جىر الىبى جامبىلدىڭ «مەنىڭ ءومىرىم» اتتى جىرى تەك ومىرباياندىق ولەڭ ەمەس, اقىندىق كرەدوسىن ايعاقتاپ تۇرعانىن, ءارى تابيعي دارىنىن, ءتىلىنىڭ پوەتيكالىق بايلىعىن تانىتادى. ول ءسوز ونەرىنە دەن قويعان كەزەڭدەردەگى تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك-ساياسي قايشىلىقتاردىڭ قاي-قايسىسى دا اقىن ءتىلىنىڭ نايزاسىنا ىلىنبەي قالعان جوق. اتالعان ولەڭىندە: «جاۋلاردى ەل قارعاعان جاماندادىم, ماناپقا جاقسى ءسوزدى تابا المادىم», دەگەن اقىن: «كەلگەندە جەمە-جەمگە ەلدە قالدىم, شالشىققا شاتىلمادىم, كولدە قالدىم. شالقاردىڭ شالقىپ جۇزگەن مەن اققۋى, كەلمەدى ساسىق, شالشىق جەردە قالعىم», دەپ ۇلتىمەن ارمان-اڭسارىنىڭ بىرگە ەكەنىن ايقىن اڭعارتادى.
شىنىندا, جامبىل پاتشا وتارشىلارىن دا, ودان كەيىنگى كەڭەس وتارشىلارىن دا ولەڭ سوزبەن شەنەپ, تۇيرەپ وتىرادى. قازان توڭكەرىسىندە «جاڭا زامان تۋعانىنا» سەنگەنىمەن, جۇرتىنا تىزەسى باتقان وزبىر-وبىرلاردى دا, جاندايشاپ باي-ماناپتاردى دا اياۋسىز سىناعان. سوندىقتان, جامبىل جىرلارىنىڭ پوەتيكالىق قۇندىلىقتارىن جاڭاشا كوزقاراس تۇرعىسىنان تانىعان ءجون.
قازتۋعاننان باستاپ, ماحامبەت, بەرتىنگى جامبىل, كەنەن, يسا سياقتى اقىن-جىراۋلار پوەزياسىنىڭ ءتول تۋىندىلارى, ايتىستارى, جىر-تولعاۋلارى مەن تەرمەلەرى فولكلور ەمەس, اۋىزشا ساقتالعان ادەبيەت ۇلگىلەرى ەكەندىگىن كورنەكتى عالىمدار ە.تۇرسىنوۆتىڭ, ح.سۇيىنشاليەۆتىڭ, ر.سىزدىقوۆانىڭ, م.دۇيسەنوۆتىڭ, ج.دادەباەۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە عىلىمي نەگىزدە زەردەلەنەدى.
كەڭەستىك كەزەڭ فولكلورعا قانشا كوڭىل بولسە دە, جامبىل اتى مەن داڭقى ەرتە-اق شىقتى. ۇلى جازۋشى م. اۋەزوۆ ايتقانداي, «ات بەرگەن, قارتايعان شاعى, سول شاعىندا ونى جەتىستىرگەن ءوز زامانى» دەسەك تە, سول زاماننىڭ شىندىعىن جىرلاۋداعى جامبىلدىڭ اقپا-توكپە اقىندىقپەن, داناگوي جىراۋلىقپەن, سۋىرىپسالما شەشەندىكپەن, اسقاق ازاماتتىقپەن ۇشتاسىپ جاتقان ۇلى دارىنىنىڭ قۇدىرەتى دەۋگە بولادى.
بولتىرىك شەشەن بالا جامبىلدى كورگەندە: «اتىڭ جامبىل بولسا, كوڭىلىڭ داڭعىل بولار, بالام», دەيدى. شەشەننىڭ بۇل ءسوزى بالا جامبىل بولاشاعىنىڭ زور ەكەندىگىن بەينەلەيدى. سەگىز جاسىندا جامبىلدىڭ ءوزى دە: «جاسىمنان اتىم ايان جامبىل ەدىم, سۇرىنبەس قارا ولەڭگە داڭعىل ەدىم», دەپ جىرلايدى. ولەڭدەرى اۋىزەكى ايتىلعاندىعى, كەيىننەن حاتشىلارىنىڭ جازىپ الىپ وتىرعاندىعى ءمالىم. قاعازعا تۇسپەي جوعالىپ كەتكەندەرى دە بار. جامبىلدى اۋىز ادەبيەتى مەن جازبا ادەبيەتتى بايلانىستىرۋشى دەگەنىمىزبەن, بۇل ارنايى تەكستولوگيالىق زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى ماسەلە.
تەگىندە, جامبىلدى اۋىزەكى سۋىرىپسالمالىق ونەردىڭ وكىلى دەپ تانىعانىمىز ءجون بولسا كەرەك. مۇحتار اۋەزوۆ: «توكپەلىك ۇزاق سۇرە ۇلكەن تولعاۋدا شىعىپ كەتەدى. وسىنى بىردە وتەگەندەي, سۇرانشىداي ۇلكەن ەپوس تۋعىزىپ وتىرسا, بىردە ءدال كەلەلى سۇرە ايتىستىڭ ءوزىنىڭ ۇستىندە قۇلمانبەت, سارىباسقا سۇرانشى تاريحىن پوەما ەتكىزگەندەي, ۇزاق سۇرە اڭگىمەلى جىر جەلىسىن جاتقىزىپ كەتەدى. كەيدە ەسكى ترۋۆەرلەر ۇلگىسىندە – دومالاق داستانىنداي, تاماشا كوركەم (سارىباسپەن ايتىسىندا) اڭىز پوەمانى تولعاپ كەتەدى», دەپ جامبىلدىڭ سول اقپا-توكپە اقىندىعىن ەرەكشە باعالايدى. م.اۋەزوۆ جامبىل كۇسەپ, ءسۇيىنباي, مايكوت اقىندار وزىنشە جىرلاعان داستانداردى قايتا جىرلاعاندا وزگەگە ۇقسامايتىن ورنەك تاۋىپ, ترۋۆەرلەرشە تۇلەتكەن شەبەرلىگىن ايتادى.
سول جىرشىلىق ونەرىندەگى شەبەرلىگىنىڭ ءبىر قىرى – ءداستۇرلى باتىرلىق جىر ۇلگىسىن وزىنشە جاڭعىرتۋى. بۇل ەپيكالىق جانرلاردىڭ جالعاستىعىنا كوز جەتكىزەدى. اكادەميك س.قيراباەۆ «سۇرانشى باتىر» داستانىنىڭ تاريحيلىعى تۋرالى ايتا كەلىپ: «داستاندا ءداستۇرلى باتىرلىق جىردىڭ ۇلگىسى جاڭا مازمۇنمەن بايىتىلادى. جىردىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى: وندا قازاق حالقىن قوقان قولى استىنان ازات ەتۋدەگى شارۋا ورىس اسكەرلەرىنىڭ پايدالى قىزمەتى, ازاتتىق جولىنداعى كۇرەستە تابىسقان قىرعىز, وزبەك ەڭبەكشىلەرىنىڭ دوستىق ىنتىماعى نانىمدى سۋرەتتەلەدى», دەپ جازادى. ارينە, جىردىڭ بۇل جاڭالىعى جامبىل اقىننىڭ ەلارالىق ىنتىماقتى كوكسەگەن مامىلەگەرلىگىن دە اڭداتادى. جامبىل اقىن سول كەزدەگى «جاڭا زامان» شىندىعىنا داۋاسىز سەنگەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ول: «بەينەسىن ءتورت زاماننىڭ ءوزىم كوردىم, زاماننىڭ ونان ارعى ءسوزىن كوردىم. قالماق حان, تەزەك تورە, قۇديار حان, ۇسقىنىن نيكولايدىڭ كوزبەن كوردىم», دەپ تولعايدى.
سول زامانداردىڭ قاي-قايسىسىندا دا ەل مۇددەسىن قورعاپ جىر توگەدى. جامبىلدىڭ حالىق اقىنى اتانۋىنىڭ ءبىر بولەك سىرى وسىندا بولسا كەرەك. اقىندىق ونەرىندە «باس كەسپەك بولسا دا, ءتىل كەسپەك جوق» دەگەن حالىقتىق قاعيدانى ۇستانادى. جامبىل باستاعان ءبىر توپ اقىن رەسەي پاتشاسى رومانوۆ اۋلەتىنىڭ تاققا وتىرعانىنا 300 جىل تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان توي-كورمەدە پاتشا تۇقىمىن ماداقتاپ, وياز, ۇلىقتاردى دارىپتەۋدەن باس تارتىپ, اقىندىق ونەردى قورلاعان جەندەتتەرگە قارسىلىق بىلدىرەدى. سوندا سوققىعا جىعىلعانداردىڭ ءبىرى جامبىل بولادى. «ادىلەتسىز ويازدار, اقتاياقتى وقتالىپ, ەسىگىندە تۇرادى. جازىعى جوق جامبىلدى, توبەدەن سىلتەپ ۇرادى» دەپ ولەڭ شىعارادى. ەل ەركەسى اقىنىن ساباتىپ قويىپ, ۇيلىعىپ تۇرعان قازاق بايلارىنىڭ دارمەنسىزدىگىن بەتىنە باسىپ, جامبىل «وستەپكەدە» دەگەن ايىپتاۋ ولەڭىن قالىڭ جۇرتتىڭ كوزىنشە ايتادى.
جامبىلعا قاي زاماندا دا قۇقاي-قىسپاق از بولماعان. وسى جاعىنان ول ءوز زامانداسى ابايمەن تاعدىرلاس ەكەنىن ۇقتىرادى. «ابايدىڭ سۋرەتى» دەگەن ولەڭىندە: «تەرەڭ ويدىڭ تۇبىندە تەڭىزى بار, تەسىلە كەپ قاراساڭ كوڭىل ۇعار: سول تەرەڭگە ءسۇيسىنىپ جان ۇڭىلمەي, ەسىل ساباز ىزامەن وتكەن شىعار!», دەپ قامىعىپ, ءوز جۇرەگىنەن دە شەر توككەندەي بولادى. ولەڭ 1940 جىلى جازىلعان. وسىعان قاراعاندا, جامبىل ءوزى اعىنان جارىلىپ قۋانا قارسى العان «جاڭا زاماننىڭ» كەيبىر قۇبىلىسىنان تۇڭىلگەنگە ۇقسايدى.
اباي مەن جامبىلدىڭ اقىندىق قاسيەتتەرىندەگى ۇندەستىك از ەمەس. ەكەۋىنە ورتاق – ۇلت مۇددەسى. ەل ىشىندەگى الەۋمەتتىك قايشىلىقتارعا جانى كۇيزەلەدى. تىعىرىقتان شىعار جول ىزدەيدى. قىتىمىر بايدىڭ قىلىقتارىنا كۇيىنىپ, كەدەيدىڭ مۇشكىل حالىنە جانى اۋىرادى. اباي: «كارى قوي ەپتەپ سويعان بايدىڭ ءۇيى, قاي جەرىندە كەدەيدىڭ تۇرسىن كۇيى؟ قارا قيدان ورتا قاپ ۇرىسپاي بەرسە, و دا قىلعان كەدەيگە ۇلكەن سىيى» – دەسە, جامبىل: «ساراڭ بايدىڭ ۇيىنە قوناق كەلسە, قويادى كارى قويىن ول ىڭعايلاپ. كەدەي جومارت ۇيىنە مەيمان كەلسە, جالعىز قويدىڭ تۇرادى باسىن بايلاپ», دەيدى. راس, جامبىلدىڭ بۇل ولەڭى قازاق كەدەيىنىڭ جايىن كۇيتتەگەن ىبىراي, سۇلتانماحمۇت, بەيىمبەت سياقتى كوپتەگەن اقىننىڭ, اسىرەسە اباي ولەڭىندەگى كەدەي مەن بايدىڭ بەينەسىن كوبىرەك ەسكە تۇسىرەتىن رەمينيستسەنتسيا. ا.احماتوۆانىڭ «بەلايا ستايا» (1915) ولەڭىندەگى «قايىرشى» رەمينيستسەنتسياسى بۋنين, گوركي, بلوك شىعارمالارىنداعى «قايىرشى» ءسوزىنىڭ تاريحي مانىمەن, ولاردىڭ «قايىرشى رەسەيگە» دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ايعاقتايتىن ازاماتتىق ۇنىمەن قالاي اسسوتسياتسيالانسا, جامبىل مەن اباي ولەڭدەرىنىڭ الەۋمەتتىك ءمانى دە سولاي شەندەسەدى. اقىننىڭ «الەمدە ءبىر جۇلدىز بار» ولەڭىندە: ء«ۇمىت الىس, ءومىر شاق» دەگەن ينتەرماتىندى شەبەرلىكپەن سىنالاپ ەنگىزگەنىن دە كورۋگە بولادى.
اقىندىق پەن شەشەندىك ەگىز ونەر ەكەنىن جامبىل ايتىس ولەڭدەرىندە ەرەكشە تانىتقانى بەلگىلى. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ ايتۋلى ماقالاسىندا, جامبىلدىڭ كۇندەلىكتى ءومىر قارىم-قاتىناستارىنداعى ءازىل-قالجىڭدارىن مىسالعا كەلتىرىپ: «اقىندىق تەڭەۋ تىلىمەن سويلەيدى. بىراق ونى كەلىستىرىپ ايتقان كۇندە دە اقىندىق دەمەيمىز, شەشەندىك دەيمىز», دەيدى. ايتقانداي-اق, جامبىل ولەڭدەرىنىڭ ءتىلى شەشەندىك ءيىرىم-ورنەكتەرگە باي. پوەزياسىنان تاڭبالىق جۇيەنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن كورۋگە بولادى. ولاردىڭ سەميوزيس تۇرعىسىنداعى قۇرىلىم ەرەكشەلىگى اڭعارىلادى. ەل باسىنا تونگەن زۇلماتتى جالپىلىق ماندەگى پورترەت ارقىلى تاڭبالايدى: «مالى باردان مال الدى, مالى جوقتان جان الدى. ارالداعى قويانداي, ەل توپانعا قامالدى». تىعىرىققا تىرەلگەن ەل سيقى – «ارالداعى قويانداي». جامبىلدىڭ شامىرقانعان ويىنان تۋعان – ءارى شىنايى, ءارى جاندى بەينە. اقىن «ۇرىككەن قويداي» دەگەن سياقتى ءداستۇرلى تەڭەۋلەردى قولدانباي, وزىندىك سونى سۋرەت سالادى. «تولعاۋ» جىرى تۇتاستاي العاندا گراداتسياعا نەگىزدەلگەن ريتوريكالىق-پۋبليتسيستيكالىق ستيلگە قۇرىلادى.
جامبىل قوزعالىسقا, كۇرەسكە (ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىنداعى ولەڭدەرى) قاشاندا دەم بەرۋشى بولعانىن بىلەمىز. اقىن «تولعاۋ» جىرىندا پاتشا سوعىسىن ماقتاپ-جاقتاماعانى ءۇشىن بايلاۋعا تۇسكەنىن: «اقىن, جىرشى توپىرلاپ جەتى جاتتىق, تۇسىنگەنىم بولمادى مۇلدە مەنىڭ, ۇستاعان قاندى تىرناق ەلدى قىستى, كىم بولماق ىزالانسا ەلدەن كۇشتى؟» – دەپ, «حان – قايىق, حالىق – تەڭىز» دەگەن حالىقتىق قاعيدانى ەسكەرتە سويلەيدى. بي-شەشەندەرشە شيرىعا سويلەپ, ايتار ءسوزىن ريتوريكالىق سۇراقتارمەن قايىرادى.
قورىتا ايتساق, جامبىل فولكلوردىڭ ەمەس, اۆتورلىعى اۋىزشا ساقتالعان اۋىزشا ادەبيەتتىڭ وكىلى ەكەنىنە تالاس تۋدىرمايدى. اقىننىڭ ءارالۋان فولكلور جانرلارىنا ءتان ءسوز ورنەكتەرى, جىراۋلىق, شەشەندىك, ايتىس ونەرى كوركەمدىك داستۇرلەرىن شىعارماشىلىقپەن دامىتقانى ايقىن. دەمەك جامبىلدىڭ اۋىزەكى سۋىرىپسالمالىق ونەرگە نەگىزدەلگەن پوەزياسى – ءسوز ونەرىنىڭ الۋان تۇرلەرىمەن كوركەم سينتەز قۇراعان قۇندى پوەتيكالىق مۇرا. سوندىقتان, اقىن مۇراسىن ۇمىتىلمايتىن, ءcوز ونەرىندە ماڭگى وشپەيتىن ومىرشەڭ فەنومەن دەۋگە بولادى.
راۋشان ابدىقۇل,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ
قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى