ۇزىنا بويعى تاريحىمىزدا تۋعان حالقىنىڭ تۋىن تىكتەپ, ەلىنە تۇتقا بولعان تۇلعالار از بولعان جوق. بايىرعى تاريحقا كوز سالساق, ەۋرازيا دالاسىن ات تۇياعىمەن دۇبىرلەتكەن داڭقتى عۇن مەملەكەتىن قۇرعان, ەلىنىڭ ەتەك-جەڭىن بۇتىندەپ, باقۋاتتى ەتكەن پاتشا, قولباسشى مودە; ءيسى ەۋروپانى ريم ەزگىسىنەن ازات ەتىپ, باتىس تاريحىندا “قۇتقارۋشى” دەگەن اتاققا يە بولعان اتىشۋلى عۇن قولباسشىسى ەدىل پاتشا (اتتيلا); “تىزەسى باردى بۇكتىرىپ, باسى باردى ءيدىرىپ”, توز-توز بولىپ, سارى دالادا ساعىم قۋىپ جۇرگەن, ءيسى تۇركى حالىقتارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ىرگەلى ەل ەتكەن بۋمىن, ەلتەرىس-قۇتلىق, ەلەتمىش قاعانداردىڭ بايتاق تاريحىمىزدا الاتىن ورنى ەرەكشە. ءۇش عاسىر بويى سالتانات قۇرعان تۇركى قاعاناتى زامانىندا حالىق دارىپتەپ وسى ۇشەۋىنە عانا “ەل حانى” دەگەن اتاق بەرگەن.
بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا حالقىنىڭ باعىنا تۋىپ, سول جولدا سانالى عۇمىرىن سارپ ەتكەن, كونە زاماننان بۇگىنگى ۇرپاققا تاعىلىمى جەتكەن تۇلعالار.
قازاق جەرىندە التىن وردا, قازاق حاندىعى كەزەڭىندە دە, بەرتىندە دە مەملەكەت باسقارۋدىڭ ءار ءتۇرلى ۇلگىلەرى بولدى. حاندار دا, بيلەر دە باسقاردى قازاقتى. دەسە دە, كەرەي مەن جانىبەك تە, ابىلاي مەن كەنەسارى دا تۇتاس ەل, دەربەس مەملەكەت قۇرا العان جوق, تۇتاس قازاققا ءسوزىن وتكىزىپ, بيلىگىن جۇرگىزە العان جوق. ول كەزدە مۇنداي مۇمكىندىك بولعان جوق.
اقسەلەۋ, قويشىعارا ۇشەۋمىز 2001 جىلى ەلىنە تۇتقا بولعان ەرلەردىڭ ەسىمىن جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىندا قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا جازعان كىتابىمىزدى “ەلتۇتقا” دەپ اتاعان ەدىك. قازاق كەزىندە ەل باسقارعان كىسىلەرگە دەگەن قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى رەتىندە ەسىمدەرىنە ء“از”, “ەر” دەگەن سوزدەردى قوسىپ وتىرعان. ماسەلەن, ءاز ءجانىبەك, ءاز تاۋكە, ەر ەدىگە, ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم دەگەن ءسوز تىركەستەرىنىڭ ەل اۋزىندا بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ جەتۋى حالىقتىڭ اتالعان تۇلعالارعا دەگەن شەكسىز قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى ەدى.
حالقىمىز بۇگىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتى ەلباسى دەپ اتايدى. بۇل – حالىقتىڭ جۇرەگىنەن, ىقىلاسىنان, شىن پەيىلىنەن, سۇيىسپەنشىلىگىنەن, ريزاشىلىعىنان شىققان ءسوز. ەلباسى – بۇگىندە ەلدىگىمىزدىڭ سيمۆولى, بىرلىگىمىزدىڭ التىن ارقاۋى, تۇتاستىعىمىزدىڭ, ابىرويلى ەل بولعاندىعىمىزدىڭ بەلگىسى.
ەل باسشىلارىنا مۇنداي قۇرمەتتى اتاق بەرۋ تەك بىزدە عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە بار قۇبىلىس. جاقىندا تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قولىنا اساتاياق ۇستاتىپ, اق شاپان جاۋىپ, “تۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىسى” دەپ اتادى. تۇركى دۇنيەسىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن تۇركيا انكارادا ەلباسىنا ەسكەرتكىش ورناتتى. قۇرمەتتەۋدىڭ, ارداقتاۋدىڭ ەڭ جارقىن مىسالى وسى.
ەلباسى ءوزىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتىنە, “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ساياسي بيۋروسىنا جازعان حاتىندا: “بارشاڭىز بىلەسىزدەر, ماعان قاراتا ايتىلعان بارلىق ماداققا, مەنىڭ جەكە تۇلعامدى ايرىقشا ۇلىقتايتىن ۇسىنىستارعا ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالىپ كەلەمىن. ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت رەتىندە وسى ماسەلە ءتوڭىرەگىندەگى تەڭگەگە بەينە تاڭبالاۋ, ءتۇرلى اتاقتار سەكىلدى بەكەرشىلدىككە ءاردايىم قارسى بولدىم”, – دەپ كىسىلىكتىڭ دە, كىشىلىكتىڭ دە ۇلگىسىن كورسەتتى. شىن مانىندە مەملەكەتكە, ۇلتقا جان-تانىمەن رياسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان شىنايى مەملەكەتشىل تۇلعانىڭ جۇرەكجاردى ءسوزىن ايتتى.
ەلباسىن تانۋ دا – ەلتانۋدىڭ, مەملەكەتتانۋدىڭ ەنشى بولىنبەس بولىگى. جيىرما جىلدان بەرى جەمىستى جۇمىس اتقارىپ كەلە جاتقان پرەزيدەنتتىڭ ۇلان-عايىر قىزمەتى وسى ويىمىزدىڭ ايقىن دالەلى. قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە ەل باسقارۋدىڭ پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتى قالىپتاستى, تاۋەلسىزدىكتىڭ شەجىرەسى جاسالدى, قازاقستان الەمدەگى ىقپالدى مەملەكەتكە اينالدى. وسىنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ ارقاسىندا بولىپ وتىر.
قازاق حالقى الدەنەشە رەت ءوزى سايلاعان پرەزيدەنتىن جايدان جاي ەلباسى دەپ اتاپ وتىرعان جوق. ويتكەنى, ەلباسى قازاق ۇعىمىندا پرەزيدەنت سوزىنەن الدەقايدا جوعارى تۇرعان ۇعىم. پرەزيدەنت – اتقارۋشى قىزمەت. ەلباسى – ەلىنىڭ يەسى, كوشباسشىسى.
سوندىقتان پرەزيدەنت دەگەن ءسوز ەلباسى دەگەن ءسوزدىڭ تولىق بالاماسى بولا المايدى. پرەزيدەنتتەر بيلىك باسىنا كەلەدى, كەتەدى, ال ەلباسى قايتالانبايدى. ونىڭ ۇستىنە, حاكىم اباي ايتقانداي, قازاق شەنقۇمار حالىق ەمەس پە, وسى كۇندەرى قازاقستاندا پرەزيدەنت قاپتادى. بۇل كۇندە كەز كەلگەن مەكەمەنىڭ باسشىسى پرەزيدەنت. وسىلاي پرەزيدەنت دەگەن ءسوزدىڭ دە قادىرىن كەتىرىپ الدىق. سوندىقتان قازىرگى حالىق تۇسىنىگىندەگى ەلباسى ءسوزىنىڭ ماعىناسى وتە تەرەڭ, تاعىلىمى مول. ەلباسى – ەلدىڭ باسى, ەلدىكتىڭ التىن تۇعىرى, ەشبىر لاۋازىممەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن بيىك تۇلعا; ەل بولۋدى باستاپ بەرگەن, جاڭادان تاۋەلسىز مەملەكەت ورناتقان, الەمدىك تاجىريبەدە مەملەكەت قۇرۋدىڭ وزىندىك جولىن جاساعان ادام; مەملەكەت قۇراۋشى, جاڭا تاريحتى جاساۋشى تۇلعا. ەلباسى اتانۋ ءۇشىن تاۋەلسىزدىك الۋ كەرەك, جاڭادان مەملەكەت ورناتۋ كەرەك, سول ەلدىڭ ەڭسەلى ەلورداسىن سالۋ كەرەك. ەندىگى جەردە تاۋەلسىزدىگىمىز ماڭگى جاساسىن, ەل باسىنا قايتا كۇن تۋماسىن دەپ تىلەيىك.
قادىم زامانداردان بەرى قاعانىن قاستەرلەپ, حانىن قاسيەت تۇتقان حالقىمىزدىڭ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا ەلباسى مارتەبەسىن بەرۋى زاڭدى قۇبىلىس دەپ ويلايمىن. قاۋساعان ەلدە, قيراعان جەردە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۇبىرىمەن جاڭا مەملەكەت قۇرىپ, ونى الەمگە تانىتقان نازارباەۆتاي تۇلعا ارعى-بەرگى تاريحىمىزدا بولعان ەمەس. تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, ەل تىزگىنىن قولعا العالى بەرى ن.نازارباەۆ مەملەكەت قۇرۋدا, ەل باسقارۋدا قاتەلەسكەن جوق. ۇنەمى جەتىلۋمەن, ىلگەرىلەۋمەن كەلەمىز. ءبىزدىڭ باقىتىمىز دا وسىندا. ەرەكشە سىي-قۇرمەتتىڭ بەلگىسى رەتىندە, بيلىككە كەلگەن العاشقى جىلدارى-اق نۇرەكەڭدى ەلى ارداقتاپ: “ۇلكەن كىسى”, “ەل تىرەگى”, “ەلىمىزدىڭ يەسى” دەپ اتاي باستاعانى ەسىمىزدە.
ءبىز كۇنى كەشە حالىقارالىق ۇيىمنىڭ باسشىسى بولىپ, تورىنە شىقپاق تۇگىلى, بوساعاسىنان دا سىعالاي الماعان ەلمىز. بىلە بىلگەن ادامعا ەقىۇ-نى باسقارۋ دەگەن ءسوز جارتى الەمنىڭ ومىرىنە ىقپال ەتۋ دەگەن ءسوز. ەلباسىنىڭ بەدەلىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا دا توراعالىق ەتىپ وتىر. اللا قالاسا, كەلەسى جىلى 57 مەملەكەتتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىن باسقارماقپىز. وسىنىڭ ءبارى بۇگىندە الەمنىڭ ساياساتىنا ىقپال جاساپ وتىرعان ساياساتكەرلەردىڭ بىرەگەيى نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى ەكەنىن جۇرتتىڭ ءبارى دە بىلەدى.
ادامزات بالاسىنا اسا ءىرى وزگەرىستەر اكەلگەن جيىرماسىنشى عاسىر اتتارى الەمگە جايىلعان, اشقۇرساق حالقىن تويىندىرىپ, باقۋاتتى ەتكەن, ۇلىستىعىن جوعالتۋدىڭ از الدىندا تۇرعان ۇلتىن ۇيىتىپ, الەم ساناساتىن قابىرعالى مەملەكەت ەتكەن دارا تۇلعالاردى تاريح ساحناسىنا شىعارعانى بەلگىلى. ولاردىڭ قاتارىندا قىتاي ەلىنىڭ ۇلى رەفورماتورى دەن سياوپين, سينگاپۋرلىق لي كۋان يۋ, ۇندىلىك ماحاتما گاندي, تۇرىك مۇستافا كەمال اتاتۇرىك جانە باسقالاردى اتاۋعا بولادى. بۇلاردىڭ بارلىعى دا – ءوز ۇلتىنىڭ كوشباسشىسى, مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, سول ۇلتتىڭ عانا ەمەس, الەم تاريحىندا اتتارى التىن ارىپتەرمەن جازىلعان قايراتكەرلەر.
ءيا, الەمدىك تاجىريبەدە جاڭادان مەملەكەت ورناتقان, سول مەملەكەتتى جاڭا ساتىعا كوتەرىپ, ونىڭ داۋىرلەۋىنە, گۇلدەنۋىنە ۇيىتقى بولعان تۇلعالاردى دارىپتەپ, ءارتۇرلى اتاۋلارمەن اتاۋ ءۇردىسى الىمساقتان بار. ماسەلەن, تۇركيا مەملەكەتىن اياعىنان تۇرعىزىپ, ايداي الەمگە تانىتقان مۇستافا كەمالعا – اتاتۇرىك, سينگاپۋردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرگەن لي كۋان يۋ-عا – تالىمگەر-مينيستر, يران باسشىسى اياتوللا حومەينيگە – رۋحاني كوسەم مارتەبەسىنىڭ بەرىلگەنى بەلگىلى. مۇنداي مىسالداردى الەمدىك تاجىريبەدە كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. سول سەكىلدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ تا بۇتىندەي جاڭا مەملەكەت ورناتقان, ونى دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا سالعان, تۇتاستاي ءبىر ۇلتتىڭ, مەملەكەتتىڭ تاريحىن قايتا جاساعان الەمدىك دەڭگەيدەگى قايراتكەر.
بۇگىنگى تاڭدا سينگاپۋر دا, قىتاي دا, ءۇندىستان دا, تۇركيا دا الەمدىك ساياساتتا وزىندىك ورنى بار, وركەنيەت كوشىنە ىلەسكەن مەملەكەتتەر. اتالعان ەلدەردىڭ وسىنداي دەڭگەيگە جەتۋىنە اتتارى اتالعان تۇلعالاردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.
ماسەلەن, سينگاپۋردىڭ باسشىسى لي كۋان يۋ ء“ۇشىنشى ەل” ساناتىنا جاتاتىن كەدەي ەلدى الەمنىڭ ەڭ باي-باقۋاتتى ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوستى. العاشىندا ءوز ەلىندە, سودان كەيىن بريتاندىق كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم العان لي كۋان يۋ ءىرى ساياساتكەر دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. سينگاپۋردىڭ تۇڭعىش پرەمەر-ءمينيسترى بولدى. وسى ەلدىڭ ەكونوميكالىق تاڭعاجايىبىنىڭ “اكەسى” اتاندى. ول ءوز كۇندەلىگىنە ء“بىز اعىلشىن ءتىلى, زاڭ جۇيەسى, باسقارۋ تەتىكتەرى سەكىلدى ۇلىبريتانيا قالدىرعان ەرەكشەلىكتەردى پايدالاندىق جانە ولارعا ءوز ۇلتىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن قوستىق. ناتيجەسىندە وزگەگە ۇقسامايتىن, وزىندىك دامۋ جولى بار, قۋاتتى مەملەكەت جاساي بىلدىك”, دەپ جازدى.
بۇل جونىندە بريتان پرەمەر-ءمينيسترى مارگارەت تەتچەردىڭ: “كەزىندە سينگاپۋر بىزدەن ۇيرەنسە, قازىر ۇلىبريتانيا سينگاپۋردان ءتالىم الۋدا” دەپ, ول ەلدىڭ ساياساتتا دا, ەكونوميكادا دا ۇلكەن وزگەرىستەر جاساپ, الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلعانىن تاڭعالا مالىمدەگەنى بار.
ال ىرگەلەس جاتقان قىتاي ءۇشىن دەن ءسياوپيننىڭ ورنى قانداي ەدى؟
شىندىعىندا دەن سياوپين ەشۋاقىتتا مەملەكەت باسقارماعان ادام. سويتسە دە, 1970 جىلدان 1990 جىلعا دەيىن اجداھا ەلى سونىڭ ايتقانىمەن ءجۇردى. دەن سياوپين – ساياساتكەر, رەفورماتور جانە قىتايدىڭ كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ بىرەگەي قايراتكەرى اتاندى. “مادەني توڭكەرىس” تۇسىندا الەۋمەتتىك جانە ساياسي جانجالداردان السىرەگەن قىتايدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى, جاڭا ويلار, تىڭ باستامالار اكەلدى, ءسوتسياليزمنىڭ قىتايلىق جولىن جاساپ شىقتى, ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ باستاماشىسى بولدى, قىتايدى الەمدىك رىنوكتىڭ ءبىر بولشەگى دەڭگەيىنە كوتەردى.
تۇركيانىڭ نەگىزىن قالاعان مۇستافا كەمالعا تۇرىكتەر “اتاتۇرىك” – “تۇرىكتىڭ اكەسى” دەگەن اتاق بەردى. سول ارقىلى ونى ۇلت كوشباسشىسى دەپ جاريالادى. ءتۇركيانىڭ العاشقى ۇكىمەتباسى بولا ءجۇرىپ, ول ساياساتتا دا, ەكونوميكادا دا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا ءىرى رەفورمالار جاسادى. سىرتقى جاۋلارمەن, سونىڭ ىشىندە گرەكتەرمەن سوعىستا قالجىراپ شىققان تۇركيا ءساتتى جۇرگىزىلگەن رەفورمانىڭ ارقاسىندا الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى.
ءۇندى حالقى ءۇشىن ماحاتما گاندي دە اسا قۇرمەتتى جان. بۇلاردىڭ ءبارى دە ءوز حالقىنىڭ سىرتقى باسقىنشىلاردان ازات بولعانىن قالادى. سول ءۇشىن كۇرەستى. ءبىرى حالقىنا رۋحاني كوسەم بولسا, ەكىنشىسى ەلدى باسقاردى. كۇيرەگەن مەملەكەتتى قالپىنا كەلتىرىپ, كۇشتى دەرجاۆاعا اينالدىردى. وركەنيەتتىڭ كوشىنە ىلەستىردى. سونىڭ ارقاسىندا ءوز ەسىمدەرى دە حالىقتىڭ جادىندا ماڭگىگە ساقتالىپ قالدى.
قازاقستاندا دا وسىلارداي قايراتكەر شىققانىن حالقى ماقتان تۇتادى. ەر ەدىگەدەي ەلىنىڭ قامىن جەگەن, ۇلتىنىڭ كوشىن باستاعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەت, ەل باسقارۋ تاجىريبەسىنىڭ جاڭا بەتىن اشقان جارقىن تۇلعا. نازارباەۆ حالقىنىڭ الدىندا دا, الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ الدىندا دا الدەقاشان مويىندالعان تۇلعا. بۇگىندە قازاقستان الەمنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ەلباسى “ەڭ باستىسى ەل بىرلىگى” دەگەن ۇستانىمدى بەرىك ۇستاندى. ءساتتى جۇرگىزىلگەن رەفورمالار كەيبىر ەلدەردىڭ باسشىلارى سەكىلدى ەلدى بەيتاراپتاندىرىپ, شەكارانى تۇمشالاپ, ەل مادەنيەتىنە بالتا شاپقان جوق. شەكارانى اشتى. سىرتتان ينۆەستورلار تارتتى, ءسويتىپ حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن, تۇرمىسىن كوتەردى. حالقى كۇيزەلگەن جوق, ازاپ شەككەن جوق. ەلىنىڭ ءۇمىتى اقتالدى. حالقىنىڭ كەلەشەگىن بولجادى. شەتەلگە كوپتەپ تالانتتى جاستاردى وقۋعا جىبەردى.
قىرعىز ەلى الاتايداي ءب ۇلىنىپ, بەس جىل ىشىندە بەس رەت كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزىپ, وزدەرى سايلاعان پرەزيدەنتتەرىن تىم-تىراقاي قۋىپ, الپاۋىت ەلدەردىڭ قۋىرشاعىنا اينالىپ جاتقاندا, قازاقستان حالقى قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان مامىراجاي تىرشىلىك كەشۋدە. مۇنىڭ ءبارى حالىق سەنىم ارتقان ەلباسىنىڭ ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن دۇرىس اتقارىپ, مەملەكەتتىك ءىستى دۇرىس جۇرگىزە بىلگەندىگىنەن.
مىقتىلاردىڭ السىزدەردى وزىنە قاراتىپ الۋىنىڭ الەمدىك تاجىريبەسىنە كوز جۇگىرتسەك, بودان ەلدىڭ بوستاندىققا شىعۋى, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋى قاي كەزدە دە وڭاي بولماعان. ميلليونداردىڭ قانىن موينىنا ارتقان كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەنى بىلاي قويعاندا, ءوزىن وركەنيەتتى, ىزگىلىكتى سانايتىن ەۋروپانىڭ انگليا, فرانتسيا, پورتۋگاليا سياقتى ەلدەردىڭ وتارلاۋشىلارى ءۇندىستاننان, الجيردەن, ەگيپەتتەن ايىرىلماۋ ءۇشىن نەبىر قيتۇرقى ساياساتقا, زورلىق-زومبىلىققا بارعانىن تاريح جاقسى بىلەدى.
كەشەگى جارتى الەمگە ءامىرىن جۇرگىزىپ, قويداي جۋساتىپ ورگىزگەن كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن قوعام جول ايرىعىندا تۇردى. قولدان كەلسە, اقىل-ويدى, كۇش-قايراتتى جۇمىلدىرىپ, باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەر قاتارىنا ەنۋ, بولماسا “قۇداي سالدى, ءبىز كوندىك” دەگەندەي, ازاتتىقتى تارك ەتۋ جولى عانا تۇردى الدىمىزدا. قالىپتاسقان جاعدايدىڭ كۇردەلى ەكەنىن ەلباسى ن.نازارباەۆ 1991 جىلعى 17 جەلتوقساندا, ياعني تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىرىنشى كۇنىندە-اق: “كەڭ بايتاق جەرىمىزدىڭ بايلىعى وسى دالانىڭ تۇپكىلىكتى حالقىنا دا, تاعدىر قوسىپ بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىنە دە مولىنان جەتەدى. نە ىستەسەك تە اقىلمەن ىستەيىك, ارزان ۇرانعا ەرمەيىك, ۇشپا سەزىمگە ەرىك بەرمەيىك. اسىرەسە جاستار سالقىنقاندىلىقتان, ۇلكەندى سىيلاۋدان, سوزگە توقتاۋدان اينىماسا, قاشاندا دوستىققا ادال بولسا, باۋىرمالشىل, كەڭپەيىل بولسا, حالىقتىڭ اتىنا ءسوز كەلتىرەتىن ۇستامسىزدىق اتاۋلىدان اۋلاق جۇرسە دەپ تىلەيىك” دەگەن اتالى ءسوز ايتتى.
وسىلايشا قازاقستان تۇراقتىلىق پەن جاسامپازدىققا نەگىزدەلگەن ءوز جولىن تاڭدادى. كسرو-نىڭ قۇلاۋىن تەزدەتكەن ۇلتارالىق قاقتىعىستار قىزۋى اسقىنىپ تۇرعان شاقتا, جەلتوقسان جاراسى جازىلا قويماعان كەزدە ازاماتتىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىقتى باستى مىندەتتەردىڭ قاتارىنا قويۋ بارلىق جاعىنان وزەكتى بولاتىن. سول سىن ساعاتتاردا, الماعايىپ زاماندا ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىكپەن دۇرىس جولدى تاڭداي بىلگەنىن بۇگىندە تاريحتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ جىلدارىندا ەلباسىنىڭ جانىندا بولىپ, ول كىسىنىڭ كۇيىنىشى مەن سۇيىنىشىنە, تۋعان حالقى ءۇشىن تارتقان جان ازابىنا كۋا بولعان كىسىلەردىڭ ءبىرىمىن. ءالى ەسىمدە, 1992 جىلدىڭ كۇزىندە رەسپۋبليكا سارايىندا ء“بوبەك” قورىنا ارنالعان تەلەمارافون ءجۇرىپ جاتتى. ءبىز سول سارايدا ەدىك. تۇنگى ساعات ون ەكىلەر شاماسىندا نۇرەكەڭدى بىرەۋ تەلەفونعا شاقىردى, شىعىس قازاقستاننان, وبلىس اكىمى امانگەلدى بەكتەمىسوۆ ەكەن. جايسىز حابار ەكەنىن سەزدىم. نۇرەكەڭ مازاسىز كۇيگە ءتۇستى.
– وسكەمەندە ءتورت قازاق جىگىتىن چەشەندەر باۋىزداپ كەتىپتى, ەل دۇرلىگىپ جاتقان كورىنەدى. كوميسسيا قۇرامىز. سامولەت ازىرلەتەمىن. سەن باسقاراسىڭ. تەز ارادا اتتانىڭدار, – دەدى.
قۇرامىندا باس پروكۋرور, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, مەملەكەتتىك كەڭەسشى قايىربەك سۇلەيمەنوۆ بار, وسكەمەنگە اتتاندىق.
قازاق, ورىس, چەشەن بولىپ ءبولىنىپ, كەك قايناپ, سۇمدىقتان ەل دۇرلىگىپ, وسكەمەننىڭ حالقى تۇتاناتىن وتقا ۇقساپ تۇر ەكەن. ءتورت بىردەي بوزداقتىڭ قورلىق ءولىمىنە ىزالى قازاق بىتكەن قولىنا قارۋ الىپ, اتوي سالىپ اتقا قونباق. قازاق اتقا قونسا نە ءولىپ, نە جەڭىپ تۇسەتىنى بەلگىلى. كورشى سەمەي, تالدىقورعان وبلىستارىنان قازاق جاستارى قاپتاپ كەلەدى دەگەن حابار ەستىدىك. قالا سوعىس الدىندا تۇرعانداي سەزىلدى.
جۇرتتىڭ بارىنە تاپسىرما بەردىك, جاۋىزداردى ىزدەۋگە كىرىستىك. جاعدايدى ساعات سايىن پرەزيدەنتكە بايانداپ تۇردىم. ءسويتىپ ءۇش تاۋلىك كۇنى-ءتۇنى دامىلسىز ەل جۇرتپەن كەزدەسىپ, چەشەندەردىڭ بار قارۋى جيناپ الىندى, حالىق ارەڭ دەگەندە ساباسىنا ءتۇستى. اۋپىرىمدەپ رايدان قايتاردىق. لاۋلاپ بارا جاتقان ءورتتى ءولىپ-تالىپ سوندىرگەندەي بولدىق.
ءسويتىپ, كوڭىلدى دەمدەپ, الماتىعا ورالىپ, ءىستىڭ, اتقارعان مىندەتتىڭ ءبارىن تۇگەل ەلباسىنا باياندادىم. مۇنىما نۇرەكەڭ ابدەن ريزا بولدى:
– قايران جاستار, بوزداقتار, ناقاق كەتتى-اۋ, قىرشىن كەتتى-اۋ, – دەپ مۇڭايىپ, كوكىرەگى قارس ايرىلىپ, ەلباسىنىڭ جانارىنا ءمولت-ءمولت جاس كەلگەنى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. سول تۇستا ەلباسىنىڭ تۋعان حالقىن, ونىڭ ۇلكەن-كىشىسىن جانىنداي سۇيەتىندىگىنىڭ كۋاسى بولعان ەدىم.
ءيا, اسىرەسە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ءتورت جىلى – پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى تاعدىرىنىڭ ەڭ اۋىر, ەڭ قيىن كەزەڭى ەدى.
جاس مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, شاڭىراعىن شايقالتپاۋ جولىنداعى ساياسي-ينتەللەكتۋالدىق كۇرەس, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان جيناقتالعان مەملەكەت قۇرۋ تاجىريبەسىن زەردەلەگەن ىزدەنىس ەلباسىن ءۇش ۇلى پايىم-تۇجىرىمعا جانە ناقتى قادامدارعا اكەلدى. اتاپ ايتقاندا, ەلباسى 1994 جىلى ناۋرىز ايىندا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان دارىسىندە كورەگەندىككە تولى – ەۋرازيالىق وداق يدەياسىن ۇسىندى, سول جىلى شىلدەدە ەلوردانى اقمولاعا كوشىرۋ جونىندە تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلدادى. ال 1995 جىلعى تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكىنشى كونستيتۋتسياسى بۇكىل-حالىقتىق رەفەرەندۋممەن ماقۇلدانىپ, ەل تاعدىرىنا قاتىستى بارلىق جاۋاپكەر-شىلىكتى ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوز موينىنا الدى. وسىلايشا مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ پرەزيدەنتتىك جۇيەسىنە تۇسە باستادىق.
استانانى اۋىستىرۋ ەلىمىزدىڭ قايتا جاڭارۋى مەن جاڭعىرۋىنا ايرىقشا سەرپىن بەردى. ەلباسىنىڭ بۇل باتىل شەشىمى, ونى كوپشىلىكتىڭ قىزۋ قولداۋى قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتقا اينالىپ, مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋعا بەل شەشە كىرىسكەندىگىن ايعاقتاپ بەردى.
ەلباسىنىڭ “اۋەلى ەكونوميكا, ودان كەيىن ساياسات” ۇستانىمى اياسىندا ەلىمىزدە جۇزەگە اسقان ىرگەلى رەفورمالار ارقا توسىنە جاڭا ەلوردانىڭ ورناۋىمەن ءوز جەمىسىن بەرە باستادى. استانا بۇگىندە ناقتى ىستەردىڭ الاڭىنا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ سۇيرەۋشى كۇشىنە اينالدى. مىنە, وسىلايشا, قازاقستاننىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتى مەن ءومىرىن ايقىندايتىن نەگىزگى شەشىمدەردىڭ دەنى استانادا قابىلدانىپ, اقوردادان ومىرگە جولداما الۋدا. سول شەشىمدەردىڭ جۇزەگە اسۋى دا استانادان قاداعالانۋدا, ۋاقىت تالابىنا ساي تولىقتىرىلۋدا. سارىارقانىڭ تورىندەگى سالتاناتى كەلىسكەن شاھار الەم نازارىن بىردەن وزىنە اۋداردى. ءسويتىپ, استانا بۇگىندە ەلدىگىمىزدىڭ ايعاعىنا, مەملەكەتتىگىمىزدىڭ ايبارىنا, قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. استانا فەنومەنىن بۇگىندە باتىس پەن شىعىستىڭ باسشىلارى, عالىمدارى تامسانىپ ايتا باستادى.
ىقىلىم زاماننان بەرى ۇلى دالا ءتوسىندە سان قيلى سوقتىقپالى-سوقپاقسىز كەزەڭدەردى باسىنان كەشىرگەن, بايتاق تاريحى بار ەلمىز. سول تاريحقا كوز جىبەرسەك, حالقىمىز ءوزى-ءوز بولعالى ورداسىن تۇرعىزىپ كورمەگەن ەكەن. قازاقتى قازاق بولعالى استانالى, اقوردالى ەتىپ, ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەگەن دە – ەلباسى ن.نازارباەۆ.
ءوز الدىمىزعا ەل بولساق, قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرسەم دەپ, قانشاما قول باستاعان كوسەمدەر مەن ءسوز باستاعان شەشەندەر ارمانىنا جەتە الماي ءوتتى دۇنيەدەن. سول بابالاردىڭ اسىل ارمانىنا ۇرپاعىن جەتكىزىپ وتىرعان دا – ەلباسى ن.نازارباەۆ.
حان ابىلاي قالماققا تۇتقىنعا تۇسكەندە ودان: “نە ارمانىڭ بار؟” دەپ سۇراعان ەكەن, سوندا ابىلاي: “ارمان كوپ قوي, ەڭ باستىسى – ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسسام دەپ ەدىم, – قوسا المادىم. قالا سالسام دەپ ەدىم, – سالا المادىم. كوشىپ-قونعان ەلىمدى ورنىقتىرىپ, تۇتاس ەل ەتسەم دەپ ەدىم, – ونى دا ىستەي المادىم. كەلەشەك ۇرپاققا وسى ءۇش ارمانىم دا – امانات” دەگەن ەكەن. ابىلايدىڭ سول ءۇش ارمانىن جۇزەگە اسىرىپ, اماناتىن ورىنداعان دا – ەلباسى ن.نازارباەۆ.
حالىقتىڭ بويىنداعى جاسامپاز دا بۇلا كۇشتى كەمەڭگەر تۇلعالار عانا اشا الادى. بۇعان ەسىلدىڭ جاعاسىندا بوي كوتەرگەن, اسقاقتاعان استانامىز كۋا. ەلباسى ن.نازارباەۆ ەلوردانى استاناعا كوشىرۋ باستاماسىمەن ميلليونداردىڭ تاريحي ميسسياسىنا ارنا اشتى, جاڭا استانا وزىق ويلاردىڭ يادروسىنا اينالدى. استانادان الەمدىك يدەيالار شىعا باستادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاماشىلدىعىمەن تمد-نىڭ كەڭىستىك اياسىندا قۇرىلعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق, كەدەندىك وداق, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سەكىلدى ءىرى قۇرى-لىمداردىڭ ماڭىزى كۇن سايىن ارتىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ ەۋروپانىڭ قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى دە ەلباسىنىڭ الەمدىك قاۋىمداستىق الدىنداعى بەدەلىنىڭ ارقاسى.
الەمدەگى الپاۋىت ەلدەردىڭ ءوزىن قارجى داعدارىسى شايقاپ جاتقاندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەرتە قام جاساۋىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز ول اپاتتان دا امان شىقتى. ءوز ەگەمەندىگىن العان 18 جىلدىڭ ىشىندە اۋقىمدى ىستەر تىندىرىپ ۇلگەرگەن مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قور قۇرىپ, وعان 50 ميلليارد دوللاردان اسا مول قارجى جيناقتاعان بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاننىڭ باعاسى تومەندەمەگەن شيكىزاتتىق ەكسپورتىنان تۇسەتىن ۆاليۋتالىق كىرىس ەلدەن بۇرىنعى الىنعان نەسيەلەردىڭ قايتارىمى رەتىندە شەت ەلدەرگە شىعارىلاتىن ۆاليۋتالىق شىعىستى تولىق جاباتىنداي مۇمكىندىك بەردى. مىنە, وسى ەكى جاعداي بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ قالىپتى دا قارقىندى دامۋىن ساقتاپ قالىپ وتىر.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ – شىن مانىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇلعا. كەزىندە مارگارەت تەتچەر: “نازارباەۆ – كورەگەن, ءالەمدەگى ەڭ ءىرى جانە ىقپالدى بەس ساياساتكەردىڭ ءبىرى” دەپ بەكەر ايتقان جوق. سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا مىڭداعان ادامعا قاسىرەت اكەلگەن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋسىزدانۋعا جول اشقانى – وسىنىڭ ءبىر كورىنىسى.
ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ وتكەن ءساۋىر ايىندا امەريكانىڭ ۆاشينگتون قالاسىندا الەمدەگى مەن دەگەن 50 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى جينالعان جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءسامميتتىڭ باستى قوناعى بولعانىن, ماڭدايى جارقىراپ توردە وتىرعانىن دا اسا ماقتانىشپەن ايتقان ءجون. قاي زاماندا قازاقتىڭ بالاسى الەمدى بيلەپ وتىرعان الپاۋىت مەملەكەتتەر باسشىلارىمەن يىعىن تەڭەستىرىپ, قاتار تۇرىپ ەدى. نازارباەۆتىڭ بۇل ەرلىگى بۇگىنگى كۇن ءۇشىن قاتارداعى وقيعا بولۋى مۇمكىن, ال ەرتەڭ تاريحي قۇبىلىسقا اينالارى ءسوزسىز.
وسى رەتتە امەريكا پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ: “نازارباەۆ كەلمەسە بۇل سامميت وتپەس تە ەدى” دەگەن ءسوزىن الەمدىك اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازدى.
ءار نارسەگە تاۋبە دەۋىمىز كەرەك, الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرىنىڭ باسشىلارى بۇگىندە قازاقستانعا بىرىنەن كەيىن ءبىرى اعىلىپ كەلىپ جاتىر. بۇل ەقىۇ-نىڭ توراعاسى بولىپ وتىرعان قازاقستاندى, ونىڭ كەلەشەگىن سەزگەندىكتىڭ, ەلباسى ن.نازارباەۆقا دەگەن زور قۇرمەتتىڭ بەلگىسى. قالاي بولعان كۇندە دە بۇگىنگى كۇنى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ساياساتتا قانشالىقتى ىقپالدى تۇلعاعا اينالعانىنا بۇكىل الەم كۋا.
وسىدان 20 جىل بۇرىن الەمدىك ساياساتتاعى ءىرى رەفورماتور لي كۋان يۋ ەلباسى ن.نازارباەۆقا مىناداي مىنەزدەمە بەرگەن ەكەن: “ەلۋ جاستاعى نازارباەۆ كەڭەستىك ساياساتتاعى جارىق جۇلدىز, ءتۇرلى رەسپۋبليكالار اراسىنداعى ءىرى تۇلعا. قازاقستان ليدەرى بەلگىلى دەڭگەيدە قاتال, تاجىريبەلى, جەدەل شەشىم قابىلداي الاتىن ادام. وداقتىڭ باسقا رەسپۋبليكالارىنىڭ ءوزى مويىنداعان جىلى شىرايلى, تالانتتى جانە تاباندى باسشى. نازارباەۆ رەسپۋبليكانى باسقارىپ تۇرعاندا, قازاقستاننىڭ تابىستارعا جەتۋ مۇمكىندىگى اناعۇرلىم مول بولادى”. ءيا, ءبىز مۇنى تۇلعالاردىڭ ءبىرىن ءبىرى جازباي تانۋى, شىنايى باعالاۋى دەر ەدىك.
ءوز جاقسىمىزدى ءوزىمىز قادىرلەي ءبىلۋىمىز كەرەك; ءوز اسىلىمىزدى ءوزىمىز باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك. التىننىڭ قولدا باردا قادىرى جوق دەمەي, ەل-جۇرتىن الاپاتتان الىپ شىعىپ, وسى احۋالعا جەتكىزگەن ەلباسىن بۇگىن باعالاي بىلگەنىمىز ءجون. بۇگىن كۇپىنىپ, ەرتەڭ وپىنىپ جۇرمەيىك. حالقىمىزدىڭ وسى ءبىر مىنەزى جايىندا قازاقتىڭ قارا ولەڭىندە جاقسى ايتىلعان:
جاقسىلار جاقسىمىن دەپ
ايتا المايدى,
جاماندار جاقسىمىن دەپ ايقايلايدى.
كۇندە كورىپ جۇرگەن سوڭ قادىرى جوق,
تاۋلاردىڭ بيىكتىگى بايقالمايدى.
“باق باعالاي بىلگەننىڭ عانا باسىنا قونادى” دەگەندەي, سارى التىنمەن كيىنگەن ساق بابانىڭ, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن ات تۇياعىمەن دۇبىرلەتكەن تۇرك اتانىڭ رۋحى ورتامىزعا ورالىپ, ءبىر كىسىنىڭ باسىنا باق بولىپ قونعانىن بىلگەنىمىز, بارىمىزدى باعالاي بىلگەنىمىز دۇرىس. نازارباەۆتىڭ قادىر-قاسيەتىن قازاق ءالى تانىپ بولعان جوق. كۇندەردىڭ كۇنىندە مۇنداي ادامدى قازاق شارق ۇرىپ ىزدەيتىن بولادى. حالقىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن التىن باسىن وتقا دا, سۋعا دا سالىپ جۇرگەن ۇلىلاردى دا اياۋ كەرەك.
ەلباسى تۋعان حالقىن, سايىن دالاسىن جانىنداي سۇيەتىن كىسى. مۇنىسىن نۇرەكەڭ سوزىمەن دە, ىسىمەن دە, جۇرەگىن جارىپ شىققان اندەرىمەن دە, ولەڭدەرىمەن دە دالەلدەپ كەلەدى.
“جان شۋاعى” اتتى شاعىن جىر جيناعىندا ەلباسى ەڭ ىستىق سەزىمدەرىن, پەرزەنتتىك تىلەگىن تۋعان جەرىنە, حالقىنا ارنايدى:
تاۋەلسىزبىن! بار ما مۇڭ؟
تالەيلى بولسىن تالعامىم!
وركەنى ءوسسىن قازاقتىڭ, –
وسى – مەنىڭ ارمانىم!
كۇن تۇرعاندا تۇراتىن,
جۇرتى سايران قۇراتىن.
قالا بولسىن استانا –
وسى – مەنىڭ مۇراتىم!
و, اقوردا, اق شاتىر,
ۇلىسىما باق شاتىر.
باياندى بولسىن ازاتتىق –
وسى – مەنىڭ ماقساتىم!
حالقىم – مەنىڭ تىرەگىم,
قۇربان جانىم, جۇرەگىم!
اتىمىز وزسىن بايگەدە –
وسى – مەنىڭ تىلەگىم!
“پەرزەنت ءۇنى” دەيتىن ولەڭىندە حالقىنا بىلاي دەپ ىنتىماق تىلەيدى:
ۇلى توي كوپپەن كورگەن حالقىڭ ءۇشىن,
ەشقاشان اداستىرماس سالتىڭ ءۇشىن.
جاراتقان! قازاعىما ىنتىماق بەر,
تۇرعاندا مىنا زامان تارتىپ ءىشىن.
پاك جۇرەكتەن, اق تىلەكتەن شىققان سوزدەر.
ەلباسىنىڭ باتىرلىعىنا ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق شىعار, ەل ىشىندە ول كىسىنىڭ اقىندىعىنا ءشۇبا كەلتىرەتىندەردىڭ بار ەكەنىن بىلەمىز. جاستايىنان مەن جاقسى بىلەتىن ن.نازارباەۆ قايراتكەرلىگىنىڭ, كەمەڭگەرلىگىنىڭ ۇستىنە شىن اقىن. باتىرلار مەن اقىندار ەلىندە تۋىپ-وسكەن كىسىنىڭ اقىن بولماۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. دومبىرا تارتىپ, ءان سالاتىنى دا عاجاپ-اق. حالىق اندەرىنىڭ ءسوزىن تۇگەل جاتقا ايتاتىنىنا دا ۇنەمى تاڭقالامىن.
باسشىعا باعىنۋ بەرىسى قازاقتىڭ, ءارىسى ءيسى مۇسىلماننىڭ باستى قاعيدالارىنىڭ ءبىرى. قاسيەتتى قۇراندا بۇل تۋراسىندا: “ەي, يمان كەلتىرگەندەر, اللاعا باعىنىڭدار, ەلشىگە باعىنىڭدار جانە ارالارىڭىزدان بولعان باسشىعا بويۇسىنىڭدار”, – دەلىنگەن ەكەن. مۇحاممەد پايعامبار دا ءوزىنىڭ حاديسىندە ۇمبەتتەرىنە: “قارا ءناسىلدى قۇل باسشى بولسا دا باعىنىڭىزدار, قارسى شىقپاڭىزدار” دەپ وسيەت قالدىرعان ەكەن. سوندىقتان ەندىگى جەردە كىسىلىككە دە جىعىلىپ, قۇراننىڭ سوزىنە توقتاپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى سىرتىمىزدان عايباتتاۋدى قويىپ, ۇلتتىعىمىزدى ۇلىقتاپ, اباي ايتقانداي, كەمەل باسشىنىڭ ماڭايىنا توپتاسىپ, مەملەكەتتىك مۇددە جولىندا ءبىر جۇرەيىك.
“حالىق قالاسا حان تۇيەسىن سويادى” دەگەندەي, ەلباسى مارتەبەسىن بەكىتۋ شىن مانىندە دۇرىس شەشىم بولدى. حالىقتىڭ جۇرەگىنەن شىققان بۇل شەشىمدى مەن ۇلت بولىپ ۇيىسۋىمىزدىڭ, جۇرت بولىپ جۇمىلۋىمىزدىڭ, ىلگەرىلەۋىمىزدىڭ, ەل رەتىندە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىمىزدىڭ كورىنىسى دەپ قابىلدادىم.
ەندىگى جەردە ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاساق, ەڭ ادىمەن جاتپاي-تۇرماي كەلەشەكتى وتانشىلدىققا, تاۋەلسىزدىكتى سۇيۋگە ۇيرەتۋىمىز كەرەك. تاۋەلسىزدىكتىڭ تاريحى مەن تاعىلىمىن جاس ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن وتانىن, تۋعان ەلىن, وسكەن جەرىن مۇقاعاليشا سەزىنە ءبىلۋىمىز كەرەك:
ەڭ ءبىرىنشى باقىتىم – حالقىم مەنىڭ,
سوعان بەرەم ويىمنىڭ التىن كەنىن.
ول بار بولسا, مەن بارمىن,
قور بولمايمىن,
قىمباتىراق التىننان نارقىم مەنىڭ.
ال, ەكىنشى باقىتىم – ءتىلىم مەنىڭ,
تاس جۇرەكتى تىلىممەن تىلىمدەدىم.
كەي-كەيدە دۇنيەدەن تۇڭىلسەم دە,
قاسيەتتى تىلىمنەن تۇڭىلمەدىم.
باقىتىم بار ءۇشىنشى – وتان دەگەن,
قۇداي دەگەن كىم دەسە وتان دەر ەم!
...وتى سونگەن جالعاندا جان بارسىڭ با؟
ويلانباي-اق كەل-داعى وت ال مەنەن.
ءۇش بىردەي باقىتىم بار الاقاندا,
(مەنى مۇنداي باقىتتى جاراتار ما!)
ءۇش كۇن نۇرىن توگەدى اسپانىمنان,
اتىراۋ, التاي, ارقا, الاتاۋعا!!!
ءيا, مۇقاعالي اقىن ايتقانداي, قادىرمەندى ەلباسىنىڭ دا ءۇش بىردەي اسىلى, ءۇش بىردەي باقىتى, ءۇش بىردەي مۇراتى بار. ول – حالقى, ءتىلى, وتانى. بۇكىل ومىرىندە, ساياساتىندا وسى ۇلى ءۇش قاسيەتتى تۋ ەتىپ كەلەدى. تۋى جەلبىرەي بەرسىن!
مۇقاعالي اقىن كەمەلىنە تولتىرىپ, كەمەرىنەن اسىرىپ جىرلاعان ءۇش باقىتىمىزعا بۇگىندە ءتورتىنشى باقىت قوسىلىپ وتىر. ول حالقىمىزدىڭ ءوزى جان جۇرەگىنەن شىعارىپ, شىن ريزاشىلىعىمەن اتاپ وتىرعان – ەلباسى باقىتى. وسىلايشا كەزىندە دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن العان, وزىنە قاراتقان كوك تۇركتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى, تىكەلەي مۇراگەرى قازاقتىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەندەلىپ وتىر. ەندەشە, بارلىق يگىلىكتەردىڭ ۇزاعىنان بولعانىن تىلەيىك! باسىمىزدان باق تايماسىن!
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.