وپەرا ونەرى – تەحنيكا مەن ەموتسيا, اكادەميالىق شەبەرلىك پەن ساحنالىق دراما قاتار ۇيلەسكەن ەرەكشە جانر. وسى كۇردەلى ونەردە قازاقتىڭ داڭقىن اسقاقتاتىپ, ۇلتتىق وپەرا مەكتەبىنىڭ بەدەلىن بيىكتەتكەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – شاحيماردان قايدار ۇلى ءابىلوۆ. ول – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ەلىمىزدىڭ مادەنيەتىن الەمدىك دەڭگەيدە تانىتقان دارا تالانت. تاماشا وپەرا ءانشىسى عانا ەمەس, ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ جاناشىرى, اباي مۇراسىنىڭ ناسيحاتشىسى, بولاشاق ونەرپازدارعا باعىت-باعدار بەرىپ جۇرگەن ۇلاعاتتى ۇستاز. ونىڭ وپەرا ونەرىندەگى جەتىستىكتەرى, الەمدىك ساحنالارداعى جارقىن ونەرى جانە تۋعان جەرىنە دەگەن جاناشىرلىعى شىن مانىندە رۋحاني تۇلعاسىنىڭ تەرەڭدىگىن كورسەتەدى.
شاحيماردان اعا قاسيەتتى ەرتىس-بايان وڭىرىندە – پاۆلودار وبلىسى, شارباقتى اۋدانى, اربايگەن اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. تابيعاتى تاڭعاجايىپ ولكەنىڭ شەكسىز قاراعايلى ورمانى مەن كەڭ دالاسى ونىڭ ونەرگە دەگەن قۇشتارلىعىن ەرتە وياتقان. بالالىق شاعىندا تابيعاتتىڭ جاڭعىرىعىنا قوسىلىپ ءان سالىپ, داۋسىنىڭ كەڭ دياپازونى مەن تابيعي كۇشىن شىڭداعان. بۇل – تابيعاتتىڭ ادام بويىنداعى تالانتتى اشۋىنا ايقىن مىسال بولسا كەرەك.
«قازاقتىڭ ءان مەكتەبىنىڭ ءتۇپ تامىرى وسىنداي تابيعات قويناۋىندا جاتقان جوق پا؟» دەگەن وي ءانشى ساناسىندا ۇنەمى جاڭعىرادى. راسىندا دا, ءبىرجان سال, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي, جاياۋ مۇسا, ءمادي, ەستاي سىندى تۇلعالار شىققان ارقا دالاسىنىڭ كەڭدىگى, سۇلۋ تابيعاتى ۇلى ونەرپازداردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. شاحيماردان ءابىلوۆتىڭ دە ونەر جولىن تاڭداۋى – وسى ۇلى ءداستۇردىڭ زاڭدى جالعاسى ەدى.
ونەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك شاحيماردان ابىلوۆكە اتا-اناسىنان دارىدى. اناسى جىر مەن انگە جاقىن, اريفمەتيكانى دا جاقسى مەڭگەرگەن جان بولسا, اكەسى – مىنەزدى, بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلماعان, سوعىس ارداگەرى. ال اعاسى تىلەۋقابىل – دومبىرا, بايان تارتىپ, ءان ايتقان ونەرلى ادام ەدى. وسىنداي ورتادا وسكەن بولاشاق ءانشى بالا كۇنىندە-اق ونەردىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرە باستادى. «ۇيگە قوناق كەلگەندە ۇلكەندەر جىر-داستانداردى ايتىپ, ءان شىرقايتىن. ءبىز دە سول ورتادا تاربيەلەنىپ, ابايدىڭ اندەرىن جاتتاپ وستىك. بۇل بىزگە ارمانداۋدى, قيالداۋدى ۇيرەتتى», دەيدى ءانشىنىڭ ءوزى.
1967 جىلى الماتىعا كەلگەن جاس شاحيماردان ەسترادا-تسيرك ستۋدياسىنا وقۋعا ءتۇسىپ, بولاشاقتا قازاق مۋزىكاسىنىڭ ماقتانىشىنا اينالاتىن قايرات بايبوسىنوۆ, جانىبەك كارمەنوۆ, ۇلىقپان ەسەنوۆ, قاپاش ق ۇلىشەۆا سىندى انشىلەرمەن بىرگە ءبىلىم الدى. ۇستازى ناۋات تەمىربەكوۆا ونىڭ داۋىس ەرەكشەلىگىن بايقاپ, وپەرا ونەرىنە باعىتتايدى. وسىلايشا, ول ەسترادادان كلاسسيكالىق ونەرگە بەت بۇرادى. اسكەر قاتارىنان ورالعان سوڭ قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنا ءتۇسىپ, اتاقتى بەكەن جىلىسباەۆ, ەرمەك سەركەباەۆ سىندى مايتالمانداردان ءتالىم الادى. ديپلومدىق جۇمىسىن «اباي» وپەراسىنداعى اباي پارتياسىن ورىنداپ قورعاعاندا, شىعارمانىڭ اۆتورى لاتيف حاميدي ءانشىنىڭ دارىنىنا ءتانتى بولىپ, «بۇل بالا – ماتۋر, وبسۋجدەنيۋ نە پودلەجيت» دەپ جوعارى باعا بەرگەن ەكەن. بۇل ونىڭ كاسىبي ونەر جولىنداعى العاشقى ۇلكەن جەتىستىگى ەدى.
كونسەرۆاتوريانى تامامداعان شاحيماردان ءابىلوۆ بىردەن قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنا ۇستاز بولىپ قالادى. وسى ساتتەن باستاپ ول ساحنادا ونەر كورسەتۋمەن قاتار, شاكىرت تاربيەلەۋگە دە دەن قويادى. 40 جىل بويى ۇستازدىق ەتىپ, ەلگە بەلگىلى 40-تان استام شاكىرت تاربيەلەدى, ولاردىڭ تەڭ جارتىسى «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاندى. بۇل ۇلاعاتتى ۇستاز رەتىندە عاجاپ جەتىستىك ەمەس پە!
شاحيماردان ءابىلوۆ – وپەرا ونەرىندەگى ەڭ كۇردەلى رولدەردى جوعارى دەڭگەيدە ورىنداپ, كاسىبي بيىكتىگىن الدەقاشان دالەلدەگەن ءانشى. ول جىلدار بويى الەمدىك كلاسسيكانىڭ ۇزدىك تۋىندىلارىندا: «ريگولەتتو», «تراۆياتا», «ايدا» (دج. ۆەردي) – ريگولەتتو, جەرمون, اموناسرو, ء«بىرجان مەن سارا» (م.تولەباەۆ) – جانبوتا, «پيكوۆايا داما» (پ.چايكوۆسكي) – تومسكي, «تسارسكايا نەۆەستا» (ن.ريمسكي-كورساكوۆ) – گريازنوي, «ابىلايحان» (ە.راحماديەۆ) – بۇقار جىراۋ سياقتى كۇردەلى پارتيالاردى سومدادى. الايدا ونىڭ جۇرەگىنە ەڭ جاقىن, ەڭ قىمبات ءرول – احمەت جۇبانوۆ پەن لاتيف ءحاميديدىڭ «اباي» وپەراسىنداعى اباي بەينەسى بولدى. بۇل ءرول ونىڭ شىعارماشىلىعىنداعى باستى بەلەسىنە اينالدى.
وپەرا ساحناسىنداعى تابىستى ونەرىمەن قاتار, ول حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلدى. شاحيماردان ءابىلوۆ – قازاق ونەرىن تەك ەل ىشىندە عانا ەمەس, شەتەلدە دە ناسيحاتتاعان دارىن. ول ونەر كورسەتكەن بەدەلدى ساحنالار: لوندونداعى «Barbican» ورتالىعى ( ۇلىبريتانيانىڭ كامەرالىق وركەسترىمەن بىرگە), ءپاريجدىڭ «Pleyel» زالىندا, ماسكەۋدەگى چايكوۆسكي اتىنداعى كونسەرۆاتوريادا ءان شىرقاپ, تۇركياداعى «ارارات تۋرالى اڭىز» وپەراسىندا احمەت ءرولىن تۇڭعىش قازاق رەتىندە تۇرىكشە ورىندادى. ونىڭ ەرەكشە داۋسىمەن شىرقالعان اريالار مەن رومانستار, قازاقتىڭ حالىق اندەرى مەن ابايدىڭ مۇڭلى دا ماعىنالى شىعارمالارى كورەرمەننىڭ جۇرەگىنە جەتىپ, قازاق مۋزىكاسىنىڭ قۇدىرەتىن الەمگە پاش ەتتى. شاحيماردان ءابىلوۆتىڭ ورىنداۋىندا قازاق مۋزىكاسىن تىڭداعان شەتەلدىك ماماندار مەن تىڭدارماندار اباي رومانستارىن الەمدىك دەڭگەيدەگى قۇبىلىس رەتىندە باعالادى. ول تەك ورىنداۋشى عانا ەمەس, اباي اندەرىنىڭ ناعىز زەرتتەۋشىسى جانە ناسيحاتتاۋشىسى. ء«اندى سۇيسەڭ مەنشە ءسۇي» دەپ حاكىم اباي ايتقانداي, ءاربىر شىعارمانى جان-تانىمەن سەزىنىپ, كورەرمەنىن ەرەكشە كۇيگە بولەي ءبىلۋ – شاحيماردان ءابىلوۆتىڭ باستى ەرەكشەلىگى دەر ەدىم. بۇل ىزدەنىستىڭ اۋقىمى شىعارماشىلىق شەڭبەرىمەن شەكتەلمەيدى – ول عىلىممەن ۇشتاسقان جۇيەلى ەڭبەكتىڭ, زەردەلى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى.
وسى ماقساتتا ءانشى ءوزىنىڭ ەرەكشە «اباي جولى» ءدارىس-كونتسەرتىن ۇيىمداستىردى. بۇل – قازاق مۋزىكالىق مادەنيەتىندەگى تىڭ جاڭالىق قانا ەمەس, جاڭا باعىت دەسەك تە بولادى. شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت بويى ابايدىڭ اندەرىن كاسىبي شەبەرلىكپەن ورىنداپ, ۇلى اقىننىڭ ءرولىن ساحنادا سومداعان شاحيماردان ءابىلوۆ ءۇشىن بۇل تەك كونتسەرت ەمەس, اباي الەمىنە تەرەڭ بويلاۋ, ونىڭ مۇراسىن تىڭدارمان جۇرەگىنە جەتكىزىپ ءسىڭىرۋ ەدى. ءانشى ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىن كەز كەلگەن ۇلتتىڭ رۋحاني دامۋىنا نەگىز بولا الاتىن تۇعىرلى قاعيدا رەتىندە قاراستىرادى. بۇل تۇجىرىمنىڭ نەگىزى – «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» ۇستانىمىنا سۇيەنەدى. ومىرلىك باعدار رەتىندە وسى ءۇش قاسيەتتى تەڭ ۇستاعان ادام عانا ءوز ەلىنىڭ يگىلىگىنە ەڭبەك ەتىپ, شىن مانىندە, كەمەلدىككە جەتە الادى.
«ابايمەن مەنىڭ بايلانىسىم وتە تەرەڭ ءارى ۇزاق», – دەيدى شاحيماردان ءابىلوۆ. «ونىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ – ومىرلىك ميسسيام. ويتكەنى بالا كۇنىمدە انام ابايدىڭ اندەرىن ءجيى ايتاتىن, سول كەزدە ولار مەنىڭ جۇرەگىمە ۇيالاپ قالعان ەدى, – دەپ ەسكە الادى ءانشى. «جاقسى وپەرا ءانشىسى بولۋ ءۇشىن الدىمەن ءوز حالقىڭنىڭ ونەرىن, مادەنيەتىن, ءتىلىن جەتىك ءبىلۋ كەرەك. سودان كەيىن عانا الەمدىك كلاسسيكاعا قۇلاش ۇرۋعا بولادى. وپەرا – كەز كەلگەن ادام يگەرە بەرمەيتىن, تەرەڭ ءبىلىم مەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن ونەر, دەپ ويىن جالعاستىرادى شاكەڭ. بيىل ۇلى ابايدىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان مونوسپەكتاكلدى بىرنەشە قالالاردا انشلاگپەن وتە جوعارى دارەجەدە وتكىزىپ جاتقان اعامىزدىڭ ەرەن ەڭبەگى باعالانىپ, جوعارى ماراپاتتى كەۋدەسىنە تاعار كۇندە الىس ەمەس دەپ ويلايمىن. ۇلتتىڭ رۋحاني قازىناسىن مولايتقان وسىنداي اتپال ازاماتتار عانا شىنايى مەملەكەتتىك قۇرمەتكە لايىق.
شاحيماردان ءابىلوۆ 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ پلەنۋمىندا احمەت جۇبانوۆ پەن ەركەعالي راحماديەۆتىڭ «قالىڭ ەلىم, قازاعىم» رومانىن ورىندادى. ول كەزدە بۇل ەرلىككە تەڭ ارەكەت ەدى. ۇلتتىق مۇرات پەن قازاق حالقىنىڭ جان كۇيزەلىسىن جەتكىزگەن بۇل ءان زالدا وتىرعان تىڭدارمانداردىڭ كوڭىلىن تولقىتىپ, كوزدەرىنەن مولتىلدەگەن جاس شىعاردى.
شاحيماردان ءابىلوۆتىڭ ەل مادەنيەتى مەن رۋحانياتىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى دە ۇشان-تەڭىز. ەرتىس-بايان وڭىرىنەن شىققان ءان پاديشاسى ەستاي بولسا, سول مۇرانى جالعاستىرۋشى شاكەڭ تۇركى الەمىنىڭ ماقتانىشىنا اينالىپ, قازاقتىڭ وپەرا ونەرىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان تاريحي تۇلعاعا بۇگىنگى كۇنى-اق اينالىپ وتىر.
2018 جىلى تۇركيادا اتاقتى كومپوزيتور ەستاي بەركىمباي ۇلىنىڭ 150 جىلدىعى جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتىلدى. بۇل جيىنعا تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ سول كەزدەگى باس حاتشىسى دۇيسەن اعامىز قاسەيىنوۆ قولداۋ كورسەتىپ, انكارا جانە ىستانبۇل قالالارىندا ارنايى كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلدى. وسى ءىس-شارادا ءوزىم باستاماشى بولىپ بارىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە تۇڭعىش رەت ەستايعا ارنالعان تاريحي بايانداما جاسادىم. شاحيماردان اعا ءانىن ورىنداپ بۇكىل تىڭدارماندى تەبىرەنتكەن ەدى. بۇل – قازاق مادەنيەتىن الەمدىك ساحنادا مويىنداتۋدىڭ تاعى ءبىر ناقتى قادامى بولاتىن.
سول جىلى باياناۋىل دۋانىنىڭ اعا سۇلتانى بولعان, شوقانداي ء(ۋاليحانوۆ) جارىق جۇلدىزدىڭ تۋعان ناعاشىسى ءارى اقىلشىسى مۇسا شورمان ۇلىنىڭ ۇلكەن ماۆزولەيى مەن مۋزەيىنىڭ اشىلۋى, جالپى 200 جىلدىق مەرەيتويىندا شاحيماردان اعامىز اسقاق انىمەن جەرلەستەرىن رۋحتاندىردى. وسى ايتۋلى ءىس-شارانى باسقارىپ جۇرگەن ماعان شىن ىقىلاستى اعالىق قولداۋىن كورسەتتى. ال زاڭعار تۇلعا, قايتالانباس عۇلاما قانىش ساتباەۆتىڭ 125 جىلدىعىندا ءاربىر شارانىڭ باسى-قاسىندا شاكەڭ جۇرگەنى, ءبىراۋىز ايتقان ءوتىنىشىمدى ەشۋاقىتتا جەرگە قالدىرماي اتسالىسقانى, مەنى ءاردايىم رۋحتاندىرىپ وتىردى.
ادامنىڭ كەڭدىگى – ونىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ كەڭدىگىمەن ولشەنەدى. شاحيماردان ءابىلوۆ – تەك ونەر ادامى عانا ەمەس, شەشەندىك قاسيەتىن ايتپاعاندا, ۇلكەن ويدىڭ, كەمەل پىكىردىڭ يەسى. اعاعا لايىق بەكزات بولمىستىڭ, ونەرگە ادال جاننىڭ, ىنىگە قامقور تۇلعانىڭ جارقىن بەينەسى.
ۇلى ونەر يەسى بولۋ – تەك تابيعي تالانتتىڭ ارقاسى ەمەس, ول ۇزدىكسىز ەڭبەك, تەرەڭ ىزدەنىس پەن قايتالانباس قابىلەتتەردىڭ ۇيلەسىمىنەن تۇراتىن سيرەك قۇبىلىس. وسىنداي دارا قاسيەتتەردىڭ ءبىرى – ەسكە ساقتاۋ قابىلەتى. بۇل تۇرعىدان العاندا, شاحيماردان ءابىلوۆتىڭ جادى – ناعىز فەنومەن. ول ابايدىڭ بۇكىل شىعارمالارىن جاتقا بىلەدى, ءار ولەڭنىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن ءىلىپ الىپ, مۇدىرمەستەن وقي جونەلەدى. بالا كەزىنەن ابايدى ءسۇيىپ وسكەن شاكەڭ ديپلومدىق جۇمىسىندا ابايمەن جالعاستىرىپ, مىنە, 60 جىلدان اسا ابايدى اسقاقتاتىپ كەلە جاتقانى – كەز كەلگەننىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان باق دەپ ايتسا دا بولادى. بۇل – ونىڭ اقىن مۇراسىن تەك زەرتتەپ قانا قويماي, ونى جۇرەگىمەن سەزىنىپ, بويىنا سىڭىرگەنىنىڭ ايقىن دالەلى. شاحيماردان ءابىلوۆتىڭ جادى تەك اباي ولەڭدەرىمەن شەكتەلمەيدى. ول قازاق جانە الەمدىك كلاسسيكالىق شىعارمالاردىڭ جۇزدەگەن اريالارىن, رومانستارىن, حالىق اندەرىن مۇلتىكسىز ورىندايدى. ءانشى ءاربىر ءسوزدى, ءاربىر نوتانى, ءتىپتى ورىنداۋشىلىق ستيلدەر مەن تاريحي كونتەكستى دە تولىقتاي ەستە ساقتاپ, تىڭدارماندارىنا ەرەكشە اسەر سىيلايدى. ونەر يەسى – ەرتىس-بايان وڭىرىنەن شىققان ۇلى انشىلەردىڭ ءداستۇرىن جالعاستىرىپ قانا قويماي, ونى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, الەمدىك ساحناعا شىعارعان دارا تالانت. ەگەر جاياۋ مۇسا مەن ەستاي قازاقتىڭ ءان ونەرىن التىن عاسىرعا جەتەلەگەن بولسا, شاحيماردان ءابىلوۆ – قازاق وپەراسىن, ابايدىڭ اندەرىن, ۇلتتىق ۆوكالدى حالىقارالىق ارەناعا الىپ شىققان تۇڭعىش ونەرپاز.
شاحيماردان اعانىڭ ءومىر جولى – قيىندىققا مويىماي, ۇلى ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى ادال ەڭبەك پەن ۇلكەن تالانتتىڭ ۇيلەسىمى. ونىڭ وپەرا ساحناسىنداعى ونەرى, اباي شىعارماشىلىعىن دارىپتەۋدەگى ەڭبەگى – ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ بۇرىنعى انشىلىك مەكتەبىن جاڭا زاماناۋي تۇرعىدان تەرەڭدەتتى. ول ءوزىنىڭ وپەرالىق ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىمەن, قازاق ءان ونەرىن عىلىمي زەرتتەۋ دەڭگەيىنە كوتەرۋىمەن, ۇلتتىق مۋزىكانى الەمگە تانىتۋىمەن – ونەر جولىنداعى بيىك بەلەستەردى ەڭسەردى. ەگەر جاياۋ مۇسا ادىلەتسىزدىككە قارسى تۇرىپ, انىمەن كۇرەس جولىن تاڭداسا, ەستاي سەزىمنىڭ ۇلىلىعىن جىرلاپ, قازاق ماحابباتىنىڭ سيمۆولىنا اينالسا, وپەرا وعلانى شاحيماردان ءابىلوۆ ۇلتتىق ونەر مەن كلاسسيكانى ۇشتاستىرىپ, قازاق مۋزىكاسىنىڭ پاديشاحىنا اينالدى.
التىنبەك نۇح ۇلى,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, اكادەميك