استانادا ۇلتتىق مۋزەيدە قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ جانە وزبەكستان ولي ءماجىلىسى سەناتىنىڭ توراعاسى تانزيلا نارباەۆالاردىڭ قاتىسۋىمەن قازاق-وزبەك عىلىمي-شىعارماشىلىق زيالىلارىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمى ءوتتى. ءىس-شارا اياسىندا تاراپتار جانى مەن قانى ءبىر باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ رۋحاني بايلانىستارىن نىعايتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
ەلارالىق تاريحي ساباقتاستىق
قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ قازاق-وزبەك عىلىمدارى مەن شىعارماشىل زيالىلارىنىڭ باسىن قوسقان العاشقى فورۋمىنىڭ قاتىسۋشىلارىن قۇتتىقتاپ, وسى جيىننىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالدى. سپيكەر قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ ساياسي ديپلوماتياسى مەن كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قاتىناستار, سونىڭ ىشىندە گۋمانيتارلىق جانە مادەني بايلانىستار بارعان سايىن نىعايىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
«بۇگىن قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق زيالى قاۋىمى وكىلدەرى جينالىپ, ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا باس قوسىپ وتىر. بۇل ورايدا قازاق-وزبەك زيالىلارىنىڭ فورۋمى باۋىرلاس حالىقتاردىڭ رۋحاني ىنتىماقتاستىعىنا جاڭا جول اشادى دەپ سەنەمىن. فورۋمنىڭ وزبەكستان ولي ءماجىلىسى سەناتىنىڭ توراعاسى تانزيلا نارباەۆانىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارى اياسىندا ءوتۋى ءىس-شارانىڭ ماڭىزىن ودان ءارى ارتتىرا تۇسەدى دەپ ويلايمىن», دەدى م.اشىمباەۆ
سونداي-اق سپيكەر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تانزيلا نارباەۆانى ەكىجاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن II دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتاعانىن دا ايتا كەلىپ, بۇل قۇرمەت ەكى ەل اراسىن جاقىنداتا تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. سەنات توراعاسى العاش رەت وتكىزىلىپ جاتقان فورۋمدا عىلىمي جانە مادەني ورتانىڭ وكىلدەرى ەكى ەلدىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا, حالىقتىق ديپلوماتيانى دامىتۋعا جانە ءداستۇر ساباقتاستىعىن ساقتاۋعا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا ءتيىس ەكەنىنە توقتالىپ, قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستى دامىتۋ وڭىرلىك ساياساتتىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ء«بىز تەك تاتۋ كورشى عانا ەمەسپىز. ءبىزدىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسىمىز شىنايى دوستىق پەن باۋىرلاستىققا نەگىزدەلگەن. سالت-ءداستۇرىمىز بەن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءتۇبىرى ءبىر, ورتاق مادەني مۇرا بولىپ سانالادى. قازاق حالقى وزبەك حالقىنا ۇنەمى ءىلتيپات تانىتىپ, باۋىر رەتىندە قۇرمەت تۇتادى. قۋانىشتا دا, قيىن-قىستاۋ كەزدە دە ءبىر-بىرىمىزگە كومەك قولىن سوزىپ, باۋىرلاستىق تانىتىپ كەلەمىز. قازىرگى شەكارامىز جوق كەزدە ءبىزدىڭ باسىمىزدى ۇلى جىبەك جولى قوسقان ەدى. وسىنداي تاريحي ساباقتاستىق پەن ىنتىماقتاستىعىمىزدى ودان ءارى نىعايتىپ, بۇگىنگى قارىم-قاتىناسىمىزعا جاڭا سەرپىن بەرۋىمىز كەرەك», دەدى ماۋلەن ساعاتحان ۇلى.
سونداي-اق م.اشىمباەۆ قازاقستان مەن وزبەكستان زيالىلارىنىڭ العاشقى فورۋمى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن وتكىزىلىپ جاتقانىن, پرەزيدەنت ەكى ەلدىڭ عىلىمي-شىعارماشىل زيالىلارىنىڭ ءوزارا بايلانىسىنا ۇنەمى باسا ءمان بەرەتىنىن, وسى ورايدا بۇل الاڭ باۋىرلاس حالىقتاردىڭ گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتۋگە جول اشاتىنىن ايتتى.
«كەيىنگى جىلداردا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاق-وزبەك قارىم-قاتىناسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. بۇل رەتتە مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىق باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. شىن مانىندە, مادەنيەت, ونەر, ءبىلىم دەگەنىمىز – ەشقانداي ساياسات سالقىنى بۇزا المايتىن مىزعىماس كوپىرلەر. ولار قاشاندا ورتاق تاريحقا, ءوزارا قۇرمەتكە جانە قۇندىلىقتارعا تابان تىرەيدى. عىلىمي جانە شىعارماشىل ورتانىڭ بۇگىنگى كەزدەسۋى الداعى ۋاقىتتا تىڭ يدەيالارمەن, ماڭىزدى ويلارمەن جانە جاڭا جوسپارلارمەن الماساتىن ءداستۇرلى الاڭعا اينالادى دەپ سەنەمىز. وسىنداي يگىلىكتى ءىس ارقىلى ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ۇنىمىزگە قۇلاق اسىپ, ورتاق جارقىن بولاشاق جولىندا ماڭىزدى قادام جاسايمىز», دەدى سەنات سپيكەرى.
سونىمەن قاتار م.اشىمباەۆ قازىرگى جاعدايدا قازاقستان مەن وزبەكستان حالىقتارى اراسىنداعى دوستىقتى قالىپتاستىرىپ, نىعايتاتىن ادامي بايلانىستار دا ەرەكشە مانگە يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سپيكەر بۇل رەتتە جاستاردىڭ ايرىقشا ءرول اتقاراتىنىنا ءمان بەرىپ, ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت سالالارىنداعى ورتاق باعدارلامالاردى كەڭەيتۋ, بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, تاجىريبە الماسۋ, كرەاتيۆتى جانە IT-جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەرەكتىگىن مالىمدەدى.
ء«بىزدىڭ ەلدەرىمىز عىلىمعا ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ وتىر. بۇل – قۋانتارلىق جايت. بىلتىر استانادا وتكەن ورتالىق ازيا تاريحشىلارىنىڭ فورۋمى ورتاق تاريحىمىزدى كاسىبي تۇرعىدان قايتا قاراۋدىڭ قانشالىقتى قاجەت ەكەنىن ايقىن كورسەتىپ بەردى. وسىعان بايلانىستى الداعى ۋاقىتتا بىرلەسكەن زەرتتەۋلەردى, مۇراعاتتارعا قول جەتكىزۋ جولىن جانە جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى عىلىمي بايلانىستاردى دامىتۋ اسا ماڭىزدى. شىن مانىندە, ءبىزدىڭ مادەنيەت, ءبىلىم, عىلىم سالالارىنداعى سۇرلەۋىمىزدى پاراللەل ەمەس, كەرىسىنشە, ورتاق جولعا اينالدىرۋعا تولىق مۇمكىندىك بار», دەدى قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى.
م.اشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا تۇراتىن ەتنوستىق وزبەكتەر ءۇشىن انا ءتىلىن ۇيرەنۋگە جانە داستۇرلەرىن ساقتاۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان. مەكتەپتەر, تەاترلار مەن باق ءساتتى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ال وزبەكستاندا 800 مىڭنان اسا ەتنوستىق قازاق تۇرادى, وندا دا مادەني ورتالىقتار مەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى جۇمىس ىستەيدى.
«بۇگىندە قوس ەلدىڭ جاستارى تەك فورۋمداردا ەمەس, الەۋمەتتىك جەلىلەردە, ونلاين جوبالاردا جانە بىرلەسكەن ستارتاپتاردا دا كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناس ورناتۋدا. وزبەكستان قۇراماسى فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىنىڭ فينالدىق كەزەڭىنە العاش رەت شىققاندا, مىڭداعان قازاقستاندىق شىنايى قۇتتىقتاۋلارىن ءبىلدىرىپ, قولداۋ كورسەتتى. بۇل – وڭىرىمىزدەگى شىنايى بىرلىكتىڭ بەلگىسى», دەپ اتاپ ءوتتى سەنات توراعاسى.
سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە قازاقستاندا 5 مىڭعا جۋىق وزبەكستاندىق ستۋدەنت وقىپ جاتىر, ال قازاقستاندىق جاستار تاشكەنت پەن باسقا قالالاردا ءبىلىم الۋدا. ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ فيليالدارى اشىلىپ جاتىر.
«بۇل — جاستاردىڭ ءوزارا سەنىم مەن ىنتىماقتاستىق جاعدايىندا ءوسىپ, بىرلەسە وقىپ, يدەيالارىن جۇزەگە اسىرىپ, بولاشاقتاعى ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەستىككە نەگىز قالاپ جاتقانىنىڭ دالەلى», دەدى م.اشىمباەۆ.
وزبەكستانداعى 400 مەكتەپتە قازاق ءتىلى وقىتىلادى
وزبەكستان ولي ءماجىلىسى سەناتىنىڭ توراعاسى تانزيلا نارباەۆا وزبەكستان مەن قازاقستاندى ورتاق مۇددەلەر ەمەس, تەرەڭ تاريحي, مادەني جانە رۋحاني تامىرلار بايلانىستىراتىنىن اتاپ ءوتتى.
فورۋمدا ايتىلعان يدەيالارعا قولداۋ ءبىلدىرىپ, ونى وتكىزۋدىڭ وزەكتى ەكەنىن جانە مۇنداي تىڭ باستامانىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ودان ءارى كەڭەيتۋگە سەپتەسەتىنىن جەتكىزدى.
«قازىر ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىندا جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى بايلانىستىڭ تامىرى تەرەڭدەپ كەلەدى. ماسەلەن, وزبەكستاندا جىل سايىن قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كورمەلەرىن ۇيىمداستىرامىز. جەرگىلىكتى كونسالتينگتىك كومپانيالاردىڭ قولداۋىمەن ءبىلىم كۇندەرى اياسىندا ۇيىمداستىراتىن بۇل كورمەلەرگە قازاقستاننىڭ قىرىققا جۋىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سونداي-اق قازىرگى ۋاقىتتا وزبەكستان مەن قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا بىرلەسكەن ءتورت بىردەي ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. وسىنىڭ ناتيجەسىندە باعدارلامالار اياسىندا 188 ستۋدەنت ءبىلىم الىپ جاتىر», دەدى ت.نارباەۆا.
سپيكەر وسىعان دەيىن قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرگە توقمەيىلسىپ قالۋعا بولمايتىنىن, جاڭا مۇمكىندىك تابالدىرىعىندا تۇرعان قازىرگى كەزەڭدە ەكى ەل ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ مادەني ءتۋريزمدى دامىتىپ, بىرلەسكەن تۋريستىك مارشرۋتتار قۇرۋ كەرەكتىگىن دە ايتتى. سونداي-اق ءتۇرلى فەستيۆالدار, ادەبي كينوجوبالار سياقتى باعىتتار بويىنشا دا بىرلەسە جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
«ەكى ەل اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستى كۇشەيتىپ, ءتۇرلى جوبالار جاساپ, جاستاردى وسى ۇدەرىستەرگە بەلسەندى تارتۋ ماڭىزدى. ويتكەنى جاستار مادەنيەتىمىزدى بولاشاققا جالعاپ, تاريحىمىزدىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرادى. بۇل ورايدا ءبىز ەلىمىزدەگى قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن مەكتەپتەرگە كومەگىمىزدى ايامايمىز. ماسەلەن, ءدال قازىر وزبەكستانداعى 400 مەكتەپتە قازاق ءتىلى وقىتىلادى, ونىڭ ىشىندە 162 مەكتەپ – تازا قازاق مەكتەبى. سونىمەن قاتار وزبەكستاندا قازاق تىلىندە جوعارى كاسىبي ءبىلىم الۋعا دا مۇمكىندىك بار. مىسالى, نيزامي اتىنداعى تاشكەنت مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, قاراقالپاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە, گۇلستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە, سونداي-اق نامانگان, جىزاق جانە ناۋاي قالالارىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتاردا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندارىن دايارلايمىز», دەدى سپيكەر.
وزبەكستان ولي ءماجىلىسى سەناتىنىڭ توراعاسى ت.نارباەۆا قازاقستان مەن وزبەكستان كرەاتيۆتى يندۋستريالاردى بىرلەسە دامىتسا, ەكى ەلدى الەمدەگى مادەني يدەيالاردىڭ ورتالىعى رەتىندە تانىتىپ, حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعۋعا مۇمكىندىك تۋارىن ءسوز ەتتى.
«ارينە, مۇنداي اۋقىمدى جوبالار ءتۇرلى قولداۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىز, باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ پارلامەنتتەرى رەتىندە قولداۋ كورسەتۋگە دايىنبىز. بىرلەسكەن باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن زاڭدىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق جاعدايلاردى جاساۋعا مۇددەلىمىز. مۇنداي باستامالار ءدال بۇگىنگىدەي كەزدەسۋلەر بارىسىندا تۋىندايدى. سوندىقتان دا مادەنيەت پەن عىلىمدى بىرلەسە دامىتۋ ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى فورۋم ءبىزدىڭ گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىعىمىزدا جاڭا تابىستارعا باستايتىن ماڭىزدى كەزەڭ بولادى دەپ سەنەمىن. بۇل ورايدا عالىمدار, مادەنيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرى حالىقتارىمىز اراسىنداعى دوستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىككە قىزمەت ەتەتىن يدەيالاردى تۋعىزۋعا ءتيىس», دەدى وزبەك سپيكەرى.
سونداي-اق ت.نارباەۆا حانىم ءسوز سوڭىندا: «الدا وزبەكستاننىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى, ال سىزدەردە كونستيتۋتسيا مەرەكەسى كەلە جاتىر. وسىعان وراي بارشا ارىپتەستەرىمدى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاپ, ەڭ الدىمەن دەنساۋلىق, قاجىرلى ەڭبەكتەرىڭىزدە تابىس, وتباسىلارىڭىزعا اماندىق پەن باقىت تىلەگىم كەلەدى», دەدى.
«تۇرىك حالىقتارىنا ورتاق ادەبي سىيلىق تاعايىنداساق...»
قازاق-وزبەك عىلىمي-شىعارماشىلىق زيالىلارىنىڭ فورۋمىندا كەزەكتى ءسوز العان جازۋشى, قازىرگى ادەبيەت كلاسسيگى تولەن ابدىك بۇگىنگى كەزدەسۋدىڭ ماڭىزىن بۇرىنعى باسقوسۋلارمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ اڭگىمەلەدى.
«كەشەگى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا وسىنداي كەزدەسۋلەر ءجيى وتەتىن. ول كەزدە دە دوستىق, ىنتىماق, بىرلىك تۋرالى ايتىلىپ جاتاتىن. بىراق تاۋەلسىزدىك الماعان كەزدەگى ايتىلعان سوزدەر شىن مانىندەگى ۇلكەن دوستىقتىڭ باستاماسى بولا المادى. شىنايى قارىم-قاتىناس ورناعان جوق. قازىر, قۇدايعا شۇكىر, ەگەمەن ەل, ەركىن جۇرت بولدىق. ەندى ءبىزدىڭ دوستىعىمىزعا, تاتۋلىعىمىزعا ەشتەڭە كەدەرگى بولا المايدى. قازاق پەن وزبەكتىڭ ءتۇبى – ءبىر حالىق. ءبىر كەزدەرى تاريحي تۇرعىدا ورتاق اتاۋىمىز دا بولعان. كەيىننەن ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى ۇلت ەكىگە ءبولىنىپ, قازاق ءوز الدىنا جەكە وتاۋ قۇرىپ, ءبولىنىپ شىقتى. سويتە تۇرا ۇلتتى قۇراپ وتىرعان رۋلارىمىز دا, ءدىنىمىز دە – ءبىر, ءتىلىمىز – ۇقساس, تاريحىمىز – ورتاق. مىسالى, سىزدەردىڭ اۋىز ادەبيەتتەرىڭىزدەگى الپامىش پەن كورەع ۇلى بىزدە دە بار. الىشەر ناۋاي مەن ابايدىڭ تۋىندىلارى – بۇكىل تۇركى حالىقتارىنا ورتاق مۇرا. بۇل ورايدا جالپى تۇرىك حالىقتارىن ۇلكەن ءبىر وركەنيەتكە قول جەتكىزە الماعانداي كورەتىندەر بار. بۇل – دۇرىس كوزقاراس ەمەس. ءبىز جالپى تۇرىك حالقى بولىپ, الەمدەگى «حورەزم مادەنيەتى» دەگەن قۇندىلىقتى جاراتقانبىز. وعان ءال-فارابي, يبن سينا, ءال-بۋحاري, ءال-حورەزمي سەكىلدى ورتاق تۇلعالارىمىزدان قالعان مول مۇرا دالەل بولا الادى», دەدى ت.ابدىك.
جازۋشى وسى ءبىر ەكى ەلگە دە ورتاق كونە مادەنيەت قازىرگى كەزدەگى رۋحاني قۇندىلىقتارمەن استاسىپ, ءوزارا بايلانىسىپ جاتۋى كەرەكتىگىنە دە توقتالدى.
ء«بىز بۇرىنعى وزبەك ادەبيەتىن جاقسى بىلەتىنبىز. قازاق قالامگەرلەرىن دە وزبەك اعايىندار اۋدارىپ, ناسيحاتتاپ جاتاتىن. قازىر وسى ءبىر يگى ءۇردىس ءۇزىلىپ قالدى. ياعني ءدال وسى ساتتە «بۇگىنگى قازاق پەن وزبەكتىڭ ادەبيەتتىندە كىمدەر بار؟ وزبەكتەردە قانداي تالانتتى جازۋشىلار شىعىپ جاتىر؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ قيىن. وسى فورۋم اياسىندا مەن ورتالىق ازياداعى ازعانتاي تۇرىك حالىقتارىنىڭ ادەبيەتىن جاقىنداستىرۋ كەرەكتىگى جونىندە باستاما كوتەرگىم كەلەدى. ىرگەدەگى قىرعىزدار بار, ارعى جاقتاعى ازەربايجاندار بار, ءبارىمىز بىرىكسەك, بىزگە ەشكىم توسقاۋىل قويمايدى. ءتىپتى وسى ورتالىق ازياداعى ازعانتاي تۇرىك حالىقتارىنا ورتاق ادەبي سىيلىق تاعايىندارمىز. باياعىدا ءابىش كەكىلباەۆ ەكەۋمىز وسىنداي باستاما كوتەرگەن ەدىك. ول يدەيامىز بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى جۇزەگە اسپاي قالدى. ءتىپتى ول سىيلىقتىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ عىلىم, ونەر, ادەبيەت سالاسىنداعى ورتاق تابىستارعا ارناۋىمىزعا دا بولادى», دەدى ت.ابدىك.
حالىقتار اراسىنداعى بىرلىكتى نىعايتۋعا جول اشىلادى
ال وزبەكستان عىلىم اكادەمياسى ۆيتسە-پرەزيدەنتى باحروم ابدۋحاليموۆ ورتالىق ازيا ايماقتىق جانە جاھاندىق ينتەگراتسيانىڭ ماڭىزدى توراپتارىنىڭ بىرىنە اينالعانىنا قاتىستى ءوز ويىن ورتاعا سالىپ, وسى ورايدا قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ورتاق تاريحي-مادەني مۇراسىن ساقتاۋ مەن دامىتۋ ماسەلەسى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە ەكەنىنە توقتالدى.
ب.ابدۋحاليموۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان مەن وزبەكستاندى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان دوستىق, ورتاق تاريح, مادەنيەت جانە حالىقتارىمىزدىڭ باۋىرلاستىق بايلانىستارى بىرىكتىرەدى. گەوگرافيالىق جاقىندىق پەن رۋحاني تۋىستىق ەكى ەل اراسىنداعى قازىرگى قارىم-قاتىناستاردىڭ بەرىك ىرگەتاسىنا اينالدى.
«قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى جان-جاقتى ىنتىماقتاستىق بۇكىل ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ دامۋىنا وزىندىك تۇرتكى بولدى. وسىدان ون جىل بۇرىن بۇل مۇمكىن ەمەس سياقتى كورىنسە, بۇگىندە ول – ناقتى شىندىق. قازىرگى تاڭدا ورتالىق ازيا ايماقتىق ءارى جاھاندىق ينتەگراتسيانىڭ ماڭىزدى تورابىنا اينالىپ وتىرعان شاقتا ورتاق تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ مەن دامىتۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەي, ورتاق تاريحقا بىرلەسە جۇگىنۋ, ونى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋ مەن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. وسىلاي گۋمانيتارلىق دامۋعا جانە ءوزارا ءىس-قيمىلعا جاڭا كوكجيەكتەر اشىپ قانا قويماي, ەكونوميكالىق جانە عىلىمي سەرىكتەستىكتى, حالىقتار اراسىنداعى بىرلىكتى نىعايتۋعا جول اشامىز», دەدى ب.ابدۋحاليموۆ.
وزبەكستان عىلىم اكادەمياسى ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەكى ەل ىنتىماقتاستىعىنىڭ جاڭا باعىتتارىن دا اتاپ ءوتىپ, ارحيۆتىك قولجازبالاردى تسيفرلاندىرۋ جانە ونلاين دەرەكقورلار قۇرۋ, تاريح پەن مادەنيەتكە قاتىستى بىرلەسكەن جوبالار مەن فيلمدەر ءتۇسىرۋ, جاستارعا ارنالعان ءبىلىم بەرۋ باستامالارى, كرەاتيۆتى ستارتاپتارعا قولداۋ كورسەتۋ, سونداي-اق تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ جونىندەگى كەڭەس قۇرۋ جانە مۇنداي فورۋمدى تۇراقتى وتكىزۋدى ۇسىندى.
جاديتشىلدىكتى كەشەندى زەرتتەۋ جالعاسىن تابۋعا ءتيىس
ەكى ەلدىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق زيالىلارىنىڭ باسقوسۋىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك, «قازاق گازەتتەرى» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى وزبەكستاندا قايتا جاندانعان جاديتشىلدىكتى كەشەندى زەرتتەۋ مەن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
«كەشەلى بەرى سىزدەرمەن كەزدەسىپ, سۇحباتتاسقانىمىزعا قۇرسان بولىپ جاتىرمىز. مۇنداي كەزدەسۋلەر ارقاشان جاقسىلىققا باستايتىنىنا, بۇل بايلانىستارعا جاراتقان يە ريزا بولىپ, احمەت ياساۋي, الىشەر ناۋاي, اباي قۇنانباي, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ماعجان جۇماباي, بەحبۋدي, فيترات, چۋلپان, ت.ب. دانالارىمىزدىڭ رۋحى دا شات بولادى دەپ ەسەپتەيمىز. ءبىز ورتاق تاريحىمىزدى, ورتاق تۇركىستاننىڭ ازاتتىعى جولىنداعى قاسيەتتى كۇرەستى, بىرلىك پەن بەرەكەنى اسقاقتاتقان رۋحاني مۇرامىزدى ۇمىتپايمىز. وزبەكستاندا قايتا جاندانعان جاديتشىلدىكتى كەشەندى زەرتتەۋ مەن ناسيحاتتاۋ ىسىنە بەك قۋانامىز», دەي كەلىپ قازاق جاديتشىلىگىنە قاتىستى ويىن ورتاعا سالدى.
«قازاقستاندا قازاق جاديتشىلدىگى 2000 جىلداردىڭ باسىنان زەرتتەلە باستادى. بىزدەگى جاديتشىلدىك الاش ۇعىمىمەن استاسقان. بىراق ادەبيەت پەن بىلىمدەگى كونتسەپتسيا, اعىم, باعىت رەتىندە بارشا قۇندىلىعى, تەرمينولوگياسى, قۇرىلىمى ساقتالعان. چۋلپان, فيترات, ابدوللا اۆلوني, ت.ب. وزبەك دانالارى, اقىندارى تۋرالى مالىمەت, شىعارمالارىنىڭ جەكەلەنگەن اۋدارمالارى سول 2000 جىلداردىڭ باسىندا قازاق باسپاسوزىنە شىقتى. فيتراتتىڭ ء«امىر-تەمىر ساعاناسى» پەساسىنداعى بابا ارۋاعىنا تاعزىم ەتەتىن كەيىپكەردىڭ: «ۋا, الديار! ەزىلگەن, جانشىلعان, تونالعان تۇرىك حالقىنىڭ ءبىر ۇلى ساعان مەدەت سۇراپ كەلىپ تۇر! ساعان ويراندالعان, گ ۇلى تاپتالعان, بۇلب ۇلىنىڭ ءۇنى وشكەن تۇران شىراقشىسى كومەك سۇراپ كەلىپ تۇر! تۇراننىڭ قاپقازدىق وكىلى جانىپ كەتتى, ازەربايجانى جويىلدى, تۇركىمەنى الداندى, تاتارى تونالدى, وزبەگى جانشىلدى, قازاعى اشتان ءولدى. ەستيمىسىڭ, الديار!» دەگەن ءسوزىن وقىپ, قايران قالعانبىز. ولمەيتىن, وشپەيتىن تۋىندى جاڭعىرىعى وسىنداي بولادى», دەدى د.قامزابەك ۇلى.
سونداي-اق اكادەميك ءسوزىن قورىتا كەلە ءوز ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.
«بايىرعى تۇركىستان, ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن بۇحارا, سامارقاند, تاشكەنت شاھارلارى كەزىندە ماسكەۋ مەن لەنينگرادتان كەم بولعان جوق. وسى شاھارلاردا وقىعان عۇلامالاردى, سول شاھارلارعا تاياۋ سۇيەگى جەرلەنگەن دانالارىمىزدى (تولە بي, ايتەكە بي, ءجالاڭتوس ءباھادۇر, ناۋان حازىرەت ت.ب.) ءالى كۇنگە ماڭدايىمىزعا باسامىز. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ قالالاردىڭ ەل, ءدىن, مادەنيەت بىرلىگى مەن ىقپالداستىعىنداعى ءرولى تۋرالى ورتاق مادەني ءىس-شارالار وتكىزۋدى ۇسىنامىن. ەكىنشى ۇسىنىسىمىز, ءبىز ءوز تاراپىمىزدان فيتراتتار قۇرعان «چاعاتاي گۋرۋنگي» («شاعاتاي ءباسى» نەمەسە «چاگاتايسكيە بەسەدا») ۇيىمىن ناسيحاتتاپ ءجۇرمىز. بىزدىڭشە, وسى مادەني ۇيىممەن تۇركىستاندىق ازاماتتارىمىزدىڭ بايلانىسى بولعان. وسى باعىتتاعى زەرتتەۋلەرگە جان بىتىرسەك دەيمىن. ءۇشىنشى ۇسىنىسىمىز, شۇكىر, قازىر الىشەر ناۋاي مەن اباي قۇنانباي تىلدەرىمىزگە اۋدارىلىپ, رۋحاني كەمەلدەندىك. ەندىگى كەزەك – بەحبۋدي مەن شاكارىم, اۆلوني مەن عۇمار قاراش, فيترات پەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى, چۋلپان مەن ماعجان. وسى جانە باسقا دا ورتالىق ازيا جاديتشىلدەرىن قازاقشا مەن وزبەكشەگە مەيلىنشە تولىق اۋداراتىن كەز الدەقاشان كەلدى. ءبىز ءتىپتى كەشىگىپ جاتىرمىز.
بۇل مادەني جوباعا ەكى ەل كۇش بىرىكتىرۋى قاجەت. ءتورتىنشى ۇسىنىسىمىز, ءبىز 1917 جىلى 27 قاراشادا جاريالانعان تۇركىستان مۇحتارياتىن (اۆتونومياسىن) – بۇگىنگى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ بارىنە ورتاق مەملەكەتتىك قۇرىلىم رەتىندە قابىلداپ, لايىقتى ناسيحاتتاۋدى باستاعانىمىز ءجون», دەدى سوزىندە.
كەلەشەككە باعىتتالعان ورتاق جوبالار
پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ بۇل فورۋم ەجەلدەن قالىپتاسقان قازاق-وزبەك باۋىرلاستىعى مەن ءوزارا قۇرمەت پەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىمىزدىڭ جارقىن ايعاعى ەكەنىنە توقتالىپ, بۇل فورۋم كەلەشەككە باعىتتالعان ورتاق جوبالارعا جول اشاتىنىن مالىمدەدى.
«بۇگىنگى فورۋم تەك وتكەندى ەسكە الۋ ەمەس, سونىمەن قاتار كەلەشەككە باعىتتالعان ناقتى ءىس-قيمىلدار مەن ورتاق جوبالارعا جول اشاتىن تاريحي مۇمكىندىك. ءبىزدىڭ عىلىمي جانە مادەني ىنتىماقتاستىعىمىز – حالىقتارىمىزدىڭ دوستىعىن تەرەڭدەتىپ, ءوڭىرىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنا جانە وركەندەۋىنە قىزمەت ەتەدى دەپ سەنەمىن» دەي كەلىپ كەيىنگى 30 جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ جانە وزبەكستاننىڭ اكادەميالارى جاراتىلىستانۋ جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىندا بىرلەسكەن عىلىمي جوبالاردى جۇزەگە اسىرعانىن ايتتى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسى اراسىندا ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. Covid-19 پاندەمياسىمەن كۇرەس سالاسىندا بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. قازاقستان جانە وزبەكستان عىلىم اكادەميالارىنىڭ 30 جىلدىق ىنتىماقتاستىعىنا ارنالعان مەرەيتويلىق فورۋم ۇيىمداستىرىلىپ, ول ىنتىماقتاستىقتىڭ قورىتىندىسىن شىعارعان جانە ودان ءارى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا باعىتتارىن ايقىنداعان ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ دەلەگاتسياسى تاشكەنت قالاسىندا وتكەن, وزبەكستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ءىس-شارالارعا قاتىستى. ەكى ەل اكادەميالارىنىڭ ءارى قارايعى ىنتىماقتاستىعى عىلىمي الەۋەتتى ارتتىرۋعا جانە يننوۆاتسيالار مەن تۇراقتى دامۋ سالاسىنداعى ستراتەگيالىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە باعىتتالاتىن بولادى», دەدى ا.كۇرىشباەۆ.
سونداي-اق سپيكەر ەكى ەل اراسىنداعى عىلىم مەن مادەنيەت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن, قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى وزبەكستان عىلىم اكادەمياسىمەن تاريح, ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا جانە دەرەكتانۋ باعىتتارى بويىنشا بەلسەندى ءوزارا ءىس-قيمىل جاساپ جاتقانىن, ەكى ەلدىڭ مادەني ىنتىماقتاستىعى دا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن, بىرلەسكەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە يۋنەسكو-نىڭ ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ رەپرەزەنتاتيۆتىك تىزىمىنە ناۋرىز مەرەكەسى, ءداستۇرلى كىلەم توقۋ ونەرى, ءداستۇرلى مۋزىكالىق كۇي ونەرى, «الپامىس» ەپيكالىق مۇراسى سياقتى قۇندىلىقتار ەنگىزىلگەنىن, بۇل مۇرالار ءبىزدىڭ ورتاق تاريحي جادىمىزدىڭ جاندى كورىنىسى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مادەني ديپلوماتيانىڭ پارمەندى قۇرالى رەتىندە قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى وڭ ءيميدجىن نىعايتۋعا قىزمەت ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
عىلىم مەن مادەني داستۇرلەرىمىزدى جاستار جالعاستىرادى
ءىس-شارا اياسىندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ عىلىمي ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ويىن ورتاعا سالدى. ول بۇل فورۋمدى «بىرەگەي وقيعا» دەپ اتاپ, بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر كوكجيەگىن كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزىن جەتكىزدى.
«قازاقستان مەن وزبەكستاندى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تاريحي-مادەني بايلانىستار بىرىكتىرەدى. قازىر ءبىز عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ, بىرلەسكەن جوبالار باستاۋ جانە رەسەي, قىتاي مەن وزبەكستان مۇراعاتىندا جۇمىس ىستەۋ ماسەلەسىن تالقىلاپ جاتىرمىز», دەدى ز.قابىلدينوۆ.
ول قازاقستاندا ءۇش تىلدە جارىق كورەتىن «قازاقستان تاريحى» اتتى جەتى تومدىق باسىلىم ازىرلەنىپ جاتقانىن ايتىپ, ونىڭ وزبەك ارىپتەستەر ءۇشىن دە قىزىقتى بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق عالىم جاستار باستامالارىنا دا ءمان بەرۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى.
«جۋىردا 15-كە جۋىق جاس قازاقستاندىق عالىم وزبەكستاندا وتكەن تاريحشىلاردىڭ جازعى مەكتەبىنە قاتىستى. مۇنداي قادامدار وتە ماڭىزدى, سەبەبى عىلىم مەن مادەني داستۇرلەرىمىزدى جالعاستىراتىن – جاستار», دەدى ول.
وسى ءبىر ىرگەلى ءىس-شارادا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, وزبەكستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن سيروجيددين سايدوۆ, وزبەكستان كوركەم اكادەمياسىنىڭ توراعاسى اكمال نۋريدينوۆ, وزبەكستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇلتتىق ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى فارحود ماحسۋدوۆ باستاعان بىرقاتار ازامات جانە قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى, عىلىمي جانە شىعارماشىل زيالى قاۋىم مەن ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى ءسوز سويلەدى. ولار قازاق-وزبەك بايلانىسىن ودان ءارى نىعايتۋعا ارنالعان جوبالار مەن يدەيالاردى ىسكە اسىرۋ جونىندە ءوز ويلارىن ايتىپ, ۇسىنىستارىن جەتكىزدى. فورۋم قاتىسۋشىلارى نەگىزىنەن ۇلى ويشىلدار, اقىندار مەن عالىمدار, فيلوسوفتاردىڭ مۇراسىن ساقتاۋ جانە ناسيحاتتاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. اتاپ ايتقاندا, استانا قالاسىندا اليشەر ناۋايگە, تاشكەنتتە اباي قۇنانباي ۇلىنا ەسكەرتكىش ورناتىلعانى, وزبەكستاندا ابايدىڭ 180 جىلدىعىنا ارنالعان ەسكە الۋ ءىس-شاراسى وتكىزىلگەنى ەكى ەل ىنتىماقتاستىعىنىڭ جارقىن ۇلگىسى رەتىندە اتاپ ءوتىلدى.
قىسقارتا ايتقاندا, بۇل فورۋم قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى مادەني جانە عىلىمي ىنتىماقتاستىقتىڭ بارعان سايىن كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن كورسەتتى. قاتىسۋشىلار ءبىلىم, ونەر جانە عىلىم سالالارىنداعى جاڭا جوبالار ورتالىق ازياداعى گۋمانيتارلىق بايلانىستار مەن بىرلىكتى ودان ءارى نىعايتۋعا سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان قازاق-وزبەك عىلىمي-شىعارماشىلىق زيالىلارىنىڭ فورۋمىنا مودەراتور بولعان اكادەميك, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى دارحان قىدىرالى قورىتىندى ءسوز سويلەپ, سپيكەرلەرگە مازمۇندى بايانداما ءۇشىن العىس ايتتى.
«قازاق پەن وزبەك – ويى دا, تويى دا ءبىر حالىق. ءبىزدىڭ بارلىق قۋانىشىمىز دا – ورتاق. سوندىقتان دا بۇگىنگى جيىن عىلىمي, مادەني ديپلوماتيانىڭ جارقىن ءبىر بولشەگىنە اينالىپ, ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ينتەگراتسياعا جاڭا سەرپىن بەرەرىنە سەنەمىن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە «ورتالىق ازيا رەنەسسانسى: ورنىقتى دامۋ جانە وركەندەۋ جولى» دەگەن ماقالا جاريالاپ, قازاق-وزبەك بايلانىستارىنا دا ەرەكشە توقتالعان بولاتىن. سول سەكىلدى وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ تە ىلعي دا ورتالىق ازيا رەنەسسانسى حاقىندا ءجيى ايتادى. ءبىزدىڭ زيالىلارىمىز سول پرەزيدەنتتەرىمىز ايتقان رۋحاني ءھام عىلىمي رەنەسسانستىڭ باستاماشىلارى بولارىنا سەنەمىز» دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى.