حالىقارالىق ساياسات الەمىندە ءاربىر ءسوزدىڭ سالماعى بار. ال كەي جاعدايدا ۇنسىزدىكتىڭ ءوزى تۇتاس مالىمدەمەگە تاتيدى. امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ العاشقى ايەل مەملەكەتتىك حاتشىسى مادلەن ولبرايت ديپلوماتياداعى بۇل قاعيدانى وزگەشە قىرىنان كورسەتە ءبىلدى. ول سوزگە دە شەبەر, سيمۆولعا دا سارا بولعان ساناۋلى ساياساتكەرلەردىڭ بىرەگەيى. ونىڭ ديپلوماتيالىق ءتىلى تەك مىنبەردەگى مالىمدەمەلەرمەن ەمەس, كيىمىندەگى كىشكەنتاي عانا تۇيرەۋىشتەر ارقىلى دا ايتىلاتىن. ولبرايتتىڭ تاعىلعان ءاربىر تۇيرەۋىشى – ءبىر ەلگە باعىتتالعان يشارا, جاھانعا جولدانعان ۇندەۋ بولاتىن, دەپ جازادى Egemen.kz.
مادلەن ولبرايت بۇل ءتاسىلدى ءبىر ساتتە ويلاپ تاپقان جوق. باسىندا تۇيرەۋىشتەردى قاراپايىم ساندىك بۇيىم رەتىندە تاققان. الايدا 1994 جىلى يراك پرەزيدەنتى ساددام حۋسەين ولبرايتتى «جىلان» دەپ اتاعاننان كەيىن, كەلەسى كۇنى بۇۇ وتىرىسىنا سول اتاۋ بەينەلەنگەن تۇيرەۋىش تاعىپ كەلۋى جاڭا ديپلوماتيالىق ءتىلدىڭ باستاۋى بولدى. بۇل ارەكەت الەمدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارىن اۋدارىپ, ديپلوماتتار مەن ساراپشىلار بۇل سيمۆولدىڭ ماعىناسىن تالداپ, ونىڭ استارىن اشۋعا تىرىستى. كەيىن ول: «بۇل مەنىڭ ويىمدى جەتكىزۋدىڭ جولى بولدى. سودان كەيىن وزىمە: ماعان بۇدان دا كوپ تۇيرەۋىش كەرەك دەگەن وي كەلدى», دەپ جازعان.
سول ساتتەن باستاپ تۇيرەۋىشتەر ولبرايتتىڭ بەيرەسمي ديپلوماتيالىق قارۋىنا اينالعان. ولبرايتتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءتاسىل وعان ويدى استارمەن جەتكىزۋگە, كەلىسسوز ۇستەلىندەگى احۋالدى جۇمسارتۋعا نەمەسە كەرىسىنشە قاتاڭ پوزيتسياسىن ءۇنسىز بىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرگەن. ونىڭ «Read My Pins» (تۇيرەۋىشتەرىمدى وقى) اتتى كىتابى مەن كورمەسى وسى تاجىريبەنىڭ كورىنىسى رەتىندە جاھانعا تانىلدى. وندا جۇزدەگەن تۇيرەۋىشتەر قويىلىپ, ارقايسىسىنىڭ ارتىندا قانداي ساياسي وقيعا جاتقاندىعى باياندالدى. بۇل ءسان مەن ساياساتتىڭ, سيمۆول مەن ستراتەگيانىڭ ءبىر ارناعا توعىسقان مىسالى بولاتىن.
كەيىنىرەك, 1996 جىلى اقش پەن كۋبا اراسىندا شيەلەنىس كۇشەيگەن ساتتە, ولبرايت تۇيرەۋىش ارقىلى تاعى ءبىر ماعىنالى مالىمدەمە جاسايدى. كۋبالىق ۇشقىشتار بەيبىت ماقساتتاعى ۇشاقتاردى اتىپ ءتۇسىرىپ, سالدارىنان بىرنەشە بەيبىت تۇرعىن قازا تابادى. سول كۇنى ولبرايت تومەن قۇلديلاپ بارا جاتقان كوك قۇس بەينەلەنگەن تۇيرەۋىش تاعادى. بۇل ءبىر جاعىنان – قايعىنىڭ بەلگىسى, ەكىنشى جاعىنان – بەيبىت اسپاننىڭ قۇلاعانىن بىلدىرەتىن ءۇنسىز نارازىلىق بولاتىن.
ولبرايت ءاربىر حالىقارالىق ساپارىندا تۇيرەۋىش تاڭداۋعا ۇلكەن ءمان بەرگەن. ماسەلەن, مەملەكەتتىك حاتشى رەتىندە انت بەرۋ راسىمىندە ول اقش-تىڭ ۇلتتىق نىشانى – اقباس قىران بەينەلەنگەن كونە تۇيرەۋىشپەن شىقتى. بۇل ەلدىڭ ەگەمەندىگىن, ەركىندىگىن جانە سەرگەك ساياساتىن مەڭزەيتىن بەلگى بولاتىن. دەگەنمەن, راسىمنەن كەيىن ول تۇيرەۋىشتىڭ دۇرىس ىلىنبەگەنىن بايقاپ, بۇل جاعدايدى اركەز ازىلمەن ەسكە الىپ جۇرگەن.
تاياۋ شىعىس ماسەلەسىنە بايلانىستى ءار ساپارىندا ولبرايت كوگەرشىن بەينەلەنگەن مەتالل تۇيرەۋىش تاققان. بۇل وعان ءيزرايلدىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى يتسحاك ءرابيننىڭ جەسىرى لەيا رابيننەن سىيعا بەرىلگەن. كەيىن لەيا وعان ءدال سونداي بەينەدەگى بىرنەشە كوگەرشىنمەن كومكەرىلگەن القا سىيلاپ تۇرىپ: ء«بىر قارلىعاش كوكتەم اكەلمەيدى دەيدى. مۇمكىن, ءبىر كوگەرشىن بەيبىتشىلىكتى ورناتا المايتىن شىعار. بىراق كوپ كوگەرشىن – ءۇمىتتىڭ باستاۋى», دەگەن ەكەن.
2000 جىلى ماسكەۋگە جاساعان ساپارىندا ولبرايتتىڭ تۇيرەۋىش تاڭداۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. بۇل جولى ول الەمگە ايگىلى ء«ۇش مايمىل» بەينەلەنگەن تۇيرەۋىش تاعىپ باردى: «ەشتەڭە كورمەيمىن, ەشتەڭە ەستىمەيمىن, ەشتەڭە ايتپايمىن» دەگەن يشارانى بىلدىرەتىن سيمۆول. رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين بۇل تۇيرەۋىشتىڭ ءمانىن سۇراعاندا, ولبرايت: «مەنىڭ ويىمشا, ءسىزدىڭ چەشەنستانداعى ساياساتىڭىز – ز ۇلىمدىق», دەپ جاۋاپ بەرگەن. كەيىن بۇل ارەكەتىن ەڭ ۇلكەن قاتەم دەپ مويىنداسا دا, سول پىكىرىنەن باس تارتپاعانىن ايتقان.
سول سياقتى, اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىندە رەسەي ارنايى قىزمەتىنىڭ تىڭشىلىق ارەكەتتەرى اشكەرە بولعاننان كەيىن, ولبرايت ورىس ارىپتەسىمەن كەزدەسۋ كەزىندە قوڭىز بەينەلەنگەن تۇيرەۋىش تاعادى. بۇل ءۇنسىز, بىراق ناقتى ەسكەرتۋ بولاتىن. ولبرايتتىڭ ايتۋىنشا, قارسى تاراپ بۇل بەلگىنى بىردەن تۇسىنگەن, ءارى ول جاعداي ۋشىعۋىنسىز شەشىلگەن.
بىراق ولبرايت ءۇشىن ەڭ قىمبات تۇيرەۋىشتەردىڭ ءبىرى ەشقانداي حالىقارالىق ساياساتپەن بايلانىسسىز ەدى. بۇل – جۇرەك بەينەلەنگەن قاراپايىم تۇيرەۋىش. ونى وعان بەس جاسار قىز ءوز قولىمەن جاساپ بەرگەن. ولبرايت بۇل تۇيرەۋىشتى ءاربىر ۆالەنتين كۇنى تاعىپ جۇرگەن. كەيىن ول بۇكىل توپتاماسىمەن بىرگە مۋزەيگە تاپسىرىلعاندا, نەمەرەسى ءدال سونداي جاڭاسىن جاساپ: «بۇل – جۇرەك ەمەس, جۇرەك ورنىنا جۇرەتىن بەلگى», دەپ سىيعا تارتقان.
بۇگىنگى ديپلوماتيادا ولبرايتتىڭ ءتاسىلىن تىكەلەي قولدانۋشىلار از بولعانىمەن, ونىڭ رامىزدىك تىلگە ءمان بەرۋ ءداستۇرى جالعاسىپ كەلەدى. بۇل ءۇردىستىڭ نەگىزىندە مادلەن ولبرايت ەنگىزگەن ۆيزۋالدى ديپلوماتيا مادەنيەتى جاتىر دەۋگە نەگىز بار. ونىڭ تۇيرەۋىشتەرى – تەك ءسان ەمەس, ستراتەگيانىڭ قۇرالى بولدى. سىرتقى ساياساتتاعى تۇلعالاردىڭ كورىنىسى, كيگەن كيىمى, تاڭداعان ءتۇسى مەن اكسەسسۋارلارى – بۇگىندە ءجيى تالداناتىن تاقىرىپقا اينالدى. مۇنى ولبرايتتىڭ ديپلوماتيالىق مۇراسىنىڭ ءبىر بولىگى دەسەك تە بولادى.