مۇناي نارىعىنىڭ جاھاندىق جولى

جۋىردا عانا Reuters اگەنتتىگى «الەم­­دە­گى قارقىندى دامىپ كەلە جات­قان مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ ءبىرى قازاق­ستان جانارماي ەكسپورتىن قىتاي, ءۇندىستان جانە ور­تالىق ازيا ەلدە­رىنە ارتتىرۋدى جوس­پارلاپ وتىر», دەپ جازدى. الەمدىك مە­ديا الپاۋىتى بۇل مالىمەتتى ەلىمىزدىڭ ەنەر­گەتيكا مينيسترلىگىنىڭ رەسمي اق­پا­را­تى­نا سۇيەنىپ تاراتتى. ياعني ۇكىمەت مۇناي وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋدى كوز­دەي­تىن 2025–2040 جىلدارعا ارنالعان ۇزاق­مەر­زىمدى تۇجىرىمداما­سىن بەكىتتى. بۇل ستراتەگيا جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق وز­گەرىس­تەر جاعدايىندا سالانىڭ باسەكەگە قا­بىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ازىرلەگەن قۇ­جات ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا, ەكس­پورتتى كەڭەيتۋگە جانە تۇراقتى تاجىري­بە­لەر­دى ەنگىزۋگە ينۆەستيتسيا سالۋدى كوزدەيدى. بۇل ەلدىڭ ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا نا­رىعىنداعى پوزيتسياسىن نىعايتۋعا مۇم­كىندىك بەرمەك.

«سوڭعى جەتىستىكتەرگە نەگىزدەلگەن سترا­تەگيا: اتىراۋ, پاۆلودار جانە شىم­كەنت­تەگى ءۇش نەگىزگى ءموز-ءدى جاڭعىرتۋدان كەيىن مۇناي وڭدەۋدىڭ جالپى قۋاتى جى­لىنا ­17 ملن تون­ناعا جەتتى. وڭدەۋ تەرەڭ­دىگى 89%-عا دەيىن ارتتى, ال موتور جاعار­­مايىن ءوندىرۋ Euro-4 جانە ودان جوعا­رى ستان­دارت­تار­عا ساي­كەس كەلەدى. بۇل وز­گەرىستەر ىشكى سۇرا­نىس­تى 90-95% قامتا­ما­سىز ەتىپ, جوعارى قوسىلعان قۇنى بار ءونىم­دى ەكسپورتتاۋعا نەگىز بولدى», دەپ جازدى ەنەر­گەتي­كا مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

تۇجىرىمداماعا قايتا وڭدەۋ قۋاتىن ەكى ەسەدەن اسا كولەمگە ارتتىرۋ جوسپارى نەگىز بولىپ وتىر. ناقتىلاي تۇسسەك, قايتا وڭدەلەتىن مۇناي كولەمىن جىلىنا 18 ملن توننادان 39 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل ماقساتقا قولدانىستاعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن كەڭەيتۋ جانە جاڭا مۇناي-حيميا كەشەنىن سالۋ ارقىلى قول جەتكىزۋ جوسپارلانىپتى.

ستراتەگيالىق قۇجاتتا قازىرگى جاھان­دىق سىن-قاتەرلەرگە بەيىمدەلۋ قاجەت­تىلىگى دە كورسەتىلگەن. ولاردىڭ قاتا­رىنا ازيادا مۇناي ونىمدەرىنە دەگەن سۇرا­نىستىڭ ارتۋى مەن دەكاربونيزا­تسيا قىسىمى كىرەدى. حالىقارالىق ەنەرگە­تيكالىق اگەنتتىكتىڭ (حەا) باعالاۋى بويىنشا, ازياداعى سۇرانىس 2030 جىلعا دەيىن جىل سايىن 2-3% دەڭگەيىندە وسەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى قازاقستان سالانى ESG قاعيداتتارىمەن ينتەگراتسيالاۋدى, سونداي-اق وندىرىستە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋدى جوسپارلاپ وتىر.

وعان قوسا قىتاي, ءۇندىستان جانە ورتا­لىق ازيا ەلدەرىنە باعىتتالعان ەكسپورتتى ۇلعايتۋ جوسپارلانعان. 2040 جىلعا قاراي ەكسپورتتىڭ جالپى وندىرىستەگى ۇلەسىن 30%-عا دەيىن جەتكىزۋ ماقساتى قويىلعان. ال اتالعان قۇجاتتا ەلىمىزدىڭ مۇناي قورى 30 ملرد باررەل ەكەنى كورسەتىلگەن, سول ارقى­لى شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار مەن سەرىك­تەستەردى تارتۋعا جول اشۋ كوزدەلگەن.

تۇجىرىمدامانىڭ تاعى ءبىر مۇراتى – الەمدىك «جاسىل» ەنەرگياعا كوشۋ ۇدەرىسىن ۇدەتىپ, ەلىمىزدىڭ شيكىزات ەكسپورتتاۋشى­دان جوعارى تەحنولوگيالى قايتا وڭدەۋشى رەتىندە وڭىرلىك كوشباسشىعا اينالۋىنا جاعداي جاساۋ. قۇجات مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن تسيفرلاندىرۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبا رەتىندە بيىل ىسكە قوسىلماق.

سونىمەن قاتار جاقىندا رەسەيدىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتى شەتەلدىك تانكەرلەرگە قارا تەڭىز پورتتارىنا كىرۋگە رۇقسات بەرە باستادى. وسىلايشا, ەلىمىزدىڭ مۇناي ەكسپورتى ءبىر كۇنگە جۋىق ۋاقىتشا توقتاعاننان كەيىن قايتا جانداندى. ەلىمىزدىڭ مۇنايى نەگىزىنەن كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (CPC) ارقىلى رەسەيدىڭ قارا تەڭىز پورتتارى – اسىرەسە نوۆوروسسيسك ارقىلى الەم­دىك نارىققا شىعاتىنىن ەسكەرسەك, بۇل شەشىم ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە. ياعني بۇل مارشرۋتتىڭ ۋاقىتشا جابىلۋى ەلىمىزدىڭ مۇناي ەكسپورتىنا تىكەلەي قاۋىپ توندىرەتىنى جاسىرىن ەمەس. ءبىر كۇندىك توقتاپ قالۋدىڭ ءوزى الەمدىك مۇناي تاسىمالىنا اسەر ەتىپ, باعالاردى ءوسىردى. ياعني بۇل قازاقستاننىڭ جاھان­دىق ەنەرگەتيكالىق جۇيەدە وزىندىك ورنى بار ماڭىزدى ويىنشى ەكەنىن كورسەتتى.

دەگەنمەن گەوساياسي تاۋەكەلدەرگە دەگەن­ تاۋەل­دىلىك تۇرعىسىنان الىپ قاراساق, بۇل جاع­­داي ەلىمىزدىڭ مۇناي ەكسپورتى رەسەي­دىڭ ىشكى شەشىمدەرىنە تاۋەلدى ەكەنىن تاعى دا اي­­قىنداپ بەردى. قالاي دەسەك تە, ءبىزدىڭ تا­راپ رە­سەيلىك پورت يەلەرىمەن كەلىس­سوز­دەر جۇر­گىزىپ, تەحنيكالىق جانە ساقتان­دىرۋ ماسە­لە­لەرىن رەتتەۋگە تىرىستى. بۇل ەلى­مىز­دىڭ سىرت­قى ساياساتتاعى ديپلوماتيالىق يكەم­دىلىگى مەن بەيبىت شەشىم تابۋعا دەگەن ۇم­تىلىسىن كورسەتە­دى. ەلىمىز ەشقانداي سايا­سي مالىمدەمە جاسا­ماي-اق, تەك لوگيستي­كا مەن قاۋىپسىزدىككە باسىمدىق بەرىپ, تىعىرىقتان شىعا الدى.