رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتى بەكىتتى

كونستيتۋتسيالىق سوت 400-گە جۋىق قاۋلى قابىلدادى

قوس پالاتانىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىنا ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆ توراعالىق ەتتى. ادەتتەگىدەي دەپۋتاتتار الدىمەن كۇن ءتارتىبىن بەكىتىپ, نەگىزگى ءۇش ماسەلەنى قاراۋعا كىرىستى. العاش بولىپ مىنبەردە كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسى ەلۆيرا ءازىموۆا كەيىنگى ءبىر جارىم جىلداعى كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسيالىق سوتقا ازاماتتاردان 10,5 مىڭنان اسا ءوتىنىش تۇسكەن.

– پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا كونس­تيتۋتسيالىق سوتتىڭ جولداۋىن جىل سايىن تىڭداۋ كونستيتۋتسيانىڭ وزىندە بەكىتىلگەن. بۇل – كونستي­تۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنا دەگەن ينستيتۋتسيونالدىق سەنىم. بىزگە كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردىڭ باسىم بولىگى قىلمىستىق, اكىمشىلىك, ازاماتتىق, جەر, سالىق جانە الەۋمەتتىك زاڭنامانىڭ نورمالارىنا قاتىستى. كوپتەگەن ءوتىنىش زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بويىنشا ناقتى ۇسىنىستاردى, سونداي-اق قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ نورمالارىن قۇقىقتىق تۇسىندىرۋگە سۇراۋ سالۋلاردى قامتيدى. بۇل – ازامات­تاردىڭ نە ويلايتى­نىن, نەنى تالدايتىنىن, نە ۇسىن­عىسى كەلەتىنىن جانە وزدەرىن ەس­تۋىن قالايتىنىن بىلدىرەتىن بەل­گى. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق سانا­سىنىڭ مۇنداي ءوسۋى بىزدەن زاڭ شىعا­رۋ­شىلار مەن مەملەكەتتىك ينستي­تۋت­تاردان كەرى رەاكتسيانى تالاپ ەتەدى. ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ مۇن­داي باستامالاردى «اشىق نورما­تيۆ­تىك قۇقىقتىق اكتىلەر» جانە جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋدى قوسا العاندا, زاڭ كونسۋلتاتسيالارى جوبالارى اياسىندا ەسكەرۋىن ۇسىنامىز, – دەدى ە.ءازىموۆا.

جالپى كونستيتۋتسيالىق سوت قىز­مەتىنە, كىرىسكەلى بەرى 400-گە جۋىق قاۋلى قابىلداعان. بايان­د­اماشى كونستيتۋتسيالىق سوت­تىڭ قورىتىندى شەشىمدەرى اسەرى­نەن مەملەكەتتىك باج نورمالارى وڭتايلاندىرىلعانىن, كاسسا­تسيالىق قورعالۋعا قولجەتىم­دىلىك كەڭەيتىلگەنىن, سۋديالاردىڭ تارتىپ­تىك كەپىلدىكتەرى مەن ولاردى جاۋاپ­قا تارتۋ ءتارتىبى ناقتىلان­عا­نىن, بالا اسىراپ الۋ, ەڭبەك ەتۋ بوس­تان­­دىعى جانە اتا-انالار­دىڭ الەۋ­­مەتتىك قۇقىقتارى قورعالعا­نىن, جا­زالاردى ورىنداۋ, سالىق سالۋ جانە مەملەكەتتىك رەتتەۋ سالا­سىنداعى كونستيتۋتسيالىق ەمەس ەرەجە­لەر جويىلعانىن ايتتى. بۇعان قوسا تۇرعىن ۇيدەن ايىرۋ ماسە­لەسىندە كونستيتۋتسيا نور­ماسى­نا سوت شەشىمىنە بالاما رەتىن­دەگى پروكۋرورلىق سانكتسياعا جول بەر­مەيتىن رەسمي تۇسىندىرمە بەرىلگەنىن جەتكىزدى. ءسوز اراسىندا ە.ءازىموۆا دەپۋتاتتارعا بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىگە وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ۇسىندى.

– زاڭ شىعارۋ كۇن ءتارتىبى شەڭبەرىندە سوت پروتسەسىندە القابيلەردى اۋىستىرۋ تارتىبىنە, بالانىڭ ۇلتىن انىقتاۋعا جانە كورسەتۋگە, بالا اسىراپ الۋ ينس­تيتۋتىن جەتىلدىرۋگە جانە الي­مەنت­تىك مىندەتتەمەلەردى ورىن­داۋعا قاتىس­تى قۇقىقتىق ۇستانىمداردى ەسكەرە وتىرىپ, قىلمىستىق-پرو­تسەست­ىك, نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى كودەكستەرگە جانە ولارمەن بايلانىستى باcقا دا زاڭنامالىق اكتىلەرگە, ەكىنشى­دەن, ويىن بيزنەسىن, سونداي-اق مۇ­را­گەرلىك پەن ساقتاندىرۋ ماسە­لە­لەرىن رەتتەۋدەگى قۇقىقتىق ەكىۇش­تى­لىقتى جويۋ ماقساتىندا ازاماتتىق كودەكسكە, ۇشىنشىدەن, الەۋمەتتىك كودەكسكە جۇمىس ىستەمەيتىن اتا-انانىڭ جاس بالاعا تىكەلەي كۇتىم جاساعان ۋاقىتىن جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ ءۇشىن ەڭبەك وتىلىندە ەسەپكە الۋعا, قازىرگى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, بەلگىلى ءبىر سانات­تاعى ادامداردى الەۋمەتتىك قور­عاۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋعا, تور­تىن­شىدەن, ساقتاندىرۋعا جانە زەينەت­اقى جيناقتارىن قورعاۋعا قاتىستى ەرەجەلەر بولىگىندە ازاماتتىق جانە الەۋمەتتىك زاڭناما نورمالارى اراسىنداعى قۇقىقتىق كولليزيانى جويۋ تۋرالى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ۇسىنامىز, – دەپ تىزبەكتەدى كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسى.

وزگەرىستەر قاتارىندا سوتتى­لىعى وتەلگەن نەمەسە الىنعان تۇلعا­لار­دىڭ مەملەكەتتىك قىز­مەتكە كىرۋى, ازاماتتاردىڭ كولىكتى ۋاقىتشا اكەلۋى, جەردى جالعا بەرۋ كونكۋرستارىنىڭ شارتتارى, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىندە ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى سياق­تى ماسەلەلەردى رەتتەۋ, سونداي-اق پارلامەنتتىڭ كەلەسى سەسسياسىندا زاڭ جوبالارىن قاراۋ كەزىندە كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارىن ەسكەرۋ ۇسىنىلدى.

سۋدىڭ دا سۇراۋى بار

بىرلەسكەن وتىرىستاعى كەزەكتى ماسەلە 2024 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ يگەرىلۋى تۋرالى بولدى. قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, 2024 جىلى رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەت بويىنشا بار­لىعى 12 تۇزەتۋ جانە 1 ناق­تى­لاۋ جۇر­گىزىلگەن.

– بىلتىر ىشكى جالپى ءونىم 4,8 پايىزعا ءوستى, بۇل نەگىزىنەن مۇنايعا قاتىستى ەمەس سەكتور ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلدى. بيىلعى 5 ايدىڭ قورىتىندى­سى بويىنشا, ىشكى جالپى ءونىم 6%-عا ءوستى. شوعىرلاندىرىل­عان بيۋدجەتتەگى مۇنايعا قاتىستى ەمەس كىرىستەردىڭ ۇلەسى بىلتىر 2,5 پايىزدىق تارماققا ءوستى. ينفلياتسيا دەڭگەيى 9,8%-دان 8,6%-عا دەيىن تومەندەدى. بيۋدجەت تاپشىلىعى بەلگىلەنگەن شامادان 3,6 ترلن تەڭگەنى نەمەسە ىشكى جالپى ونىمگە 2,7 پايىزدى قۇرادى. مەملەكەتتىك بورىش 31,8 ترلن تەڭگە نەمەسە ىشكى جالپى ونىمگە شاققاندا 23,7 پايىزعا جەتتى. جالپى, 2024 جىلى 26 مەملەكەتتىك ورگاننىڭ دامۋ جوسپارلارىندا 173 نىسانالى ينديكاتورعا قول جەتكىزۋ كوزدەلگەن ەدى. بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمسىز پايدالانۋ سوماسى 24% تومەندەپ, 372 ملرد تەڭگە بولدى, – دەدى قارجى ءمينيسترى.

ياعني ءونىمسىز شىعىستار, اسىرەسە ءبىرىنشى كەزەككە جاتپايتىن شىعىس­تار وڭتايلاندىرىلعان. ال جوعا­رى اۋديتورلىق پالاتانىڭ تور­اعاسى ءاليحان سمايىلوۆتىڭ ايتۋىن­شا, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازي­مەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ەسەپتىلىگى كۇشەيتىلگەن.

– سونداي-اق مەملەكەتتىك قار­جى ستاتيستيكاسىن جەتىلدىرۋ كوزدە­لىپ وتىر. وندا ۇلتتىق قوردى پايدالانۋ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ دامۋ جوسپار­لارى مەن ءىس-شارالار جوسپار­لارى­نىڭ ورىندالۋى تۋرالى اقپا­رات قامتىلادى. بولجاۋدى, تاۋەكەل­دەر­دى باعالاۋدى, ليميتتەردى ايقىن­داۋدى, مونيتورينگتى جانە ەسەپتىلىكتى قامتيتىن بورىشتىق مىندەتتەمەلەردى كەشەندى باسقارۋ ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. بيۋدجەت پروتسەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ بيۋدجەت زاڭناماسىن بۇزعانى, بيۋدجەت­تىك باعدارلامالاردى ءتيىمسىز ورىن­داعانى جانە قاراجاتتى قايتا ءبولۋدىڭ نەگىزدىلىگى ءۇشىن جاۋاپتى­لىعى كۇشەيتىلدى. جالپى, ۇكىمەت جوعارى اۋديتورلىق پالاتا­نىڭ ۇسىنىمدارىن ورىنداۋ باعىتىن­داعى جۇمىسىن ارتتىردى. قازىرگى كەزدە بىلتىرعى ۇسىنىمداردىڭ جارتىسىنا جۋىعى ىسكە اسىرىلدى, جىل اياعىنا دەيىن تاعى بەسەۋى ورىندالادى, – دەدى جاپ توراعاسى.

سونداي-اق ول جەكەشەلەندىرۋ شارالارىنان بيۋدجەتكە تۇسكەن كىرىستەردى اتادى.

– جىل باسىنداعى جاعداي بو­يىنشا, جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارى 72%-عا ورىندالدى. جوس­پار­­لانعان 637 نىساننىڭ 460-ى ساتىل­دى نەمەسە جويىلدى. بۇل – رەس­پۋب­ليكالىق, كوممۋنالدىق مەنشىك نىساندارى جانە كۆازيمەم­لەكەتتىك سەك­توردىڭ اكتيۆتەرى. مەم­لەكەتتىك م ۇلىك كوميتەتىنىڭ اقپارا­تى بويىنشا, بىلتىر 589 ملرد تەڭگەگە 14 نىسان ساتىلعان. ونىڭ ىشىندە Tele-2 كومپانياسىن قاتار­لىق ينۆەستورعا ساتۋدان 517 ملرد تەڭگە تۇسكەن. بۇل سومادان تۇسكەن 158 ملرد تەڭگە ديۆيدەند رەس­­­پۋب­­­­لي­كالىق بيۋدجەتكە اۋدارىل­دى. بۇ­عان قوسا كورپوراتيۆتىك تابىس سال­ى­عى تۇرىندە تاعى 76 ملرد تەڭ­­گە تولەن­دى. وسى مامىلەدەن تۇسە­­­تىن قالعان سومالار ساتىپ الۋ-ساتۋ شارتىنا سايكەس, 2028 جىلعا دەيىن بىرتىندەپ تۇسەدى, – دەدى ءا.سمايىلوۆ.

بىلتىرعى بيۋدجەت-سالىق ساياساتىنىڭ تاۋەكەلدەرگە نەعۇرلىم بەيىم نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا 30-دان اسا ۇسىنىم بەرىلگەن. ءا.سمايىلوۆ جوعارى اۋديتورلىق پالاتا مەملەكەت باسشىسى ايقىن­داعان مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن پارلامەنت جانە ۇكىمەتپەن جۇيەلى ءارى بىرلەسكەن جۇمىستى جالعاستىراتىنىن جەتكىزدى.

ماسەلە توڭىرەگىندە باياندامالار تىڭدالعان سوڭ, دەپۋتاتتار سۇراق قويۋعا كوشتى. سەناتور سەرىك شايداروۆ بىلتىر ەلىمىزدىڭ ەكسپورتى ءوسىم كورسەتىپ, 81,6 ملرد دوللاردى قۇراعانىن, الايدا ەكسپورتتى نەگىزىنەن شيكىزات تاۋارلارى قۇراۋىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ ساۋال جولدادى. ءوز كەزەگىندە ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت 46 ملرد دوللاردى قۇراعانىن ايتتى. بۇل جوسپارلانعان كورسەتكىشتەن 3 ملرد دوللارعا كوپ كورىنەدى.

ال ماجىلىسمەن ەرلان سايروۆ وركەندەۋدىڭ ناقتى كورسەتكىشتەرى­نە قاتىستى ۇكىمەتتىڭ جۇ­مىسىنا توقتالدى. پرەمەر-مي­نيستر ولجاس بەكتەنوۆ ءماجىلىس دە­پۋ­تاتى ەلدىڭ كوكەيىندە تۇرعان ماسە­لەنى كوتەرىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

– بىرىنشىدەن, مەملەكەت ءوز مىن­دەتتەمەلەرىن تولىق كولەمدە ورىن­داپ جاتىر. بۇعان بىزدە ەش­قانداي كۇمان جوق. جالپى, ەكونوميكالىق احۋال تۇراقتى, بىراق ءسىز ايتىپ وت­كەن پروبلەمالىق ماسەلەلەر بار. ول وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ءبىر كۇن­دە پاي­دا بولعان پروبلەمالىق ماسە­لە­­لەر ەمەس. بىرنەشە جىل بويى قا­لىپ­­­ت­اسىپ جاتقان پروبلەما. ۇك­ى­مەت قازىر­گى تاڭدا ونىڭ ءبارىن شەشۋ­گە بەل­سەندى جۇمىس اتقا­رىپ جا­تىر. ۇكىمەتتىڭ باستاماسى­مەن ەلى­مىز­دە سالىق رەفورماسى ءجۇ­رىپ جاتىر. جۋىردا عانا جاڭا سالىق كودەكسى قابىل­داندى. جاڭا قۇجات­تىڭ كومەگى­مەن كەلەسى جىلدان باس­تاپ رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتكە شاما­مەن 3 ترلن تەڭگەدەن اسا قوسىم­­شا تۇسىم­دەر كۇتى­لىپ وتىر. بۇل اق­شا­نىڭ ءبارى تەك دامۋ ماق­سات­تارى­­نا باعىت­­تالادى. قازىر كەلەسى ءۇش جىل­عا ار­­نالعان رەس­پۋبليكالىق بيۋد­جەت جو­باسىن دا­يىن­داپ جاتىرمىز. وتە قىزۋ جۇ­مىس ءجۇرىپ جاتىر. ال­دىن الا اي­تاتىنىم, ءبىز 2026 جىلى بيۋد­­جەت تاپ­شى­لىعىن قازىرگى 2,7 پا­يىز­دان 2,5 پا­يىزعا دەيىن, 2027 جىلى 1,8 پا­يىز­عا دەيىن, 2028 جىلى 1,4 پا­­يىز­عا دە­يىن تومەندەتەمىز دەپ جوس­­پار­­لاپ جا­تىرمىز, – دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

دەپۋتاتتاردىڭ قىزۋ تالقىسى­نان سوڭ, پارلامەنت پالاتالارى دا­ۋىس بەرۋگە كوشتى. ەسەپتى 48 سەنا­تور مەن 69 ماجىلىسمەن قولدادى. ال ەكى سەناتور مەن 20 ماجىلىس­مەن قار­سى بولدى. سونىمەن, شەشىم قابىلداندى.

بىرلەسكەن وتىرىستا ەلىمىز­دىڭ ورنىقتى دامۋى سالاسىن­داعى ۇلت­تىق ماقساتتار مەن مىندەت­تەر­دىڭ ىسكە اسىرىلۋىن مونيتو­رينگىلەۋ جونىندەگى پارلامەنتتىك كوميس­سيانىڭ جاڭارتىلعان قۇرامى دا بەكىتىلدى. ونىڭ قۇرامىنا بۇرىنعى دەپۋتاتتار اسقار سادىقوۆ پەن گاۋھار تاناشەۆانىڭ ورنىنا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى سەرىك ەرۋباەۆ پەن يرينا سميرنوۆا ەندى.