سوت تورەلىگىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مىندەتى

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن قاتار جاڭا ساياسي-قۇ­قىقتىق جانە الەۋمەتتىك ينس­تيتۋتتار قۇرىلىپ, دامىدى, سو­نىڭ ناتيجەسىندە سوت جۇيەسى دە بىرتىندەپ جەتىلدىرىلدى.

سوت رەفورماسىنىڭ ماڭىز­دى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى 2005 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى جەڭىلدەتۋگە, جەر­گىلىكتى سوتتاردىڭ ءرولىن كۇشەي­تۋگە, قاداعالاۋ ساتىلارىن قىس­قارتۋعا باعىتتالعان سوت­تى­لىقتى شەكتەۋ تۋرالى زاڭ­نىڭ قابىلدانۋى بولدى. وسى زاڭ­عا سايكەس جوعارعى سوتتا ءبىر قادا­عالاۋ ساتىسى قالدىرىلىپ, ىستەر­دىڭ كوپشىلىگى وبلىستىق سوتتاردىڭ كاسساتسيالىق القا­لارىندا تۇپ­كىلىكتى شەشىمىن تابا باستادى.

2012 جىلدىڭ اقپانىندا ىستەردى قاراۋدىڭ اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق جانە قاداعالاۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋگە, سول ساتى­لاردا ىستەردى قايتا قاراۋ نەگىز­­دەرىن قىسقارتۋعا, سوت ءىسىن جۇر­گىزۋدى جە­ڭىلدەتۋگە باعىت­تالعان زاڭدار قابىلداندى.

بۇل ۇلگىلەردىڭ نەگىزگى كەم­شىلىگى «جوعارعى سوت – وبلىستىق سوت – اۋداندىق سوت» ءۇش ساتىلى سوت جۇيەسىنە ارنالماعان. ناتيجەسىندە ءبىر دەڭگەيدەگى سوتتاردا ۋاقىت وتە «بىرىككەن» جانە تيىمدىلىگىن جوعالتقان ەكى ساتى پايدا بولدى.

2016 جىلعا دەيىن وبلىستىق سوتتار اپەللياتسيالىق (زاڭدى كۇ­شىنە ەنبەگەن) جانە كاسساتسيالىق تارتىپتە (زاڭدى كۇشىنە ەنگەن) سوت شەشىمدەرىن قارادى. جوعارعى سوتتا قاداعالاۋ جانە قايتا قا­داعالاۋ بولدى.

2016 جىلى «ۇلت جوسپارى – 100 ناقتى قادام» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە بەس ساتىلى سوت تورەلىگى جۇيەسىنەن ءۇش ساتىلى جۇيەگە كوشۋ جۇزەگە اسىرىلدى. وسىعان سايكەس وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتار­دىڭ كاسساتسيالىق سوت القالارى تاراتىلىپ, جوعارعى سوتتىڭ قاداعالاۋ سوت القالارى كاسسا­تسيالىق ساتى رەتىندە ارەكەت ەتە باستادى. الايدا سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءۇش ساتىلى مودەلىنە كوشۋ دە بۇل نەگىزگى ماسەلەنى شەشە المادى. ءىس جۇزىندە ەكى تولىققاندى (اۋداندىق سوتتاردا ءبىرىنشى, وبلىستىق سوتتاردا اپەللياتسيالىق) جانە ەكى قىسقارتىلعان (جوعارعى سوتتا كاسساتسيالىق جانە قاداعالاۋ) ساتىلار جۇمىس ىستەيتىن ءتورت دەڭگەيلى مودەل قۇرىلدى.

بۇل رەتتە ءاربىر سوت اكتىسىن كاسساتسيالىق تارتىپتە قايتا قاراۋ مۇمكىن ەمەس. پروتسەستىك زاڭناما بويىنشا سوت اكتىلەرى كاسساتسيالىق تارتىپتە قايتا قارالۋعا جاتپايتىن ىستەردىڭ تىزبەسى بەلگىلەنگەن. سونىمەن قاتار ۇدەرىسكە قاتىسۋشىلار تاراپىنان سىن تۋدىرعان ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا كاسساتسيالىق شاعىمداردى سۋديانىڭ الدىن الا جالعىز ءوزى قاراۋ كەزەڭى بولدى.

جوعارعى سوتتىڭ جۇمىسىنا قاناعاتتانباۋ سەبەبى وتە قارا­پايىم: ىستەردىڭ 5%-عا جۋىعى عانا القالى قاراۋ ءۇشىن الدىن الا قاراۋ ەلەگىنەن وتكەن. مۇنى راستاۋ ءۇشىن بىرقاتار تسيفردى العا تارتقانىم ءجون.

كەيىنگى ءۇش جىلدا (2022–2024) قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قارالعان 15 مىڭ ءوتىنىشحاتتىڭ 535-ءى نەمەسە 3,5 پايىزى عانا الدىن الا قارالىپ, كاسساتسيالىق القاعا جىبەرىلگەن. ازاماتتىق ىستەر بويىنشا جاعداي ءبىرشاما جاقسىراق: 31 مىڭ ءوتىنىشحاتتى الدىن الا قاراۋ قورىتىندىسى بويىنشا كاسساتسيالىق تارتىپتە 1 688 نەمەسە 5,4 پايىزى قارالدى.

اكىمشىلىك ادىلەتتە عانا سوت اكتىلەرىن قايتا قاراۋ اكىم­شىلىك سوتتىڭ شەشىمدەرى مەن ۇيعارىمدارىنا بارلىق شاعىم كاسساتسيالىق القادا قارالاتىن «جاپپاي» كاسساتسيالىق ۇلگى بو­يىن­شا جۇزەگە اسىرىلدى. جاڭا كاسساتسيالىق سوتتاردا الدىن الا قاراۋ ساتىسى بولمايدى, ازا­ماتتاردىڭ كاسساتسيالىق تار­تىپكە تىكەلەي قول جەتكىزۋ مۇم­كىندىگى بولادى. بارلىق شاعىم تاراپتاردى شاقىرۋمەن سوت وتىرىسىندا القالى تۇردە قارالادى. مۇنداي جاعدايدا كاسساتسيالىق سوتتاردىڭ جۇك­تەمەسى ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز, بىراق ءبىز كاسساتسيالىق قاداعالاۋ­عا قولجەتىمدىلىكتى كە­ڭەيتۋ ماق­ساتىندا بۇل قادامعا سانالى تۇردە باردىق.

قازىرگى ناقتى جاعدايدا جوعار­عى سوتتىڭ ءرولى دە وزگەردى. دالىرەك ايتساق, جوعارعى سوتتىڭ قىزمەتى كونستيتۋتسيانىڭ 81-بابىندا كورسەتىلگەن نەگىزگى ءۇش مىندەتكە جۇمىلدىرىلادى. جەر­گىلىكتى جانە باسقا دا سوتتاردىڭ قاراۋىنا جاتاتىن ازاماتتىق, قىلمىستىق جانە وزگە دە ىستەردى قارايتىن جوعارى سوت ورگانى رەتىندە جوعارعى سوتتىڭ ءبىرىنشى مىندەتى – ەرەكشە جاعدايلاردا كاسساتسيالىق تارتىپتە زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىن قايتا قاراۋدى قام­تاماسىز ەتۋ.

جوعارعى سوتتا ءىس جۇرگىزۋ جو­عارعى سوت سۋدياسىنىڭ ۇسى­نۋى نەمەسە باس پروكۋرور­دىڭ نارازىلىعى بويىنشا قوزعالادى.

قابىلدانعان سوت اكتىلەرى كاسساتسيالىق ساتىدا قارالعان سوڭ, ەرەكشە جاعدايلار رەتىندە زاڭ مىنالاردى قاراستىرادى: مەملەكەتتiك نەمەسە قوعام­دىق مۇددەلەرگە, مەملەكەتتiڭ ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگiنە اسەر ەتە­تiن نەمەسە ادامداردىڭ ءومiرi, دەنساۋلىعى نەمەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكاسى ءۇشiن قايتىمسىز اۋىر زارداپتارعا اكەپ سوعۋى مۇم­كiن; ادامداردىڭ بەلگىسىز سانىنىڭ قۇقى مەن زاڭدى مۇد­دەسىن نەمەسە وزگە دە قو­عامدىق مۇددەنى بۇزسا; ەگەر ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالسا; سوتتاردىڭ قۇقىقتىق نورمالاردى ءتۇسىندىرۋ مەن قولدانۋداعى بىركەلكىلىگىن بۇزسا. مۇنداي قايتا قاراۋ جاع­دايلارى دارا سيپاتتا بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.

ەكىنشى مىندەت. زاڭدا كوز­دەلگەن جاعدايلاردا جوعارعى سوت ونىڭ سوتتىلىعىنا جاتقىزىلعان سوت ىستەرىن قارايدى. مىسالى, بۇل ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ, ورتالىق رەفەرەندۋم كوميس­سياسىنىڭ شەشىمدەرى مەن ارەكەت­تەرىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) داۋ تۋعى­زاتىن اكىمشىلىك ىستەر.

ءۇشىنشى مىندەت – سوت پراك­تيكاسىنىڭ ماسەلەلەرى بويىنشا تۇسىنىكتەمە بەرۋ. بۇل جۇمىس كاسساتسيالىق ءوتىنىشحاتتاردى قاراۋعا بايلانىستى جۇمىستىڭ كوپتىگىنەن كوپكە دەيىن ەكىنشى جوسپاردا قالىپ قويدى, ەندى ايتارلىقتاي جاندانا تۇسپەك.

تۇسىنىكتەمەلەردى دايىنداۋ ۇدەرىسى كۇردەلى ءارى كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. ءبىرىنشى كەزەڭدە سوت پراكتيكاسىن زەردەلەۋ قاجەت. وسى ماقساتتا داۋلاردىڭ بەلگىلى ءبىر ساناتى نەمەسە قۇقىقتىق قاتىناستار سالاسى بويىنشا سوتتاردىڭ قۇقىق قولدانۋ قىزمەتىن زەرتتەۋدى بىل­دىرەتىن ءتيىستى قورىتۋلار جوس­پارلى نەگىزدە جۇرگىزىلەدى.

قورىتۋلار تاقىرىپتارى ەرىكتى تۇردە ەمەس, وزەكتى سان­دىق, ساپالىق جانە باسقا ولشەم­شارتتاردى ەسكەرە وتىرىپ انىقتالادى. ساندىق ولشەم­شارتتارعا سوتتار قاراي­تىن ىستەردىڭ جالپى قۇرىلى­مىندا داۋلاردىڭ نەمەسە قۇقىق­بۇ­زۋ­شىلىقتاردىڭ بەلگىلى ءبىر ساناتىنىڭ ۇلكەن ۇلەسى نەمەسە اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق ساتىداعى ىستەردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنىڭ كۇشىن جويۋ, وزگەرتۋلەردىڭ جوعارى ۇلەسى, ت.ب. ساپالىق ولشەمشارتتاردىڭ مىسالدارىنا قورىتۋلار ساناتتاعى ىستەردىڭ ازاماتتار, بيزنەس جانە مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدىلىعى, ۇدەرىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ, ونىڭ ىشىندە جەكە كەزدەسۋ كەزىندە تۇسكەن شاعىمداردى تالداۋ ناتيجەلەرى جاتادى.

قورىتۋلار جۇرگىزگەن كەزدە سۋديالار سوت ىستەرىن زەردەلەي وتىرىپ, سوتتاردىڭ زاڭنامانى قولدانۋىنداعى سالىستىرمالى تۇراقتى ايىرماشىلىقتاردى انىقتايدى. وسى ماقساتتا سوت جۇيەسىنىڭ ارسەنالىندا جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرى بار ءتيىمدى IT-قۇرالى قازىردىڭ وزىندە بار. سودان كەيىن ولاردى جۇيەلەۋ جانە تالداۋ شەڭبەرىندە مۇنداي اۋىتقۋلاردىڭ سەبەپتەرى مەن شارت­تارى انىقتالادى. ولار ءار­تۇرلى بولۋى مۇمكىن: قۇقىقتىق ول­قى­لىقتار مەن قايشى­لىق­تار­دىڭ بولۋى, زاڭنامالىق نورما­لار­دىڭ ءارتۇرلى ءتۇسىندىرىلۋى, ت.ب.

ناتيجەسىندە سوت پراكتي­كاسىندا انىقتالعان پروبلەمالاردى جويۋ ءۇشىن ولاردى شە­شۋ بويىنشا ۇسىنىستار مەن ۇسىنىمدار ازىرلەنەدى. ەگەر سوت پراكتيكاسىنىڭ بىركەلكىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا زاڭنامالىق جانە زاڭعا تاۋەل­دى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اك­تىلەردى تۇزەتۋ قاجەت بولسا, زاڭ­ناماداعى ولقىلىقتار مەن قايشىلىقتاردى جويۋ جونىندەگى ۇسىنىستار ۋاكىلەتتى لاۋازىمدى تۇلعالارعا جىبەرىلەدى. ەگەر قۇقىقتىق نورمالاردى قول­دانۋدىڭ سوت پراكتيكاسىن ناق­تىلاۋ ارقىلى ماسەلەلەردى شەشۋ مۇمكىن بولسا, وندا نورماتيۆتىك قاۋلى جوباسى تۇرىندەگى ۇسى­نىستار جوعارعى سوتتىڭ جالپى وتىرىسىنىڭ قاراۋىنا شىعا­رىلادى.

بۇگىنگى تاڭدا زاڭ شىعارۋ جۇيەسىنە جوعارعى سوتتىڭ مىن­دەتتى بولىپ تابىلاتىن 112 نور­ماتيۆتىك قاۋلىسى ەنگىزىلگەن. كەيبىر ماسەلەلەر نورماتيۆتىك رەتتەۋدى قاجەت ەتپەيتىنىن ەسكەرە كەلە, جوعارعى سوتتىڭ جالپى وتىرىسى «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 22-بابىنىڭ 1-تارماعىن باس­شى­لىققا الا وتىرىپ, تومەنگى ساتىداعى سوتتار ءۇشىن ۇسىنىم­داردى قامتيتىن سوت پراكتيكاسىنا تۇسىنىكتەمەلەر بەرە الادى.

مىسالى, مۇنداي تۇسىندىرۋلەر ىستەردىڭ سوتتىلىعىن انىقتاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋى مۇمكىن. وسى قۇرال سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءارتۇرلى تۇرلەرى اراسىنداعى سوت پراكتيكاسىنىڭ بىركەلكىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جەدەل مە­حانيزمىنە اينالادى. بۇل ۆە­نە­تسيا كوميسسياسىنىڭ ۇسىنىس­تارىنا جانە وزىق حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس كەلەدى.

جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارى تومەنگى ساتىداعى سوتتارعا سوت پراكتيكاسىنا شولۋلار, تالداۋلار جانە قورىتۋلار جىبەرۋمەن قاتار, وقىتۋ ءىس-شارالارىن وتكىزۋ جانە پراكتيكالىق كومەك كورسە­تۋ ارقىلى جەرگىلىكتى سوتتارعا جۇيەلى تۇردە ادىستەمەلىك قولداۋ كورسەتەدى.

جوعارعى سوت ساپالى جانە بولجامدى سوت تورەلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق شارانى قا­بىلدايدى. بۇل سوتتارعا سەنىم دەڭگەيىن انىقتايتىن نەگىزگى فاكتور بولىپ سانالادى.

اسلامبەك مەرعاليەۆ,

جوعارعى سوت توراعاسى