ايىرتاۋلىق جاۋىنگەر

بۇل سوعىستا ەلىمىزدەن كوپتەگەن داڭقتى ديۆيزيا شىققانى بەلگىلى. ولار وتاندى جاۋدان قورعاۋدا جان الىسىپ, جان بەرىستى. ەرلىگى­مەن كوزگە ءتۇستى. وسىنداي كۇش­تىك قۇرىلىمنىڭ ءبىرى – اقتوبە وبلىسىندا ىرگەتاسى قالانعان 312-اتقىشتار ديۆيزياسى. ونىڭ قۇ­رامى نەگىزىنەن ءۇش ۇلتتان جا­ساق­تالعان. ال قازاقتاردىڭ ۇلەسى 32 پايىزدى قۇراعان ەكەن. ءبىز­دىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز – وسى ديۆي­زيانىڭ 859-ارتيللەريا­لىق پولكى ساپىنا ەنگەن جاۋىنگەر.

بەگالى بويارىس ۇلى 1901 جىلى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنا قاراستى سارىساي ناۋرىز اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. مايدانعا شاقىرىلعانعا دەيىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ «ناۋرىز» ۇجىمشارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن­دا ەڭبەك ەتىپ, مال شارۋا­شى­لىعىمەن اينالىسقان. قارا­پايىم تىرلىكپەن جۇرگەن ازامات سوعىس باستالعاندا وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋ ءۇشىن كۋيبىشەۆ اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنىڭ شاقىرتۋى­مەن اسكەرگە الىنادى. 312-اتقىش­تار ديۆيزياسى مايدان دالاسىنا بارا سالا, ماسكەۋدى قورعاۋعا اتتانادى. ديۆيزيانى بوروۆسك قالاسىنىڭ ماڭىنا قورعانىستى ۇستاپ تۇرۋعا جىبەرەدى. وسىلايشا, جاۋىنگەرلەر 11 قازاننان باس­تاپ 18 قازانعا دەيىن فاشيستەر شابۋىلىنا توسقاۋىل بولادى. الايدا قارسىلاس كۇشى باسىم ەدى. ونىڭ ۇستىنە قارۋ-جاراق جەتكىزۋ جاعىندا قيىندىق تۋعان. ونى ديۆيزيا كومانديرى الەكساندر ناۋموۆتىڭ 43-ارميا شتابىنا جازعان حاتىنان بايقايمىز.

ماسەلەن, باياندامادا ديۆيزيا كومانديرىنىڭ قولدا بار ارتيل­لەريا­لىق جانە اتىس قارۋلارىنىڭ وق-ءدارىسى ءبىر كۇنگە عانا جەتەتىنىن جازعان. ءۇستى-ۇستىنە توگىلگەن ۆەر­ماحت اسكەرىنىڭ ەكپىنىنە شىداماي, ديۆيزيا شەگىنە وتىرىپ ۇرىس سالادى. بىراق قانتوگىس مايداندا كوپتەگەن ساربازىنان ايىرىلادى. مىسالى, ەكى ايدىڭ ىشىندە 11 مىڭنان اساتىن جاۋىنگەردىڭ 9,5 مىڭعا جۋىعى جەر جاستانعان. امالسىزدان ديۆيزيانى تىلعا اكەتىپ, قايتا جاساقتاعان. ءسويتىپ, 1942 جىلعى 9 شىلدەدە قايتادان مايدانعا اتتانادى. وسىلايشا, 312-اتقىشتار ديۆيزياسى جاۋدى تىقسىرا قۋعا زور ۇلەس قوسقان.

كەيىپكەرىمىز 1943 جىلعى 13 قا­زاندا جەڭىل جاراقات الادى. بىراق جازىلىپ شىققان سوڭ, قاي­تا­دان ۇرىسقا كىرىسكەن. بەگالى بويارىس ۇلى تالاي مارتە ەرلىك تانىتىپ, تاپقىرلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, بىرقاتار ماراپات يەلەندى. 1943 جىلعى 22 شىلدەدە «جاۋىنگەر­لىك ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىن تاعادى. ال 15 قىركۇ­يەكتە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان.

ماسەلەن, «جاۋىنگەر­لىك ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالى شابۋىلعا شىققان فاشيست اسكەرىن توقتاتىپ, ەكى پۋلەمەتپەن 20-عا جۋىق جاۋىنگەردى جەر جاستاندىرعانى ءۇشىن بەرىل­گەن. سونداي-اق 1945 جىلعى 28 اق­پاندا جاۋ اسكەرىمەن كۇرەستە جان­قيارلىق ەرلىك تانىتقانى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنى­مەن ماراپاتتالدى. سوعىس اياق­تال­عاننان كەيىن بەگالى بويارىس ۇلى­نا «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالى تابىستالدى.

12-اتقىشتار ديۆيزياسى 1945 جىلعى 5 مامىردا ەلبا وزەنىنىڭ شىعىس جاعالاۋىنا جەتەدى. وسى جەردە امەريكالىق جاۋىنگەرلەرمەن كەزدەسىپ, ءوڭىردى فاشيست اسكەرىنەن تازارتقان. سودان 7 ماۋسىمعا دەيىن بەرليندە تۇراق­تايدى. ديۆيزيا ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس كەزىندە كورسەت­كەن ەرلىگى ءۇشىن ماراپات يەلەنگەن. سمولەنسك قالاسىن ازات ەتۋدەگى جانقيارلىعى ءۇشىن اسكەري قۇ­رامانى «سمولەنسك ديۆيزياسى» دەپ اتاپ كەتتى. سونداي-اق قىزىل تۋ وردەنىمەن, ەكىنشى دارەجەلى سۋۆوروۆ وردەنىمەن, ەكىنشى دارە­جەلى كۋتۋزوۆ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ديۆيزيا قۇرامىنداعى 9 ادام كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الدى.

ايىرتاۋلىق جاۋىنگەر سوعىس اياقتالعان سوڭ ەلگە ورالىپ, كەڭ­شاردا جۇمىسىن جالعاستىردى. زەينەتكە شىققانعا دەيىن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىستى. بۇگىندە ونىڭ ۇرپاعى اتاسىنىڭ ەرلىگىن ماقتانىشپەن ايتادى.

ءدىلدانا ءنۇردىلدا,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ 2-كۋرس ستۋدەنتى