قازاقستاندى جارقىن بولاشاققا باستاپ بارادى
جاقىندا الماتىدا “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى “كەڭەستەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى ۇلتتىق كوشباسشى فەنومەنى: كەلبەتى جانە مازمۇنى” اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولدى. بۇل جيىنعا پارلامەنت پەن ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارى, باسقا دا بيلىك ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى, قازاقستاننىڭ, رەسەي مەن قىرعىزستاننىڭ عالىمدارى مەن ساراپشىلارى, ساياساتكەرلەر قاتىستى.
كوشباسشى ۇلاعاتى ءالى تولىق پايىمدالىپ بولعان جوق. وسى رەتتە ءماجىلىس دەپۋتاتى, ساياساتتانۋ دوكتورى كامال بۇرحانوۆ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىككە بارلىق قوعامدىق جۇيەلەردىڭ كۇيرەپ, ءبىر كەزدە ءبىرتۇتاس كسرو-نى قۇراعان رەسپۋبليكالارمەن بايلانىستىڭ ۇزىلگەن شاعىندا قادام باسقانىن ەسكە سالدى. مۇنىڭ ءبارى ەكونوميكا, قارجى, الەۋمەتتىك جانە ءوندىرىستىك سالالاردى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن شۇعىل رەفورمالار جاساۋدى تالاپ ەتتى. بىراق 1993 جىلعى ەلدىڭ ءبىرىنشى كونستيتۋتسياسى كەڭەستىك جۇيەنىڭ “سالقىنىنان” ارىلا الماعان, جارتىكەش ءارى سولقىلداقتاۋ بولىپ شىقتى. سول سەبەپتەن دە 1995 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ “قر پرەزيدەنتىنە جانە جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەر باسشىلارىنا ۋاقىتشا قوسىمشا وكىلەتتىكتەر بەرۋ تۋرالى” زاڭ نەگىزىندە زاڭ كۇشىنە يە 147 جارلىققا قول قويدى. وسىناۋ قۇجاتتار نارىقتىق ەكونوميكا مەن ساياسي جۇيەنىڭ نەگىزگى قۇقىقتىق ىرگەتاسىن قالىپتاستىرىپ, مەملەكەتتىڭ ودان ءارى دايەكتى دامۋىنا نەگىز سالدى. جىل اياعىنا قاراي العاشقى وڭ ناتيجەلەر ايدان انىق كورىندى. مىنە, بۇگىن, 15 جىل ۋاقىت وتكەندە قازاقستاننىڭ قازىرگى زاڭنامالىق اكتىلەرىنىڭ ەلەۋلى بولىگى 1995 جىلعى زاڭداردا ايقىندالعان قاعيداتتارعا نەگىزدەلۋى ءالى دە جالعاسۋدا.
وسىلايشا ەلىمىز ءۇشىن اسا كۇردەلى ۋاقىتتا قازاقستان باسشىسى تاريح پەن بولاشاق ۇرپاقتار الدىندا مەملەكەت تاعدىرى ءۇشىن ءوز موينىنا دەربەس جاۋاپكەرشىلىك الا ءبىلدى. مۇنداي قادامعا تەك شىن مانىسىندەگى ۇلت كوشباسشىسى قابىلەتتى بولاتىن. پرەزيدەنت جارلىقتارى اقشا-نەسيەلىك, الەۋمەتتىك جانە باسقا جۇيەلەردى رەفورمالاعان مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قۋاتتى سەرپىن بەردى.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي ءساتتى دامۋدى باي رەسۋرستار نەمەسە ءتيىمدى گەوساياسي جاعداي ەمەس, ناق وسى كوشباسشىلىق ۇلاعات قامتاماسىز ەتكەن. عالىمدار كۇشتى ساياساتكەردىڭ ۇلاعاتىن مادەنيەت پەن ءداستۇردى ساقتاۋداعى, الماعايىپ كەزدەگى قوعامدىق سانانى جاڭالاندىرىپ وزگەرتۋ جاۋاپكەرشىلىگىن وزىنە الا بىلۋدەگى ايقىنداۋشى فاكتور دەپ اتادى.
كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار قازاقستان مىسالىندا كوشباسشىلىق ۇلاعاتتىڭ قۇرامداس بولىكتەرىن جان-جاقتى وي ەلەگىنەن وتكىزدى. رەسەي عالىمى الەكسەي ۆلاسوۆتىڭ ويىنشا, “نازارباەۆ مودەلى” بارلىق بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەر ءوز جولىن تابۋدا بەتپە-بەت كەلگەن تاۋەكەلدەر مەن تاۋقىمەتتەرگە ءبىردەن-ءبىر دۇرىس جاۋاپ بولىپ تابىلادى. جاستارعا سەنىم ارتۋ, ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق تولەرانتتىلىق پەن تاتۋلىقتى ساقتاۋ, امبەباپ سارابدال ساياسات قازاقستان جولىنىڭ دۇرىستىعىن تانىتتى. پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولات بايقاداموۆتىڭ پىكىرىنشە, ەلباسى بويىنان ۇلتتىق كوشباسشىعا ءتان بارلىق قاسيەتتەر تابىلادى. ول جەكە باسىنىڭ ۇلگىسىمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىگى ءھام جەتەكشىلىك ءرولىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن كورسەتىپ بەرۋدە.
اعىلشىننىڭ تانىمال ساياساتكەرى مارگارەت تەتچەر قازاقستان پرەزيدەنتىنە: “تۇبىندە جەڭىس سىزدىكى بولادى” دەگەن ەكەن. وسى ءاۋليەدەي سوزدەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىق ۇلاعاتى مەن پرەزيدەنتتىك مۇراسىن نەعۇرلىم ايقىن سيپاتتايدى. بۇعان ءبۇگىنگى قازاقستاننىڭ جارقىن ءومىرى ايعاق.
قورعانبەك امانجول.