ءليميتى بەلگىلەنگەن. مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا شاردارا سۋ قويماسىنا جوعارىدان قوسىمشا 3 ملرد 700 ملن تەكشە مەتر سۋ ءتۇسۋى كورسەتىلگەن بولاتىن. بىراق مامىردا داريانىڭ تومەنگى ارناسىنا سەكۋندىنا 330 تەكشە مەتر سۋ ءتۇسۋى جوسپارلانعانىمەن, سونىڭ 17,4%-ى عانا جەتتى. مامىردىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە «شاردارا» سۋ قويماسى مەن «كوكساراي» سۋ رەتتەگىشىندەگى سۋ كولەمى 4 ملرد 821 ملن تەكشە مەتر بولىپ, بىلتىرعىدان 700 ملن تەكشە مەترگە ازايىپ كەتتى.
جاعدايدى ءجىتى باقىلاپ وتىرعان وبلىس اكىمدىگى ءتيىستى مينيسترلىكتەرگە ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدى تۇراقتى وتكىزۋ ءۇشىن سىرداريا وزەنىنىڭ جوعارى اعىسىندا ورنالاسقان مەملەكەتتەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, «شاردارا» سۋ قويماسىنا كەلەتىن سۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا ىقپال جاساۋ جونىندە ۇسىنىس بەردى.
بيىل وبلىستا ەگىلگەن 189,6 مىڭ گەكتارعا ەگىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ 80,9 مىڭ گەكتارى – كۇرىش القابى. سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى وڭىردەگى باستى داقىلدىڭ كولەمى بىلتىرعىدان 4,7 مىڭ گەكتارعا قىسقاردى. ەگىن القاپتارىن سۋارۋعا 3,9 ملرد تەكشە مەتر سۋ ءليميتى بەلگىلەنگەن بولسا, بۇگىنگە دەيىن سونىڭ 2,8 ملرد تەكشە مەترى عانا جەتتى. بارلىق كانالداردان سۋ الۋ كەستەسى بەكىتىلىپ, شارۋاشىلىقتار ەگىنىن كەزەكپەن سۋارۋعا كوشكەن. بيىلعى تاپشىلىق قاشىرتقى سۋدى دا قادىرلەۋگە ۇيرەتىپ كەتتى. سۋدى قايتا پايدالانۋ ءۇشىن 324 سورعى جۇمىس ىستەپ تۇر. ۇكىمەت رەزەرۆىنەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن 53 جىلجىمالى ديزەلدى سورعى ستانساسىن ساتىپ الۋعا 1 ملرد تەڭگە بولىنگەن.
وسى كۇنى ۇكىمەت اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىن تۇراقتى سۋمەن قامتىپ, ونى پايدالانۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشىرۋدى باستى نازاردا ۇستاپ وتىر. وسى باعىتتا بىلتىر سۋ جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ جانە سۋارمالى سۋ ەرەجەلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزدى. الدا سۋدى پايدالانۋعا ارنالعان كەلىسىمشارتتاردا تامشىلاتىپ جانە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ ءتاسىلىن ەنگىزگەن شارۋاشىلىقتارعا باسىمدىق بەرىلەدى. اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن داقىلدار القابىن قىسقارتۋ جوسپارىنا سايكەس كۇرىش پەن ماقتا القابى ازايتىلادى. ال شارۋاشىلىق وكىلدەرى قاشىرتقى سۋدى پايدالانۋ ءۇشىن ىسكە قوسىلعان سورعىلارعا قاجەتتى ديزەل قالتانى قاعىپ بارا جاتقانىن ايتادى. وسىنىڭ ءبارى ەرتەڭگى كۇرىش باعاسىنا اسەر ەتەتىنى ايدان انىق.
ىرگەلەس ءوڭىر دە كۇرىش ەگە باستادى
ەلىمىزدەگى كۇرىشتىڭ 90 پايىزى سىر وڭىرىندە ەگىلەدى. بۇل داقىل الماتى, جەتىسۋ وبلىستارىندا دا ءىشىنارا كەزدەسەدى. كەيىنگى جىلدارى ىرگەلەس ءوڭىر دە كۇرىش ەگەتىن وڭىرلەر قاتارىنا قوسىلدى. سىربويىلىق ديقانداردىڭ ويىنشا بيىلعى تاپشىلىقتىڭ ءبىر سەبەبى وسى.
«بيىل كوكتەمدە وڭىردەگى شارۋاشىلىق باسشىلارى وسى ماسەلەنى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى الدىندا كوتەرگەندە تۇركىستاندا 3 مىڭ گەكتارعا جۋىق القاپقا كۇرىش ەگىلەتىنى ايتىلعان ەدى. بىراق جاقىندا عانا كورشى وبلىس ديقاندارىنىڭ كۇرىشتىك كولەمىن 13 258 گەكتارعا جەتكىزگەنى انىقتالدى. ءبىزدى تاڭعالدىراتىنى – ءبىر اۋداننىڭ كۇرىش ەگىستىگىمەن پارا-پار وسىنشالىق القاپتىڭ بۇرىن قالاي بايقالماعاندىعى. قىس بويى مينيسترلىك سۋدان تاپشىلىق بولمايتىنىن ايتىپ كەلگەنمەن, ناقتى جاعداي وعان كەرەعار بولىپ تۇر. ءبىزدىڭ وبلىستا دا مايدا شارۋاشىلىقتار اۋىسپالى ەگىس ءتارتىبىن ساقتاي بەرمەيدى. ءتىپتى ەشقانداي كەلىسىمشارتسىز ورتا جولدان كيلىگىپ, ءبىزدىڭ ۇلەسىمىزگە قول سالاتىندار دا بار. وسىندايلاردىڭ زاردابى بىزگە تيەدى», دەيدى قارماقشى اۋدانىنداعى «جاڭاجول» جشس ديرەكتورى ورىنباسار تولەپوۆ.
وسى كۇنى ءارتاراپتاندىرۋ تۋرالى اڭگىمە كوپ. كۇرىشتى ازايتىپ, ىلعالدى از قاجەت ەتەتىن داقىلداردى ەگۋ تۋرالى ۇسىنىس كوكەيگە قونعانمەن, ول قازىر اتقارىلا قوياتىن شارۋا ەمەس. وبلىستىڭ ەگىن شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى قۇرىلىمداردىڭ جەرىنەن باستاپ تەحنيكاسىنا دەيىن كۇرىشكە لايىقتالعان. باسقا ونىمگە بەيىمدەلەم دەگەنشە تەحنيكاسىن نەسيەگە العان شارۋاشىلىقتاردىڭ قارجى ۇيىمدارى الدىنداعى قارىزى ەسەلەنىپ كەتەتىنىن دە ويلاعان ءجون. سول سەبەپتى, ءارتاراپتاندىرۋدى تىم ارىدەن باستاۋ كەرەك.
ورتاق ۇلەسكە قول سۇعىلماسا
جاقىندا سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى «قازسۋشار» مەكەمەسىنىڭ قىزىلوردا جانە تۇركىستان وبلىستارىنداعى فيليالدارىنا قاتىستى قاتاڭ شارا قابىلدادى. وعان سەبەپ – تۇركىستان وبلىسىندا كۇرىشتىڭ جوسپاردا كورسەتىلگەن مولشەردەن 5 ەسە ارتىق ەگىلگەنى. قىزىلوردادا 126 شارۋا قوجالىعىنىڭ 5 مىڭ گەكتارعا جۋىق كۇرىش القابىن سۋارۋعا كەتكەن 50 ملن تەكشە مەتردەن استام سۋدى زاڭسىز پايدالانعانى بەلگىلى بولدى. وسىعان بايلانىستى فيليال باسشىلارى جاۋاپقا تارتىلدى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قانات بوزىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كورشى مەملەكەتتەر تاراپىنان شارداراعا سۋ جىبەرۋ باستالدى. ول شامالى كۇندە سۋساپ وتىرعان سىر وڭىرىنە جەتۋى كەرەك. سوعان دەيىن امالداي تۇرۋدان باسقا جول جوق.
بۇل ماسەلە تامىزدىڭ ورتاسىندا وتكەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مەملەكەتارالىق ۇيلەستىرۋ سۋ شارۋاشىلىعى كوميسسياسىنىڭ 90-وتىرىسىندا قارالدى. جيىندا ق.بوزىمباەۆ قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان, وزبەكستاننىڭ سالالىق جانە سىرتقى ساياساتقا جاۋاپتى سالالارىنىڭ وكىلدەرىن كليماتتىق سىن-قاتەر جاعدايىندا سۋدى ءادىل بولۋگە شاقىردى.
عىلىمعا دا زەر سالساق
ينجەنەر-گيدروتەحنيك الىبەك سابىرباەۆ شاردارا سۋ قويماسى ارقىلى وزبەكستان جەرىندەگى ايداركولگە كەتىپ جاتقان مول سۋ كىشى ارالدىڭ ۇلەسى ەكەنىن ايتادى. سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى زەرتتەۋ جاساعان عالىمدار ءدال وسىنداي جاعدايدا وبلىستا ارى كەتكەندە 60–65 مىڭ گەكتار ەگىلۋى كەرەك دەگەن بايلام جاساعان.
«ال بىزدە بيىل بۇرىنعى كولەمدى شەكتەگەننىڭ وزىندە 80 مىڭ گەكتاردان اسىپ تۇر. ەندەشە, القاپتى نەگە ازايتپايمىز؟ ارالدىڭ اڭقاسى كەپكەن تۇستا ەلدىڭ سىرتقا اۋا كوشكەنىن قالايشا تەز ۇمىتا قالدىق؟ كۇرىشتى ەكسپورتقا شىعارامىز دەپ كىشى ارالدى كەپتىرىپ الساق, ونىمىزدى كەلەر ۇرپاق كەشىرمەيدى», دەيدى ارداگەر.
«جاقىندا تۇركىستان وبلىسى وتىرار اۋدانىنداعى 50 مىڭ گەكتار تىڭ ايماققا ماقتا ەگىلەتىنى جونىندە رەسمي اقپارات تارادى. «ونى تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىمەن ەگەمىز, ءتىپتى ۇنەمدەلگەن سۋ ەسەبىنەن جاسايمىز» دەگەندى دە ەستىپ جاتىرمىز. كەزىندە كوكسارايدى سالاردا دا وسىنداي جاقاۋراتقان جاۋاپتىڭ تالايىن ەستىگەنبىز. «كوكسارايدان كەيىن قىزىلوردا جازدا دا سۋدان تاپشىلىق كورمەيدى» دەگەن ۋادەگە دە يمانداي سەنگەنبىز. قايدا سول ۇشان-تەڭىز سۋ؟ تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگى بۇزىلعاسىن كوكسارايدى بۋعان شىبىن-شىركەيدى ۋلاپ ابىگەرگە ءتۇسىپ جاتقان جوقپىز با؟ قازىردىڭ وزىندە سۋساپ وتىرعان تۇركىستان شارۋالارى تىڭنان اشىلعان 50 مىڭ گەكتاردى ارالدىڭ ۇلەسىنەن الاتىنى انىق قوي. سىرت ەلدەرمەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مامىلە جاسالا جاتار, بىراق قازىرگى قارەكەتىمىز ءوزى وتىرعان بۇتاققا بالتا سالعان ادامنىڭ تىرلىگىنە ۇقسايدى», دەيدى قوعام بەلسەندىسى بولات نۇرعوجاەۆ.
كەزەكپەن سۋارىپ, قاشىرتقى سۋدى قايتا تارتىپ امالداعانمەن, قازىرگى احۋال جاقسارماي تۇر. ساعاداعى مەملەكەتتەردىڭ جىل سايىن ەگىستىك اۋقىمىن ۇلعايتىپ جاتقانىن Google كارتادان-اق كورۋگە بولادى.
شارۋالاردىڭ ايتۋىنشا, قازىردىڭ وزىندە وڭىردە 1700 گەكتار كۇرىش قۋاڭشىلىققا ۇشىراعان. الدا ۋادە ەتىلگەن سۋ جەتسە, وسى شىعىنعا شۇكىرشىلىك ايتىپ, ناۋقاندى وتكەرۋگە مۇمكىندىك بار. ماماندار بەرگەن مالىمەتتەن كەلەر جىلى دا داريا ارناسى تولا قويماسى اڭعارىلادى. بۇل بيىل ابدەن تاپشىلىق تارتقان سىر ديقاندارىن الدا تاعى ءبىر سىن كۇتىپ تۇر دەگەن ءسوز.
قىزىلوردا