كىتاپ قۇندىلىعى

جوبالاردىڭ تيىمدىلىگى جوعارى

ۇلتتىق كىتاپ كۇنى رەتىندە 23 ءساۋىر بەكەر تاڭدالعان جوق. 1995 جىلدان بەرى ءدال وسى كۇنى يۋنەسكو باستاماسىمەن «دۇنيەجۇزىلىك كىتاپ جانە اۆتورلىق قۇقىق كۇنى» اتاپ ءوتىلىپ كەلەدى. بىر­نەشە ىرگەلى مەملەكەتتەردە مەملەكەتتىك ­دەڭ­گەيدە بەكىتىلسە, عالام ديدارىنداعى 130 ەلدە جىل سايى­ن وسى كۇنى كىتاپ توڭىرەگىندە ءتۇرلى ءىس-شارا وتەدى.

يسپانيا, ۇلىبريتانيا, يرلانديا, ءۇندىستان, قىتاي سياقتى الپاۋىت ەلدەردە كىتاپ كۇنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى مەرەكە رەتىندە بەكىتىلگەن, ال جاپونيا تۇتاس ءساۋىر ايىن كىتاپ وقۋ ايى دەپ تانىعان. كوشەلى ەلدەردەگى كىتاپقا قۇرمەت پەن ولاردىڭ قوعامدىق مادەنيەتىنە ءسىڭىپ كەتكەن كىتاپ وقۋ – ءبىز ۇلگى الاتىن, بوي تۇزەيتىن باعىت. قاراپ وتىرساڭىز, كىتاپقا قۇرمەتى جوعارى ەلدەر تىزىمىندە كوش سوڭىندا جۇرگەن ەشكىم جوق. ياكي, كىتاپ وقۋ ەسكىلىكتىڭ سيپاتى ەمەس, ەستيار ەلدىڭ وي ەڭبەگى ءھام اقىل قالتاسى.

ۇلتتىق كىتاپ كۇنى قارساڭىندا تۇڭ­عىش رەسپۋبليكالىق «ۇلتتىق كىتاپ» بايقاۋىنىڭ قورىتىندىسى جاريا­لاندى. 10 اتالىم بويىنشا وتكەن بايقاۋدىڭ جالپى جۇلدە قورى – 36,500 مىڭ تەڭگە. 120-دان اسا كىتاپ قاتىسقان رەسپۋبليكالىق دودانىڭ تۇساۋكەسەرى جو­عارى دەڭگەيدە ءوتتى. جىل سايىن ءداس­­ت­­ۇر­­لى تۇردە وتكىزۋ جوسپاردا. مي­نيستر­­­لىك تاراپىنان كىتاپ يندۋستريا­سىن مەم­لەكەت تاراپىنان ىنتالاندىرۋ, وقىر­­مان مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا ار­نالعان اۋقىمدى ءىس-شارا, باسپاگەرلەر مەن اۆتورلارعا ەڭبەك باسەكەسىن تۋعىزاتىن الاڭ قالىپتاستىرۋ ماقساتىن قامتيتىن ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى – بۇل.

«ۇلتتىق كىتاپ» بايقاۋىنىڭ بىر­قاتار جەڭىمپازدارى ءوز جۇلدەلەرىن كىتاپحا­نالارعا كىتاپ تاراتۋعا جۇمسايتى­نىن ايتتى. كەي باسپالار جۇلدەلەرىن بالا­لار ۇيىنە اۋداراتىن بولدى. بۇل – كىتاپ يندۋسترياسىنداعى مەكەمەلەردىڭ الەۋ­مەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنە ءمان بەرە باستاعانىنىڭ ايقىن كورىنىسى. جالپى كىتاپحانالارعا, ونىڭ ىشىندە اۋداندىق جانە اۋىلدىق كىتاپحانالارعا كىتاپ سىيلاۋ ارقىلى قايىرىمدىلىق ءىس-شارا­لارى جاقسى بەلەڭ الىپ كەلەدى. مىسالى, اباي وبلىسىندا بەلگىلى كاسىپكەر, مەتسەنات دۋلات تاستەكەي باسشىلىق ەتەتىن «Assyltas» قوعامدىق قورى مەن «قازاق ءتىلى» قوعامى «ارتىق ءبىلىم – كىتاپتا» دەگەن اۋقىمدى جوبا وتكىزدى. جوبانىڭ ناتيجەسى – ايماقتاعى 233 اۋىل مەكتەبىنە 13 مىڭ كىتاپ تەگىن جەتكىزىلدى.

 

جەتىستىكتەر مەن تۇيتكىلدەر

كىتاپ – اۆتوردىڭ وي ەڭبەگىنىڭ, تۇجى­رىمىنىڭ ناتيجەسىندە تۋعان ءونىم. كىتاپ – تاۋار, قۇرال. كەيىنگى جىلدارى ەلى­مىزدە كىتاپ دۇكەندەرى ءجيى اشىلىپ, قازاق تىلىندەگى كىتاپتار ۇلكەن مارتكەتپلەيستەردە (Kaspi.kz, Halyq Market,

Flip.kz) ساتىلا باستادى. وسىنداي وزگەرىستەر كەزەڭىندە تاعى دا ءبىر پروب­لەما انىق كورىنىپ قالدى. ول – ادەبيەت­تەگى, تانىمدىق, عىلىمي-كوپشىلىك, نون-فيكشن جانرلارداعى جاڭا ەسىمدەردىڭ وتە از ەكەنى جانە سورەدەگى كلاسسيكتەر قاتارىندا باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەڭ­گەيىنىڭ تومەندىگى. بۇل ماسەلەدە قان­داي شەشىم قابىلداماق كەرەك؟

مادەنيەت, رۋحانيات, ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان – مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى. مينيسترلىكتىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ازاماتتار, تۇتاس لاۋازىمدى تۇلعالار بۇل ماسەلەلەردى كوبىمىزدەن جاقسى بىلەدى ءارى بىرنەشە ساتىلى شەشۋ جولدارىن قاراستىراتىن ءىس-شارالار جوسپارى دا بار. سونىڭ بىرنەشەۋىنە توقتالىپ وتەيىك.

ءبىز جوعارىدا ايتقان جاڭا ەسىمدەردى قالىپتاستىرۋ باعىتى بويىنشا ۇلكەن جوبالار – «ايبوز» ۇلتتىق ادەبي سىي­لىعى, «قازاقستاندىق جاس اقىن-جازۋ­شىلار ءۇشىن ارناۋلى پرەزيدەنتتىك ادەبي سىيلىق», «ۇلتتىق كىتاپ» بايقاۋى. «ادەبيەتتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى تۇرلەرىن ساتىپ الۋ, باسىپ شىعارۋ جانە تاراتۋ» كىشى باعدارلاماسى اياسىندا دا جاس اۆتورلاردىڭ ەسىمى ايتارلىقتاي ءوستى. ەلىمىزدەگى ءىرى كىتاپ دۇكەندەرى جەلى­سىندە قازاق تىلىندەگى ەڭبەكتەر سانى ارتتى. ونىڭ ىشىندە جاس اۆتورلار كىتاپ ماركەتينگىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ, نارىقتىق قاتىناسقا بەيىمدەلىپ كەلە جاتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. مىسالى, ءبارىمىز بىلەتىن, ءبارىمىز باراتىن «Meloman» كىتاپ دۇكەندەرى جەلىسىندە 2022 جىلى 200 مىڭ قازاق تىلىندەگى كىتاپ ساتىلسا, 2023 جىلى بۇل كورسەتكىش 260 مىڭعا جەتكەن, 2024 جىلى 325 مىڭعا دەيىن وسكەن. جىل سايىنعى وقىرماندار كورسەتكىشى وسى قارقىندا ءوسىپ وتىرسا, وندا ءبىزدىڭ «وقيتىن ۇلت» سيپاتىنداعى جوبالارىمىز جۇزەگە اسۋ ۇستىندە دەپ ايتا الامىز. بىلتىر وتاندىق اۆتورلار­دىڭ ەڭبەكتەرى الەمگە ايگىلى «Frankfurter Buchmesse» كورمەسىندە تۇڭعىش رەت ار­نايى ۇلتتىق ستەندكە قويىلدى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولدا­ۋىمەن ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسقان جۇمىس ناتيجەسىندە وتاندىق اۆتورلاردىڭ 250-دەن استام ەڭبەگى الەم نازارىنا ۇسىنىلدى. بۇل – الەمدەگى ەڭ بەدەلدى كىتاپ كورمەسى. 2024 جىلى الەمنىڭ 153 ەلىنەن 115 مىڭ كاسىبي قاتىسۋشى كەلگەن. وسىنداي يدەولوگيالىق ماڭى­زى جوعارى اۋقىمدى جۇمىستار قازاق­ستاندىق اۆتورلاردىڭ ەڭبەگىنە كورسە­تىلگەن قۇرمەت, مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل ءبولۋ دەپ ەسەپتەۋگە تولىق نەگىز بار. حالىقارالىق قانا ەمەس, ەلىمىزدە ەكى ءىرى كىتاپ كورمەسى جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ءبىرى – 2024 جىلى ءحىى رەت وتكەن « ۇلى جىبەك جولىمەن» حالىقارالىق كىتاپ جانە پوليگرافيا كورمەسىنىڭ دەڭگەيىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. حالىقارالىق كورمەگە 12 ەلدەن 110-نان استام باسپا, كىتاپ ساۋ­داسى جانە پوليگرافيا سالالارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ, كاسىبي تاجىريبە الماسۋ الاڭىندا سالاداعى جاڭالىقتار, جاڭا ۇردىستەر مەن يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ, ءوزارا نارىقتىق قاتىناستى نىعايتۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولدى.

بۇنىڭ ءبارى, ارينە, اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي جەتىستىكتەر. الايدا وتاندىق باسپالاردىڭ, اۆتورلار شىعار­­مالارىنىڭ ءىرى-ءىرى حالىقارالىق كورمە­لەرگە قاتىسۋ دەڭگەيى – ءالى دە كۇش سالۋدى قاجەت ەتەتىن باعىت. ەۋروپادا, قىتايدا, اقش-تا, ازياداعى كوشباسشى ەلدەردە مۇنداي بەدەلدى كورمەلەر كوپ. كىتاپ كورمەسى – ەل مادەنيەتىنىڭ, ادە­بيەتىنىڭ دەڭگەيىن كورسەتىپ, اۆتورلار ەڭبەك­تەرىنىڭ حالىقارالىق نارىققا شىعۋىنا, الەمدىك ادەبي قاۋىمداستىقپەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا ايرىقشا سەپ تيگىزەتىن بالاماسىز كوممۋنيكاتسيا, ىسكەرلىك بايلانىس الاڭى.

ەندىگى كەزەكتە ەلىمىزدىڭ كىتاپ نارى­عىنداعى ەڭ كۇردەلى ماسەلەگە توقتالايىق. بۇل ماسەلە بىرنەشە جىل بويى ۇزدىكسىز ايتىلىپ كەلەدى جانە ءالى شەشىمىن تاپپاي وتىر. ەلىمىزدەگى كىتاپحانالاردىڭ ۇزىن سانى 11 مىڭدى جۋىقتايتىنىن ايتتىق. ونىڭ 4 مىڭعا جۋىعى عانا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە قاراستى. قالعانى – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان نەمەسە وزگە دە ءپروفيلدى مينيسترلىكتەر قاراماعىندا. بۇل جەردەگى جۇيەلى ماسەلە مىناۋ – ءاربىر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ بيۋدجەتتىك شىعىستارىندا ء(تۇرلى مەملە­كەتتىك باعدارلامالار) كىتاپ باسىپ شى­عارۋ جانە تاراتۋ قاراستىرىلعان. وسى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىعاتىن ەڭبەك­تەر ءبىر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ اۋلا­­­سىنان اسپايدى. ياعني مەملەكەت قار­جى­سىنا كىتاپ باسىپ شىعارۋ جانە ونى تارا­تۋ ىسىندە كىتاپحانالاردى الالاۋ بار دەۋگە بولادى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دە­رەك­تەرىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى كىتاپحا­نا­لاردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى ء(ىرىلى-ۇساق­تى) اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقان. ەڭ قاۋىپ­تىسى – اۋىلدىق/اۋداندىق دەڭگەيدەگى كىتاپحانالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى مەكتەپ جانىنداعى كىتاپحانالار. بۇل – وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنداعى كىتاپحانالار دەگەن ءسوز. دەمەك مادەنيەت جانە اقپارات, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىكتەرى شىعاراتىن ادە­بي, عىلىمي-كوپشىلىك ەڭبەكتەر اۋىل وقىر­ماندارىنىڭ قولىنا جەتپەيدى. مىسالى, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى­نىڭ باعدارلامالارىندا «بالالار ادە­بيەتى» ارنايى اتالىمى بويىنشا جىلى­نا بىرنەشە كىتاپ جارىق كورەدى. الايدا ءدال بالا­لارعا ارنالعان ەڭبەكتەر ءوز وقىر­­­ماندارىنا جەتپەيتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ويتكەنى مادەنيەت جانە اق­پارات مينيسترلىگى قارجىلاندىراتىن باعدار­لامالاردىڭ اۋقىمى مەكتەپ, كوللەدج, جوعارى وقۋ ورىندارى جانىن­داعى كىتاپ­حانالاردى قامتىمايدى. وقۋ­لىق­تار­دان بولەك, وزگە جالپى وقىرمان­عا ارنالعان ادەبي, تانىمدىق ەڭبەكتەردىڭ مەم­لەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن شىققان سانى جالپى كىتاپحانالاردى قامتىپ, ۆەدومست­ۆوارالىق كىتاپ تاراتۋ جۇمىس­تارىن جۇيەلەۋ شۇعىل ارەكەتكە كوشۋدى تالاپ ەتەدى.

ۆەدومستۆوارالىق مەملەكەتتىك تاپ­سى­رىس­تى ءبولۋ تاجىريبەسى قول­دانىلاتىن ساناۋلى باعىتتىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانت­تارىن ءبولۋ. سالالىق جوعارى وقۋ ورىن­دارى ءوز كەزە­گىندە قاجەتتىلىگىنە ساي مەم­لەكەتتىك ءبىلىم گرانتىنىڭ سانىن ەسەپتى كەزەڭدە جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالا­سىن­داعى ۋاكىلەتتى ورگان – عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە ۇسى­نادى. ول ءوز كەزەگىندە مەمتاپسىرىس­تى ورنا­لاس­تىرادى.

«قوعامدىق ماڭىزى بار ادەبيەتتەردى ساتىپ الۋ, باسىپ شىعارۋ جانە تاراتۋ» كىشى باعدارلاماسىنا دا وسىنداي ۆەدومستۆوارالىق الگوريتم ازىرلەپ, ءتيىستى زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىس ەنگىزۋ (قاجەتتىلىك بولسا) مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ كەرەك.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيستر­لىگى مەن وقۋ-اعارتۋ مينيستر­لىگىنىڭ قاتىسۋىمەن مادەنيەت جانە اقپارات مينيستر­لىگى  بازاسىندا ۆەدومستۆوارالىق كوميس­سيا قۇرۋ جانە وسى كوميسسيانىڭ شەشىم­دەرى الداعى كۇنتىزبەلىك جىلى باسىپ شى­عارىلاتىن ادەبيەتتەر ءتىزىمىن انىق­تايتىن قۇقىققا يە فورماداعى جۇمىس­تاردى جۇرگىزۋ قاجەت.

اتالعان ەكى ۆەدومستۆو مادەنيەت ­جانە اقپارات مينيستر­لىگى تاراپىنا تاپسىرىس بەرۋشى رەتىندە قاراستىرىلۋى دا ىقتيمال. بۇل رەتتە ءدال وسى ءۇش مي­نيستر­­لىكتىڭ اراسىنداعى مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتىن ءبولۋ تاجىريبەسىن پايدا­لانۋعا بولادى.

كىتاپ تۇساۋكەسەر راسىمدەرى دە جاڭار­تۋدى قاجەت ەتەدى. شاعىن توپتاردىڭ اينالاسىندا ىرگەلى ەڭبەكتەر تانىستىرىلىپ جاتادى. كىتاپ وقيتىن نەگىزگى اۋديتوريانىڭ جاستار ەكەنىن ەسكەرسەك نەمەسە جاستاردىڭ كىتاپ وقۋى نەگىزگى ماقسات ەكەنىن ويلاساق, كىتاپ تۇساۋكەسەرلەرىنىڭ ءبىلىم وردالارىندا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءوتۋ ءتارتىبىن ازىرلەۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا دا جاۋاپتى مينيسترلىك ارنايى قاۋلىلار ازىرلەسە, ناقتى ءبىر مەكەمەلەردى وسى باعىتتا جۇمىستانۋعا بەكىتسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.

سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك باعدار­لامالاردى قايتا قاراپ, مادەنيەت جانە اقپارات, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىكتەرى بىرىگىپ جۇ­زەگە اسىراتىن اۋقىمدى جوبالارعا نازار اۋدارۋ كەرەك. مۇنداي جاڭا ءتارتىپ بارشا وتاندىق اۆتورلار ءۇشىن مەم­لە­كەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسۋدىڭ تەڭ مۇمكىندىگىن, كىتاپحانالاردىڭ مەملە­كەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن جارىق كورەتىن ەڭبەكتەرگە تەڭ قولجەتىمدىلىگىن, اۋىل مەن قالا وقىرمانى ءۇشىن الشاقتىقتى جويۋدى قامتاماسىز ەتەر ەدى.

 

ەل ەرتەڭىنىڭ قامى

بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 11 مىڭعا جۋىق كىتاپحانا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە ­3 873 كىتاپحانا امبەباپ جانە ­256 كى­تاپ­حا­نا بالالارعا ارنالعان. سون­داي-اق ەل نارىعىندا 15 جەكەمەنشىك كىتاپحانا جۇمىس ىستەيتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. بىلتىر وقىرماندار كىتاپحاناعا 55,4 ملن رەت باس سۇققان. تۇ­راقتى وقىر­مان­دار سانى 5 ملن ادامدى جۋىقتايدى ەكەن. ونىڭ بەستەن ءبىرى كىشكەنتاي وقىرماندار دەگەن دەرەك ايتىلىپ جاتىر. قۋانارلىق جاعداي: كىتاپحاناعا بارعان ادامنىڭ سانا­سىندا ساۋلە بار, رۋحاني كەمەلدەنۋگە دەگەن ۇمتىلىسى بار.

بۇدان بولەك, الماتى قالاسىنداعى ۇلتتىق كىتاپحانا, جامبىل اتىنداعى جاسوسپىرىمدەر كىتاپحاناسى, استانا قالا­سىنداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا باسشىلارى كىتاپحانانى ادەبي كەزدەسۋلەر مەن كىتاپ تۇساۋكەسەرلەرىن وتكىزەتىن, رۋحاني كەشتەر مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزەتىن الاڭعا اينالدىرۋ ترەندىن قالىپتاستىردى. مەملەكەت باسشىسى دا وسى سيپاتتاعى پىكىر ءبىلدىرىپ, بىزگە تاۋلىك بويى قىزمەت كورسەتەتىن كىتاپحانا قاجەت ەكەنىن ايتقان. مىنە, كىتاپ سالاسىنىڭ توڭىرەگىندە وسىنداي العا جىلجۋ بار ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەنىمىز ءجون.

پرەزيدەنت كىتاپحانالارعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ءىرى قالالاردا تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن زاماناۋي كىتاپحانالار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدى تاپسىردى. وسى ورايدا استانا, الماتى سىندى قالا­لاردا جاستارعا ارنالعان كوۆوركينگ-كىتاپ­حانالار, تسيفرلىق قىزمەتتى كەڭىنەن قولداناتىن ينتەللەكت-ورتالىقتار اشىلىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى كىتاپحانالار­دى تەك كىتاپ الۋ ورنى ەمەس, ءبىلىم مەن شى­عارماشىلىقتىڭ قوعامداستىعى رەتىندە قايتا تانىتۋدا.

2024 جىلى كىتاپحانالار ەلىمىزدەگى ەڭ كوپ باراتىن مادەني ورىنعا اينالعان: ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاندىقتار كىتاپحانالارعا 55,4 ميلليون رەت بارعان, بۇل كورسەتكىش كينوتەاترعا بارۋدان 2,5 ەسە ارتىق. بۇل دەرەك حالقىمىزدىڭ كىتاپقا, بىلىمگە قۇشتارلىعى ءالى دە جوعا­رى ەكەنىنىڭ دالەلى. دەمەك كىتاپحانا ىسىنە سالىنعان ينۆەستيتسيا ءوز جەمىسىن بەرىپ, جۇرتتىڭ رۋحاني ورتالىقتارعا بەتبۇرىسى ارتىپ وتىر. بۇل ءۇردىستى ودان ءارى قولداپ, اۋىلدىق جەرلەردە دە شاعىن كىتاپحانالاردى جاڭعىرتۋ ماڭىزدى مىندەتكە اينالعانعا ۇقسايدى.

2025 جىلعى 14–18 ءساۋىر ارالىعىندا eGov ءموبيلدى قوسىمشاسى ارقىلى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن 46 مىڭنان استام ازامات قاتىسقان ساۋالناما ناتي­جەسى جاريالاندى. زەرتتەۋ حالىقتىڭ وقۋ ادەتتەرىن باعامداۋعا مۇمكىندىك بەردى. ناتيجەسىندە, قازاقستاندىقتاردىڭ 57,3%-ى تۇراقتى نەگىزدە كىتاپ وقيتىنى انىقتالدى. زەرتتەۋ كەيبىر قىزىق ءۇردىستى دە كورسەتتى: ايەلدەردىڭ 58,7%-ى, ەرلەردىڭ 55%-ى كىتاپ وقيتىن بولىپ شىقتى, دەمەك ايەل وقىرماندار ءسال بەلسەندىرەك. جاس ايىرماشىلىعى بو­يىنشا 18–29 جاس ارالىعىنداعى جاس­تار­ جانە 61 جاستان اسقان ۇلكەن بۋىن ەڭ كوپ وقي­تىندار بولىپ شىققان, ال 30–45 جاس­تا­عىلار اراسىندا وقۋ ۇلەسى تومەندەۋ ەكەن.

ساۋالناما قازاقستاندىقتاردىڭ قان­داي فورماتتا كىتاپ وقيتىنىن دا انىق­تادى. جارتىسىنا جۋىعى – 50,8% – كىتاپتى ءداستۇرلى قاعاز تۇرىندە وقيدى ەكەن. قالعاندارىنىڭ 28%-ى سمارتفون ارقىلى وقۋدى قۇپ كورەدى, 5,3% – ەلەكتروندى پلانشەت قولدانادى, 3,8% كومپيۋتەر ارقىلى وقيدى.

«جاستار كىتاپ وقىمايدى» دەي­تىن جاڭساق پىكىر دە ءوز سالماعىن جوعال­تىپ كەلەدى. جاستاردىڭ كىتاپ وقۋعا قۇشتارلىعى ارتۋدا, ال ولاردىڭ تالعام تارازىسى وتە كۇردەلى: شەتەل ادەبيەتىن دە, ەل ادەبيەتىن دە اسا كۇردەلى ولشەمدەرگە ساي كەلسە عانا وقيدى. اۆتور مەن وقىرمان اراسىنداعى وسىنداي تالعام تارتىسى ادەبيەتتى تەك كۇشەيتە بەرەرى ءسوزسىز.

 

اۋدارما – باسىم باعىت

ادەبيەتتى, اۆتورلاردىڭ ەڭبەگىن ناسي­حاتتاۋدىڭ, ەل رۋحانياتىنىڭ, ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىنىڭ شاما-شارقىن بايقاتاتىن باعىت – اۋدارما. قازاق تىلىنە تىكەلەي اۋدارما جاساۋ, قازاق تىلىندەگى شىعارمالاردى شەتەل تىلدەرىنە اۋدارۋ جۇمىسى – اسا ماڭىزدى يدەولوگيالىق جۇمىس.

بۇل باعىتتا دا ايتارلىقتاي ىلگەرى­لەۋشىلىك بار. ايتالىق, ەلىمىزدەگى كىتاپ نارىعىن, كىتاپ يندۋسترياسىن باقى­لايتىن بىردەن-ءبىر مەملەكەتتىك مەكەمە – ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسىنىڭ دەرەكتەرىنە نازار اۋدارساق, 2024 جىلى الەمنىڭ 32 تىلىنەن اۋدارىلعان كوركەم ادەبي كىتاپتار تىركەلىپتى. ونىڭ ىشىن­دەگى ەڭ كوپ اۋدارما – اعىلشىن تىلىنەن قازاق تىلىنە تىكەلەي اۋدارىلعان ەڭبەك­تەر, ­سانى – 75. اعىلشىن تىلىنەن ورىس تىلىنە ­33 كىتاپ اۋدارىلسا, ورىس تىلىنەن قازاق ­تىلىنە 19 ەڭبەك ءتارجىمالانىپتى. بۇل – كە­يىنگى كەزدە قازاق كىتاپ يندۋسترياسىن­داعى مامانداردىڭ اعىلشىن جانە وزگە دە الەم تىلدەرىنەن قازاق تىلىنە تىكەلەي اۋدارما جاساۋعا ماشىقتانعانىنىڭ كورىنىسى.

وسى تۇستا ايتا كەتەتىن جايت – قازاق تىلىندەگى ەڭبەكتەردىڭ شەت تىلدەرىنە, ونىڭ ىشىندە جەر بەتىندە كەڭ تاراعان تىلدەر­گە اۋدارۋ جۇمىسىنداعى احۋال. ءبىزدىڭ ادەبي نارىقتا وزگە ءتىلدى مەڭگەرگەن جانە ۇلتتىق ادەبيەتكە قانىق كاسىبي اۋدارماشىلار از. بۇل – پوستكەڭەستىك ەلدەرگە, تۇركى جۇرتتارىنا ورتاق جايت. بىراق وسى قيىندىقتان ماقساتتى تۇردە شىعىپ كەلە جاتقان ەلدەر دە جوق ەمەس.

وڭتۇستىك كورەيانىڭ ادەبيەت اۋدارما ينستيتۋتى (LTI Korea) جىل سايى­ن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 1,5 ميلليون­ دوللاردى ءبولۋ ارقىلى ءوز اۆتور­لارىنىڭ ەڭبەكتەرىن جان-جاقتى ناسيحاتتايدى, سونىڭ ىشىندە ادەبيەتىن شەتەل تىلىنە اۋدارۋ ارقىلى الەمدىك نارىققا شىعۋدى دا قامتيدى. نورۆەگيا, فينليانديا سياقتى ەلدەردە دە مۇنداي باعدارلامالار بار. ۇندىستانداعى ۇلتتىق اۋدارما ميسسياسى 2008 جىلى 1 ميلليون­ دوللار قورىمەن قۇرىلعان, سودان بەرى جىل سايىن قاراجاتىن ۇلعايتىپ كەلەدى. ساۋد ارابياسى «Tarjim» باعدار­لاماسى ارقىلى تەك اۋدارما جۇمىسىنا جىل سايىن 15 ميلليون دوللاردى ءبولىپ وتىر. ال تۇركيادا تۇرىك جازۋ­شىلار­دىڭ 2 700-گە تارتا ەڭبەگىن 61 تىلگە اۋدارۋ ءۇشىن الەمنىڭ 72 ەلىندەگى 590 باس­پا مەكەمەسىمەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ, جالپى 700 مىڭ دوللار كولەمىندە تۇراقتى قارجىلاندىرىلادى.

قازاق ادەبيەتىندەگى مول مۇرانى دا ءبىز وسى باعىتتا جۇيەلى تۇردە – مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن شەتەل تىلدەرىنە اۋدارۋ تەتىگىن قاراستىرعانىمىز دۇرىس. مۇنداي باعدارلامالارعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل بولىنسە, ونى جۇزەگە اسىرۋعا ءىت تەحنولوگيالار مەن كىتاپ سالاسى ماماندارىن تارتۋ قيىندىق تۋعىزبايدى. كىتاپ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ, شەتەل تىل­دەرىنە اۋدارۋ, باسپا مەكەمەلەرى ارا­سىندا باسەكە تۋعىزۋ, كىتاپتى تاۋار رەتىن­دە نارىقتىق قاتىناسقا بەيىمدەۋ – ەڭ ماڭىزدى جۇمىستىڭ نەگىزى.

سونداي-اق 2024 جىلى ەلىمىزدە جال­­پى سانى 794 كوركەم ادەبيەت اتالىمى جا­رىق كورگەن. ونىڭ ىشىندە 196 ەڭبەك بالا­لار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان.

سول سياقتى شەتەل كلاسسيكتەرىنىڭ تاڭ­داۋلى شىعارمالارىن اۋدارۋ بويىنشا جەكە باستامالار دا كوبەيىپ كەلەدى. مىسالى, كەيىنگى جىلدارى شەكسپيردىڭ بارلىق سونەتتەرى تىكەلەي اعىلشىن تىلى­نەن قازاقشاعا ءتارجىمالانىپ شىق­تى. ەرنەست حەمينگۋەي, مارك تۆەن, انتۋان دە سەنت-ەكزيۋپەري, پاۋلو كوەلو, مۋراكامي ءتارىزدى الەمگە اي­گىلى اۆتورلاردىڭ كىتاپتارى قازاق تىلىن­دە جارىق كوردى. بۇل ەڭبەكتەردىڭ بىر­قاتارى ەلىمىزدەگى جەتەكشى باسپالار ارقىلى باسىلىپ, كىتاپحانالارعا تاراتىلسا, ەندى ءبىرى جەكە دەمەۋشىلەردىڭ قولداۋىمەن شىعىپ جاتىر. مىسالى, بالالارعا ارنالعان ء«حارري پوتتەر» سەرياسى تولىق قازاقشاعا اۋدارىلىپ, جاس وقىرماندار اراسىندا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولدى. وتاندىق باسپالار الەمدىك بەستسەللەرلەردىڭ اۆتورلىق قۇقىقتارىن ساتىپ الىپ, ولاردى قازاقشا سويلەتۋگە كىرىستى. مۇنىڭ ايقىن ايعاعى – بيىلعى كىتاپ جارمەڭكەسىندە وتاندىق كىتاپ دۇكەن­دەرىنىڭ سورەلەرىندە «اليسا عاجا­يىپتار ەلىندە», ء«جۇز جىلدىق جال­عىزدىق», «قۇيىنمەن بىرگە كەتكەندەر», «شەرلوك حولمس» سياقتى كوپتەگەن تۋىندىلاردىڭ قازاقشا اۋدارماسى ساتى­لىپ جاتتى. ادەبي اۋدارما ءىسىنىڭ ىلگە­رىلەۋى ناتيجەسىندە وتاندىق وقىر­مان الەمنىڭ ۇزدىك ادەبيەتىن تۋعان تىلى­ندە وقي الاتىن دەڭگەيگە بىرتىندەپ جە­تىپ كەلەدى.

 

ءادىل قويتانوۆ,

ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى