پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ القا ماجىلىسىندە ەلىمىزدە «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىنىڭ قاتاڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇقىقتىق مادەنيەت, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك يدەياسىن قوعامدا بەرىك قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى. زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتى جەكە ادامنىڭ ىشكى مادەنيەتىنەن ءتۇزىلىپ, وتباسى, جاقىندارى, ارالاساتىن ورتاسىنا بايلانىستى بەكيتىنىن ەسكەرسەك, مۇنىڭ تۇپكى دىڭگەگى ادامنىڭ بالا كەزدەگى تاربيەسىنە كەلىپ تىرەلەتىنىن اڭعارۋعا بولادى.
وسى جاعىنان «بالانى جاستان...» دەپ باستالاتىن ناقىل اتا-بابامىزدىڭ سانالى, ساليقالى ۇرپاق ءوسىرىپ, تولىققاندى ازامات ەتىپ قالىپتاسۋ جولىن مەڭزەپ تۇر. قوعامنىڭ ىرگەتاسىنىڭ دۇرىس قالىپتاسۋى تاربيەلى ادامداردىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى, مۇنداي ەلدىڭ بولاشاعى جارقىن. ەلىمىزدە زاڭ مەن تارتىپكە نەگىزدەلگەن جوعارى قۇقىقتىق مادەنيەت قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, تارتىپكە باعىنبايتىن جاستار سانى دا ازايماي وتىر. باس پروكۋراتۋرا ەلىمىز بويىنشا جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىستىڭ وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا 6%-عا قىسقارعانىن جاريالادى. اقتوبە وڭىرىندە دە تومەندەۋ قۇبىلىسى بايقالدى. وبلىستىق اكىمدىك پەن پوليتسيا جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىستىڭ تومەندەگەنىن راستايدى.
ءبىر جىلدان بەرى اتا-انالار مەن مەكتەپ مۇعالىمدەرى, پوليتسيا جاساعىمەن بىرگە تۇنگى رەيدتەرگە شىعىپ, كوشەلەر مەن ويىن-ساۋىق ورىندارىندا مەزگىلسىز ۋاقىتتا بالالاردىڭ جۇرمەۋىن قاداعالاپ ءجۇر. سونىڭ ناتيجەسى بولار, ەلىمىزدە وسى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا 14–18 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قۇقىقبۇزۋشىلىق دەڭگەيى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 17%-عا تومەندەپتى. بۇل ناتيجەگە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ پروفيلاكتيكالىق جانە قۇقىقتىق-اعارتۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋى سەبەپ بولعان. تۇنگى كەزەكشىلىكتەرمەن قاتار كوشەلەردى بەينەكامەرالارمەن جابدىقتاۋ, بالانىڭ مەزگىلسىز ۋاقىتتا جۇرگەنى ءۇشىن اتا-اناسىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ, ينسپەكتورلاردىڭ ءتارتىبى ناشار وقۋشىلارمەن جەكە-دارا جۇمىس ىستەۋى, ۋچاسكەلىك پوليتسەيلەردىڭ جۇمىستارىنىڭ جاندانۋى دا قىلمىستىڭ الدىن الۋعا اكەلدى.
وتكەن جىلى اقتوبە وبلىسىندا جاسوسپىرىمدەر قولىمەن بىرنەشە قاندى قىلمىس جاسالىندى. قاڭتاردىڭ 2-سىنەن 3-ىنە قاراعان ءتۇنى قالا ىرگەسىندەگى قىزىلجار اۋىلىنداعى دۇكەن جانىندا كامەلەتكە تولماعاندار توبەلەسىپ, پىشاق جاراقاتى ءبىر بالانىڭ ولىمىنە اكەلدى. 11 ساۋىردە ەسەت باتىر اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرنات وقۋشىسى سوققىدان قايتىس بولدى. ارادا بىرەر اي وتكەندە ءبىر ءجاسوسپىرىم ساۋدا ورتالىعىنا جارىلعىش زات سالىندى دەپ, ەلدى دۇرلىكتىردى. اۋدانداردىڭ بىرىندە ءجاسوسپىرىم بۇرالقى ءيتتى قيناپ, ونىسىن الەۋمەتتىك جەلىگە سالعان. تەمىر اۋدانى, قوپا اۋىلىندا ءبىر بالانى جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى ۇرىپ ءولتىردى. وسىلايشا, بىلتىرعى اۋىر قىلمىس تۇرلەرى – جاپپاي توبەلەس, پىشاق جانە اتىس قارۋىن قولدانۋ, جانۋارعا قاتىگەزدىك كورسەتۋ, تەرروريزم تۋرالى جالعان اقپارات تاراتۋدى قامتىدى.
جاسوسپىرىمدەر قىلمىسىن تالداۋ كەزىندە توپتىق توبەلەسكە كوبىنە جاستارى 18–20 جاس اراسىنداعى كوللەدج ستۋدەنتتەرى, مەكتەپتىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى باراتىنى انىقتالدى. ادەتتە جانجال تۇككە تۇرمايتىن نارسەدەن تۋىنداپ, ونىڭ سوڭى توپ بولىپ توبەلەسۋمەن اياقتالادى. جەڭىلگەن تاراپ الدىن الا ءسوز بايلاسۋ ارقىلى تۇنگى ۋاقىتتا قالتارىس جەرگە جاقتاستارىن جيناپ اكەلەدى. بىرەۋىنىڭ قولىندا شولاق مىلتىق, نە پىشاق جۇرەدى. قىلمىس كوبىنە قىركۇيەكتە نەمەسە قىسقى كانيكۋل كۇندەرىندە جاسالادى. تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىعى – جاسوسپىرىمدەر توبەلەسكە جينالار الدىندا وسى ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ سالدارىن جەتە باعالامايدى. توپىرلاپ جۇرگەننىڭ بىرەۋىندە ەس جوق, اقىل ەمەس, اشۋ جەڭىپ كەتەدى. ويتكەنى ەشقايسىسىنىڭ قۇقىقتىق ساۋاتى جوق. بولىپ جاتقان وقيعانى اتا-اناسىنا دا ايتپايدى. اتا-انا دا بالاسىنىڭ تۇندە كىرىپ-شىعىپ جۇرگەنىنە نازار اۋدارمايدى. ويتكەنى ۇيدە ءتارتىپ جوق, بالاسىنىڭ بەيمەزگىل ءجۇرىسى ادەتكە اينالعان. سەندەلىپ كوپ جۇرەتىن بالانىڭ ارالاساتىن ورتاسى, اينالىساتىن ءىسى, مىنەز-ق ۇلىعىنداعى وزگەرىسكە ۇيدەگى ۇلكەندەردىڭ نازار اۋدارمايتىنى سوت بارىسىندا كوپ بايقالدى. وسى جاعدايلار بالا تاربيەسىندەگى اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن زاڭمەن قاتايتۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. وتباسىنداعى بالا تاربيەسى اقساپ جاتسا, وعان ەڭ الدىمەن اتا-اناسى نە قامقورشىسى جاۋاپتى. 14 جاستان اسقان اقىل-ەسى دۇرىس ءجاسوسپىرىم زاڭعا قايشى ارەكەتى ءۇشىن دە زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە بىلۋگە ءتيىس.
قىلمىستى بولدىرماۋ شارالارىنىڭ كۇشەيتىلۋىمەن بىرگە, قوعامدى ىزگىلەندىرۋ جۇمىستارى دا قاتار جۇرگەنى قاجەت. سەبەبى وتباسىلىق قيىن جاعدايعا تاپ بولعان اتا-انالاردى قولداۋعا جاناشىرى بولماسا, قوعامنىڭ بەلسەندى توپتارى ارالاسقانى قاجەت. كوپتى كورگەن, ومىرلىك تاجىريبەسى مول, ۇلگىلى وتباسىلاردىڭ اتا-اجەلەرى, زەينەتكەر ۇستازدار تىعىرىققا تىرەلگەن جاس وتباسىلارعا, جالعىزىلىكتى انالارعا جاقسى كەڭەس بەرەدى, جول كورسەتە الادى. تۋىنداعان ماسەلەنى سابىرمەن جەڭۋ, مامىلەگەرلىك جولمەن رەتتەۋ, ورتاق شەشىمىن تابۋ شيەلەنىستىڭ الدىن الادى. وسى جاعىنان بالا تاربيەسىندە ۇلتتىق داستۇرلەردى كەڭىنەن قولدانۋ دا وتە ماڭىزدى. ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇلكەن ومىرگە باعدار الار كەزدە قوعامنان وگەيلەنبەي, قولداۋشىسى بار ەكەنىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنە السا, ناتيجە بولادى. ۇيدەگى ۇلكەندەردىڭ جانجالى كوپ جاعدايدا بالانىڭ مىنەز-قۇلقىنا اسەر ەتىپ, ول جانىنا جالاۋ بولاتىن نارسەنى سىرتتان ىزدەي باستايدى. وكىنىشكە قاراي, كوشەنىڭ جۇگەنسىز زاڭى سانا-سەزىمى قالىپتاسپاعان بالانى جولدان تايدىرادى. كوشە بۇزاقىنىڭ قاتارىن كوبەيتۋگە مۇددەلى. قىلمىسقا بەيىم توپتار ءبىر جەرگە جينالسا, قوعامدا قالىپتاسقان قاعيداتتى بۇزىپ, ءوز ۇستەمدىگىن ورناتادى. بۇل – قىلمىستىق جۇيەنىڭ جازىلماعان زاڭى. توبەلەسكەندەردىڭ اراسىندا سۋىق قارۋدىڭ بولۋى, كۇشتىنىڭ ءالسىزدى ساپقا تۇرعىزىپ قويىپ قۇلاتۋى ستالين زامانىنداعى گۋلاگ جۇيەلەرىنەن كەلە جاتقان تۇرمەنىڭ جازىلماعان زاڭىن ەسكە تۇسىرەدى. تەمىر اۋدانىنداعى قوپا اۋىلىندا جانە اقتوبەدەگى سپورت مەكتەبىندە بالا ولىمىمەن اياقتالعان قىلمىس تۋرا وسىلاي بولدى. 11-سىنىپتا وقيتىن بۇزاقىنىڭ سوققىسىنان 8-سىنىپتىڭ وقۋشىسى قازا تاپتى. ەكى قىلمىس بىردەي. قىلمىسكەردىڭ تالىمگەرى كىم؟ وسى جاعىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى زەردەلەۋگە ءتيىس.
وسى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا اقتوبە وبلىسىندا جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى توپتىق قاقتىعىستار, قارۋ قولدانۋ وقيعالارى تىركەلگەن جوق. ەسەسىنە ناشاقورلىققا ءۇيىر جاستار سانى ارتىپ بارادى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى مەن اتا-انالار, قوعامدىق قۇرىلىمداردىڭ ءوزارا بايلانىستى ارەكەتتەرى, دەر كەزىندە قيمىلداۋى ىقتيمال قىلمىستاردىڭ الدىن الىپ, جۇگەنسىزدى تىيۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن كورسەتىپ وتىر. بالانىڭ جاستايىنان قارىم-قاتىناس مادەنيەتىن مەڭگەرۋى – تارتىپكە باعىنۋدىڭ ەڭ توتە جولى.
اقتوبە وبلىسى