حح عاسىردا قۇندىلىعىن جويماعان حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءىرى وكىلى, اقىن, جىرشى نۇرپەيىس بايعانيننىڭ تۋعانىنا بيىل 165 جىل تولىپ وتىر. شىنىندا دا ونىڭ تۇلعاسى – ۇلت ادەبيەتى تاريحىنداعى عاجاپ قۇبىلىس. ءومىرى دە, شىعارماشىلىعى دا ەرەكشە. ارنايى العان ءبىلىمى بولماسا دا, ەڭ باستىسى, ۇلى دالانىڭ ومىرلىك, جىرشىلىق, جىراۋلىق ونەر مەكتەبىنەن وتكەن ول تۋا بىتكەن تالانتىمەن ەلگە تانىلىپ, اقىن ەسىمىن بۇكىل كەڭەس وداعى ءبىلدى.
نۇرپەيىس بايعانين اتاقتى اقىن-جىراۋلار مەن باتىرلار وتكەن ولكەدە, قازىرگى اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين اۋدانىندا ومىرگە كەلگەن. اقىندىق ونەردى العاش رەت سول وڭىرگە انشىلىك, اقىندىق, دومبىراشىلىق تالانتىمەن بەلگىلى بولعان ءوز اناسى ۇمىتتەن ۇيرەنەدى. بوزبالا شاعىندا ەل اۋزىنداعى قيسسا-داستانداردى جۇرتشىلىق الدىندا ورىنداپ, بالا جىرشى اتانادى. باتىس قازاقستاننىڭ ورال, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وڭىرلەرىندە جىرشىلىق ونەرىمەن تانىلىپ, ابىل, نۇرىم, شەرنياز, قاشاعان سياقتى اتاقتى اقىن-جىراۋلاردان ۇلگى الادى, ولاردان باتىرلىق جىرلاردى ۇيرەنەدى.
نۇرپەيىس بايعانين «قوبىلاندى», «ەر تارعىن», «الپامىس», «قۇبىعۇل», «تورەحان», «قىز جىبەك», «ايمان-شولپان» سياقتى حالىق ءسۇيىپ تىڭداعان باتىرلىق جانە عاشىقتىق جىرلاردى جاس كەزىنەن جاتتاپ الىپ, كەيبىر جىرلاردى بۇگىنگە جەتكىزگەن اتاقتى جىرشى.
«قوبىلاندى باتىر» جىرىنىڭ ەل اراسىندا كەڭ تاراعان وتىزعا جۋىق نۇسقاسى بولسا, نۇرپەيىس جىرلاعان وسى ەپوستىڭ ءتۇرى باسقا اقىن-جىرشىلار ايتقان نۇسقالاردان كولەمى ۇلكەن, وقيعالى, مازمۇندى شىققان. سول سەبەپتى بايعانين نۇسقاسى الەمدەگى بىرەگەي باسىلىم رەتىندە تانىلعان ءجۇز تومدىق «بابالار ءسوزى» سەرياسىنىڭ 36-تومىنا ەندى.
نۇرپەيىس بايعانيندى باسقا اقىن, جىرشىلاردان وقشاۋلاندىرىپ تۇراتىن وزگەشە قاسيەتى – ول ەپوستىق جىرلار مەن قيسسا-داستانداردى شەبەر ورىنداعان جىرشى, ءارى تالانتتى سۋىرىپ سالما, ەپيك اقىن. كورنەكتى اقىن, ادەبيەت زەرتتەۋشى ءا.تاجىباەۆ ءوزىنىڭ «جىلدار, ويلار» اتتى كىتابىندا نۇرپەيىس بايعانيننىڭ دارىن ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى تامسانا جازادى. 1943 جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعى مەن كسرو عا قازاق فيليالى قاراماعىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى (قازىرگى اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى) نۇرپەيىستى سوناۋ اقتوبەدەن ارنايى شاقىرىپ, ءابدىلدا تاجىباەۆ ۇيىنە قوناق قىلادى. سوندا ول سان قىرلى تالانتىنا تاڭدانادى. ء«بىز ادەتتە «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» مۇرىن جىراۋ ايتتى دەيمىز. ول راس, بىراق بۇل باتىرلاردى ايتقاندا نۇرپەيىستى دە ءبىر كەزدە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. نۇرەكەڭ ءوزىنىڭ «جەلىسىندە» وسى باتىرلاردى جىرلايتىنىن دا ايتتى. ارينە, مۇرىننان نۇرپەيىستىڭ ايىرماسى بار. مۇرىن «قىرىق باتىردى» جىرلاۋدان اسپاي قالعان (بۇل ازسىنعانىمىز ەمەس, شىندىعىن ايتۋ). بۇل جاعىنا كەلگەندە ورىستىڭ سكازيتەلدەرىن ەسكە تۇسىرەدى. ول – ءۇنى جاقسى, ۇزاق داستانداردى جادىندا بەرىك ساقتاعان, ولاردى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋگە ۇلى ەڭبەك سىڭىرگەن عاجايىپ ادام. بىراق ءوزى كوپ بىلەتىن باي جىرلارعا ءوز اقىندىعىن ساباقتاستىرۋعا ونشا قۇلشىنباعان. ال نۇرپەيىس ءتىپتى باسقاشا جاراتىلعان جان. ول جاستاي ۇيرەنگەندەرىن بۇگىنگە جەتكىزۋدىڭ ۇستىنە, ءوزىنىڭ كەلەلى اقىندىعىنا دا كەڭ جول اشقان. حالىق اۋزىنداعى «نارقىز», «اقكەنجە» سياقتى قىزىقتى اڭىز اڭگىمەلەردى ءوز تاراپىنان, ءوز اتىنان جىرلاپ, وقيعالارىن دا ۇزارتا تولىقتىرىپ, مەنشىكتى پوەمالارىنا اينالدىرعان. سوندا ول بۇل پوەمالاردىڭ قاھارماندارىنا بۇگىنگى تۇرعىدان قاراپ, بۇگىنگى رۋحتاعى قۋات بەرۋدى دە ۇمىتپاعان», دەپ نۇرپەيىستىڭ جىرشىلىق, جىراۋلىق, اقىندىق قاسيەتتەرىنە ەرەكشە توقتالادى.
ول زامان شىندىعىن كورسەتكەن «كەكتىڭ داۋىسى», «قازاقبايمەن ايتىس» اتتى كولەمدى جىرلار مەن ءومىردىڭ كەلەڭسىز قۇبىلىستارىن سىناعان ساتيرالىق وتكىر دە قىسقا ولەڭدەر شىعارعان. جىر ءدۇلد ۇلى, اسىرەسە, حالقىمىزدىڭ كەڭەستىك زامانداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني جەتىستىكتەرىن شابىتتانا جىرلادى. 1939 جىلى ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىق كورمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ, تۋعان ولكەسى قازاقستانعا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىن, ونىڭ اسەم تابيعاتى مەن كەن بايلىعىن, وركەندى ءوندىرىسىن جىرعا قوسىپ, جاڭا زامانعا ىلەسىپ, جاڭا ۇردىسپەن دامىعان حالقىنىڭ جارقىن بەينەسىن سۋرەتتەيدى. «عاجايىپ كورمەدە», «وڭىمدەگى جۇمباق», «قازاقستان», « ۇلى وتاننىڭ سۇيىكتى ۇلى بولىڭدار» جانە ت.ب. ولەڭ-جىرلارى – وسىنداي تىڭ شابىتتان تۋعان وتانسۇيگىشتىك شىعارمالار.
نۇرپەيىس بايعانين, اسىرەسە, وتان قورعاۋ تۋرالى كوپ جىرلاعان اقىن. ول شىعارماشىلىق جاعىنان ابدەن تولىسىپ, ەلگە كەڭىنەن تانىلعان كەمەل شاعىندا ۇلى وتان سوعىسى باستالدى. بۇكىل جۇرتشىلىققا ۇلكەن سىن بولعان اۋىر كەزەڭدە قارت اقىن جاسىنىڭ ۇلعايعانىنا قاراماستان ورتاق وتانعا تونگەن قاۋىپتى ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسىنە تيەتىن قاتەردەي سەزىنىپ, جۇرەكجاردى جىرلارىن جاۋعا قارسى قارۋ ەتتى, زامان اعىمىنا ساي وتانشىل رۋحتاعى وتكىر ولەڭدەرگە وزگەشە ءوڭ بەردى, وزگەشە ءۇن قوستى. اقىننىڭ سوعىس جىلدارىنداعى ولەڭ-جىرلارى مەن ەپيكالىق شىعارمالارى وتان قورعاۋ تاقىرىبىندا. جاۋىنگەرلەردىڭ جانقيارلىق ەرلىگىن, حالىقتىڭ قاھارماندىق كۇرەسىن شەبەر بەينەلەدى. اقىننىڭ ناعىز تالانت شىڭىنا كوتەرىلگەن شاعى وسى تۇس ەدى.
قارت اقىن ەرلىك كورسەتكەن اتاقتى باتىرلار تۋرالى كولەمدى ەپيكالىق داستاندار شىعارۋمەن دە ايگىلەندى. «ەر تۋرالى جىر», «جيىرما بەس» داستاندارى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى, اتاقتى 28 پانفيلوۆشىنىڭ ءبىرى نارسۇتباي ەسبولاتوۆ پەن ايگىلى باتىر تولەگەن توقتاروۆ ەرلىكتەرىن دارىپتەۋگە ارنالسا, «كاپيتان گاستەللو» داستانى ەرلىكپەن قازا تاپقان قاھارمان ۇشقىشتىڭ باتىرلىق ارەكەتىن باياندايدى. اقىن ناعىز باتىرلار تۋرالى بۇل شىعارمالارىندا ەپوستىق داستۇرلەردى شەبەر پايدالانا بىلگەن.
اقىن شىعارمالارىنىڭ ۇلكەن بەدەلگە يە بولعانى سونشالىق, ءتىپتى سۇراپىل سوعىس ءجۇرىپ جاتقان كەزدە ن.بايعانيننىڭ «قازاقستان مايدانعا» ولەڭىنىڭ نەگىزىندە الماتى كوركەم جانە حرونيكالى فيلمدەر ستۋدياسى وسى اتپەن دەرەكتى كينووچەرك تۇسىرگەن. بۇل ءفيلمدى حالىق مايداندا دا, تىلدا دا ۇلكەن ريزاشىلىق سەزىممەن كورىپتى.
1938 جىلدان باستاپ نۇرپەيىس بايعانينگە دە ادەبي حاتشىلار بەلگىلەندى. قازىرگى اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى باسشىلىعىنىڭ سەبەپكەر بولۋىمەن اقىنمەن العاشىندا احمەت ەسكەندىروۆ دەگەن تالانتتى اقىن جۇمىس ىستەگەن, ول سوعىسقا كەتكەن سوڭ ماريام حاكىمجانوۆا, قۋاندىق شاڭعىتباەۆ جانە ت.ب. اقىندار نۇرپەيىس شىعارمالارىن بىردەن ۇقىپتى تۇردە قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىرعان. ەڭ ۇلكەن وكىنىش – نۇرپەيىس جىرلاعان «ەر تارعىن», «الپامىس», «قىز جىبەك», «ايمان-شولپان» جانە ت.ب. كوپتەگەن جىر جازىپ الىنباعان. اقىننىڭ ءوزى بۇل جونىندە: «سۋىرىپسالما اقىننىڭ ولەڭى اققان وزەن سياقتى عوي, وزەننىڭ اعىسىن ۇستاپ بولا ما, ءبىزدىڭ ولەڭدەرىمىز دە سول سياقتى اعادى, كەتەدى, ايتقان كەزىمىزدە تاق ەتكىزىپ جازىپ الماسا, ويدان ءبىر شىققان ولەڭ ەندى قايتىپ اقىنعا سوقپايدى», دەپ اشىعىن ايتقان ەكەن.
تۇركى الەمىنىڭ تۇعىرلى تۇلعاسى, باشقۇرت حالقىنىڭ ۇلت كوسەمى, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, جازۋشى, عالىم احمەت زاكي ءۋاليدي توعان «ەستەلىكتەر. تۇركىستان حالىقتارى مەن باسقا شىعىس مۇسىلمان تۇرىكتەرىنىڭ ۇلتتىق بولمىسى مەن مادەنيەتىن ساقتاۋ جولىنداعى كۇرەسى» اتتى كىتابىندا: ء«بىز اكەمنىڭ وتە باي ەكى قازاق دوسىندا بىرنەشە كۇن بويى قوناقتا بولدىق, ولاردىڭ ەسىمدەرى نايزا جانە نۇرپەي قاجى ەدى. نۇرپەي قاجى اكەممەن تۇيدەي قۇرداس بولاتىن, كەيىنىرەك ول ەكەۋى مەككەگە قاجىلىققا بىرگە ساپار شەكتى. نۇرپەيدىڭ تۇرعىلىقتى مەكەنى ترويتسكىدەن شىعىسقا قاراي, ەرقاراعاي دەگەن جەرگە جاقىن ورنالاستى... نۇرپەي قاجى كوپتەگەن حالىق داستاندارىن جاتقا ءبىلدى, ەرەكشە تالانتتى اقىن بولاتىن. مەن ول كىسىدەن ونىڭ ءبىرشاما ولەڭىن جازىپ الدىم. كەڭەستىك بيلىك ورىندارى ەگدە جاستاعى قازاق اقىنى نۇرپەيىس بايعانين ولاردىڭ پايداسىنا ناسيحات جۇرگىزىپ جاتقانىن جازدى. ونىڭ كەيبىر تۋىندىلارى ءتىپتى راديو ارقىلى دا بەرىلدى. كەيىن مەن بۇل اقىن بايعانيننىڭ باسقا ەشكىم دە ەمەس, ءداپ ءبىزدىڭ نۇرپەي قاجى ەكەنىن كەزدەيسوق انىقتاپ ءبىلدىم. ول ناعىز مۇسىلمان جانە ءوز حالقىنا شىنايى بەرىلگەن ادام بولاتىن. ول ۇلى «قوبىلاندى» داستانىنىڭ ەڭ تولىق تا جەتىلدىرىلگەن نۇسقاسىن ءبىلىپ, جاتقا ايتتى» دەپ اقىن تالانتىنا جوعارى باعا بەرىپتى. بۇل ەستەلىكتەن بۇعان دەيىن ايتىلماي كەلگەن ماڭىزدى دەرەك – نۇرپەيىس بايعانيننىڭ قاجى بولعانىن اڭعارامىز. ۇنەمى ىزدەنۋ, ۇيرەنۋ, ءوسۋ, وركەندەۋ جولىندا حالىق پوەزياسىن ۇلكەن بيىككە كوتەرگەن جىر جۇيرىگى ۇرپاقتار جادىندا ماڭگى ساقتالادى.
سەرىكقازى قوراباي,
جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, پروفەسسور