قازاق داناسى جانە الەم وقىرمانى

«Goodreads» – اعىلشىن ءتىلدى وقىرمان­دارعا ارنالعان الەمدەگى ەڭ ءىرى ادەبي پلاتفورما. بۇگىنگى جازبامىزدا وسى ادەبي پورتالداعى ابايدىڭ «قارا سوزدەرى» تۋرالى شەتەل وقىرماندارىنىڭ شىنايى پىكىرىن وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرمىز.

انا-ماريا ەسىمدى جەلى قولدانۋشى تومەندەگىدەي لەبىز قالدىرىپتى:

«ناشار اۋدارماعا قاراماستان, قۇنانباي ۇلىنىڭ تالىمدەرىندەگى ويلار بۇگىندە وزەكتى. حالىقتىڭ دامۋى جەكە تۇلعانىڭ دامۋىنا نەگىزدەلەدى. ول ءۇشىن ادام ماتەريالدىق جانە جەكە پايدا ءۇشىن ەمەس, قۇدايعا دەگەن سەنىممەن رۋحانيات پەن ءبىلىمدى قابىلداۋى قاجەت».

Ashraf Ali اتتى وقىرمان پىكىرىن ارابشا جازىپتى: «ابايدىڭ «قارا سوزدەر» كىتابى – ءXىX عاسىرداعى قازاق قوعامىنا ارنالعان, ونىڭ سالت-ءداستۇرىن, مىنەز-قۇلقىن اششى سىنعا العان ەڭبەك. بۇل كىتاپ­تا قوعامنىڭ دەرتتى تۇستارى ءدال كورسە­تى­لىپ, ورلەۋ مەن جاڭعىرۋ جولدارى ۇسىنى­لادى. اباي ءبىلىم مەن ونىڭ قوعام وركەن­دەۋىندەگى ءرولى تۋرالى وي قوزعايدى, ادام­گەرشىلىك پەن رۋحاني قۇندىلىقتارعا ۇندەيدى.

كىتاپتا مۇسىلماندارعا جالپى, بۇكىل ادامزاتقا ارنالعان كەڭەستەر مەن ومىرلىك ويلار دا كەزدەسەدى. كەيبىر ويلار بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە وزەكتىلىگىن جويماعان».

بەرني گۋرلي:

«اباي پوەزياسىمەن قاتار, فيلوسو­فيالىق ويلارىمەن دە تانىمال. ونىڭ «قارا سوزدەرىندە» پوەزيادان گورى قارا سوز­بەن جازىلعان فيلوسوفيالىق تۇجى­رىمدار باسىمىراق. دەگەنمەن كەيبىر جەرلەرىندە ولەڭ جولدارى دا كەزدەسەدى. مەن بۇل كىتاپتى قازاقستاندا ساياحاتتاپ جۇرگەنىمدە ساتىپ الدىم. ەسكەرتە كەتۋ كەرەك, كىتاپتىڭ كوپ بولىگى سول داۋىر­دەگى قازاقتارعا قاراتا ايتىلعان وتكىر سىنعا تولى. اباي قازاقتاردى ءبىلىم­دى, ىزگىلىكتى بولۋعا شاقىرادى, ال ءوز داۋى­رىن­دەگى قاراپايىم قازاقتاردى تەك مال­دىڭ سانى مەن بايلىعىنا عانا ءمان بەرە­تىن, ۇساق-تۇيەكپەن اينالىساتىن حالىق رەتىندە سيپاتتايدى. كىتاپتىڭ ءتىلى كور­كەم, بىراق جالپى مازمۇنى وسى وي توڭى­رەگىندە ءوربيدى. «قارا سوزدەر» ار­قىل­ى اباي قازاقتاردى بىلىمگە, پارا­ساتقا, ادامگەرشىلىككە يتەرمەلەپ, وياتۋعا تىرى­سادى. الماتى قالاسىندا ونىڭ ەسىمىمەن اتالعان ۇلكەن ەسكەرتكىش, باس­تى كوشە جانە مەترو ستانساسى بارىن ەسكەرسەك, كوپ­تەگەن قازاقتىڭ اباي ءسوزىن جۇرەك­پەن قابىلداعانىن بايقاۋعا بولادى.

ەگەر ءسىز قازاق مادەنيەتىن, ونىڭ ءحىح عاسىردان بەرى قالاي وزگەرگەنىن تۇسىنگىڭىز كەلسە, بۇل كىتاپتى وقۋعا ءتيىسسىز. كىتاپتاعى كوپ ويلاردى كەيدە جاي عانا قاراپايىم شىندىق, تانىس اقيقات رەتىندە قابىلداۋعا بولادى».

لەوناردو:

«تۇتاستىعى مەن عۇرپىنان ايىرىلۋعا شاق قالعان ءبىر ۇلت پەن حالىقتى سىلكىن­دىرىپ وياتۋعا تىرىسقان قۋاتتى سوزدەر قۇنانباي ۇلىنىڭ «قارا سوزدەرى» بولدى. بۇل ەڭبەكتە قازاق دالاسىنا دەگەن تەرەڭ ماحاببات پەن جۇرەككە باتاتىن وكىنىش بايقالادى. اباي ءوز حالقىنىڭ ساناسىن وياتۋعا تىرىسقانىمەن, ونىڭ بۇل تالپىنىس­تارى ناتيجەسىز بولعانىنا وكىنىش بىلدىرەدى. قۇنانباي ۇلى ءوز حالقىنىڭ تار ويلى, ۇساق ماقساتتارىن جەك كورەدى جانە ءبىلىمدى ء(تىپتى ول ورىس نەمەسە تۇرىك ىقپالىنان بولسا دا) جوعارى باعالايدى. شىنايى, جۇرەكتەن شىققان يسلام ءدىنىن ۇستانۋدى قازاق رۋحىن جاڭعىرتۋدىڭ جولى دەپ ەسەپتەيدى» دەگەن جۇرەكجاردى ءسوزىن جازىپ, اباي شىعارماشىلىعىنا 5 جۇلدىز باعا قويىپتى.

Safae: «بۇل كىتاپ – بارلىق ۋاقىت پەن مەكەنگە لايىقتى دانالىق پەن عيبراتقا تولى».

milday reem reem: «وسى تۋىندىنى ماعان ءبىر تانىسىم سىيعا تارتقان ەدى. بۇرىن اباي قۇنانباي ۇلى دەگەن اقىن بار ەكەنىن دە بىلمەگەنمىن. كىتاپ وتە كوركەم ءارى قاراپايىم, تەرەڭ ماعىناعا تولى ناقىلدار مەن عيبراتتى سوزدەردەن تۇرادى. بۇل – قايتا-قايتا اشىپ, ۇزىندىلەرىن وقىپ وتىرۋعا بولاتىن كىتاپ. شىن مانىندە, شابىت بەرەدى! اسىرەسە ماعان ونىڭ «ونىنشى قارا ءسوزى» مەن «ون بەسىنشى قارا ءسوزى» تەرەڭ شابىت سىيلادى, ويعا قالدىردى.

M.I:

«اباي ءوز ويلارى مەن تولعانىستارىن سيا مەن قالامدى دوس ەتىپ, قازاق حالقى­نىڭ ومىرىندەگى ساۋاتسىزدىق, كەدەيلىك پەن تۇرمىس سالتى تۋرالى, ولاردىڭ كەم­شىلىكتەرى جايىندا ناقىل سوزدەر مەن كەڭەس­تەر تۇرىندە قاعازعا تۇسىرگەن.

الەمنىڭ دانىشپاندارى جالقاۋ, نەمقۇرايدى ادام – جاسقانشاق, جىگەرسىز, نادان كەلەتىنىن ەرتەدە بايقاعان. ونداي ادام ار مەن ابىرويدىڭ ماعىناسىن تۇسىن­بەيدى, دارىن مەن زەرەكتىككە جول تاپ­پايدى. ادام بۇل ومىرگە جىلاپ كەلىپ, جىلاپ كەتەدى. وسى ەكى وقيعانىڭ اراسىنداعى ۋاقىت ىشىندە ول ناعىز باقىتتىڭ ماعىناسىن سەزىنە الماي, ءومىردىڭ قۇنىن ۇعىنا دا الماي كەتەدى. ءوزىن تەك ءومىردىڭ سوڭى تاياعاندا عانا ەسىنە الادى». ابايدىڭ نەگىزگى ايتپاعى دا – وسى.

Julian:

«قازاق حالقى تۋرالى مەن كوپ نارسە بىلمەيمىن, بىراق وسى كىتاپ جازىلعان ۋاقىتتاعى جاعدايىنا قاراپ, ولار تۋرالى بەلگىلى ءبىر كوزقاراس قالىپتاستىردىم. «قارا سوزدەر» اتتى كىتابىندا ۇلى ويشىل اباي ءوز حالقىنىڭ مىنەز-قۇلقىن سىنايدى, بۇل – ولاردى جەك كورگەندىكتەن ەمەس, قايتا ولاردى شىن جۇرەگىمەن جاقسى كورىپ, جاقسى بولسىن دەگەن نيەتتەن تۋعان سىن. مەنىڭ ويىمشا, وسىنداي ءوزىن-ءوزى سىنعا الۋ, كەمشىلىكتەرىن اشىق مويىنداۋ – ماسەلەنى شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى».

حاليد الشويكان:

«مەن بۇل كىتاپتى قازاقستانعا بارعان­نان كەيىن وقىدىم. سول ساپارىم­دا كورگەن-بىلگەنىمدى كىتاپتا جازىل­عاندارمەن سالىس­تىرىپ, وي ەلە­گىنەن وتكىزدىم. كەيبىر ايىرماشىلىق­تاردى بايقادىم, بالكىم, بۇل – ۋاقىتتىڭ, زاماننىڭ اسەرى شىعار. سەبەبى ءار داۋىردە قوعامنىڭ ادەت-عۇرپى مەن ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارى وزگەرە بەرەدى. بۇل – قازاقستان قوعامىنىڭ بولمىسىن وقىرمانعا تەرەڭىرەك تانىستىراتىن ادەمى كىتاپ».

Akmed Rfagi:

«بۇل – ەرەكشە نازار اۋدارۋعا, تەرەڭ ويمەن وقۋعا تۇرارلىق كىتاپ!

150 بەتكە سوزىلعان ەڭبەكتە ادامنىڭ ومىرىندە نە ىستەۋى كەرەكتىگى تۋرالى باياندالادى. كىتاپ ادامدى ءوز-وزىنە ۇڭىلۋگە, ويلانۋعا, جان-دۇنيەسىن جاقسارتۋعا, بۇرىنعىسىنان دا جاقسى, كەمەل بولۋعا ۇندەيدى.

اۆتورى ءوز سوزدەرىن, ويلارىن, ەڭ الدىمەن, قازاق حالقىنا ارنايدى. اسىرەسە كىتاپتىڭ العاشقى بولىگىندە ول قازاقتارعا ءوزىنىڭ تانىمدىق قولىن سوزىپ, ولاردى قاراڭعىلىقتان شىعۋعا شاقىرادى. ول ءبىلىم الۋعا, ەڭبەك ەتۋگە, داراقىلىق پەن بەيقامدىقتان باس تارتۋعا, اقىل, ار-وجدان, مىنەز-ق ۇلىقتى بيىك ۇستاۋعا ۇندەيدى.

«قارا سوزدەر» – مەن 2015 جىلى وقى­عان ەڭ كەرەمەت كىتاپتاردىڭ ءبىرى. وقى­عان ساتتەن باستاپ, اۆتوردىڭ وي-تۇجى­رىم­دارى ماعان مۇستافا سادىق ار-رافيعيدىڭ نەمەسە ابباس ماحمۋد ءال-اققادتىڭ كوزقاراستارىن ەسكە سالدى. ولار دا ماسەلە كوتەرىپ, ونى شەشۋدىڭ جول­­دا­رىن ۇسىنۋدا ۇقساس ستيلدە جازادى.

كىتاپ تەك قازاقتارعا ارنالماعان – مەن ونى وقي وتىرىپ, قازىرگى ءبىزدىڭ, مىسالى, مىسىرلىق قوعامىمىزدىڭ دا ءدال وسىنداي حالدە ەكەنىن بايقادىم. بۇل كىتاپ ءحىح عاسىردا جازىلعانىنا قارا­ماستان, قازىرگى شىندىقپەن ۇندەسىپ جاتىر! ابايدىڭ اتالعان ەڭبەگىن مىندەتتى تۇردە وقۋ كەرەك دەپ ساناي­مىن. سەبەبى ول وتكەن ۇرپاقتىڭ باسىنان وتكەرگەن جاعدايىنان ساباق الۋعا, ناداندىق, اشكوزدىك, جالقاۋلىق سياقتى قوعامدى كۇيرەتەتىن جاعىمسىز ادەتتەردەن ساقتانۋعا كومەكتەسەدى».

* * *

ال حاكىمنىڭ اعىلشىنشا شىققان جىر جيناعى حاقىندا ستيۆ.ر ەسىمدى وقىرمان مىناداي پايىم ايتىپتى: «بۇل كىتاپتا XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن قازاق اقىنىنىڭ جۇزگە جۋىق ولەڭى بار. كوشپەلى, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن تايپالار اراسىندا ءومىر سۇرگەن ابايدىڭ ولەڭدەرى كوبىنەسە زار مەن قايعىعا, كۇيىنىش پەن تۇڭىلۋگە تولى, ومىرگە دەگەن تەرەڭ وكىنىشتى ەسكە سالادى. جەكە بولمىسىندا دا, الەۋمەتتىك جاعدايدا دا ءدال وسىنداي مۇڭعا باتقان, رۋحاني كۇيزەلىسكە تۇسكەن اقىندى كوپ بىلە بەرمەيدى ەكەنمىن.

جاستىق جالىنمەن جازىلعان ماحاببات تۋرالى ولەڭدەرى دە بار. بىراق ولار وتە از ءارى قىسقا. سونداي-اق, اقىننىڭ ۇلىنىڭ قايتىس بولۋىنا قاتىستى وتە اسەرلى ولەڭدەرى دە وسى كىتاپتا تۇر. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ تەرەڭى – ارتىندا قالعان 22 جاستاعى كەلىنشەكتىڭ كوزىمەن باياندالعان جىر. تۋبەركۋلەزدەن ەكىنشى ۇلى قازا تاپقاننان كەيىن كوپ ۇزاماي ابايدىڭ ءوزى دە ومىردەن وتكەن.

الايدا ونىڭ پوەزياسىنىڭ نەگىزگى نىساناسى – اينالاسىنداعى قوعام. اقىن ءوز زامانداستارىنىڭ بويىنان تەك ازعىن­دىق, اشكوزدىك, ۇساقتىق, داڭعويلىق, مەن­مەندىك, جالقاۋلىق, ناداندىق, ەكىجۇزدىلىكتى كورەدى. بۇل ولەڭدەردەگى مورال­دىق ۇگىت-ناسيحاتتى شىركەۋدە ايتى­­لاتىن قاتال ۋاعىزدارعا ۇقساتۋعا بولادى. اباي – تەرەڭ يمان كەلتىرگەن مۇسى­لمان, اللانىڭ ءامىرىن مويىندايدى, بىراق بۇل ونىڭ اينالاسىنداعى ادامدار­­دىڭ پايداسىز دا ارسىز تىرلىك­تەرىن اقتاپ الۋعا جەت­كىلىكسىز.

جيناق سوڭىندا بەرىلگەن ەكى ۇزاق ولەڭنىڭ بىرىندە اريستوتەل ەسكەندىرگە (الەكساندر ماكەدونسكيگە) جەڭىستەرىنىڭ تىم ماعىناسىز ەكەنىن تۇسىندىرەدى. ال ەكىن­شىسىندە ماسعۇد ەسىمدى كەيىپكەر ەسى­نەن اداسقان توبىردىڭ قىسىمىنا قالاي بوي الدىرعانىن كورەدى. مۇنىڭ ءوزى – سال­قىن­قاندى, پاراساتتى ادامنىڭ ءوزىن ءسۇ­رىن­دىرىپ, ازعىرىپ كەتەتىنىن سيپاتتاعان شىعار­ما.

ابايدىڭ جەكە قايعىسى مەن قوعامنان جيىركەنۋى ولەڭدەرىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك كەزدەسەدى, سوندىقتان ولاردى وقۋ كەيدە ادامدى رۋحاني كۇيزەلىسكە تۇسىرەدى. كەي كەزدەرى اقىن تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعىن تاماشالاپ, جاندۇنيەسىن سەرگىتەدى, بىراق كوپ ۇزاماي سول اسەمدىكتى باعالاي بىلمەيتىن ادامداردى سىناۋعا نەمەسە تابيعي سۇلۋلىقتىڭ دا اقىرى — ءمانسىز ءولىم ەكەنىن ايتىپ كۇرسىنۋگە كوشەدى».

قالاي دەسەك تە, قوعامدى تۇزەۋدى ءار ادام وزىنەن باستاۋدى تىم ەرتەدە ايت­قان ابايدىڭ ءار عاقىلى, تولعانىسى مەن قيالى تام-تۇمداپ بولسا دا, الەم وقىر­ماندارىنا جەتىپتى. وعان جوعارىداعى پىكىرلەر دالەل. ەندىگى ءبىزدىڭ ماقسات پەن مىندەت – حاكىمنىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىن الەم وقىرمانىنا قاز-قالپىندا جەتكى­زىپ, ونىڭ ءبىرتۋار ويشىل تۇلعا ەكەنىن سەزىندىرۋ.