ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋ قارقىنى بايقالادى

كۇن تارتىبىندەگى العاشقى ماسەلە بويىنشا قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ ۇكىمەتتىڭ جانە جوعارى اۋديتورلىق پالاتاسىنىڭ 2024 جىلعا ارنالعان رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەبىن ۇسىنىپ, بايانداما جاسادى. قارجى ءمينيسترى الدىن الا مالىمەتتەر بويىنشا ءىجو-ءنىڭ ناقتى ءوسىمى 4,8%-عا جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. ال بيۋدجەت تۇسىمدەرى 98% ورىندالىپ, شامامەن 20 ترلن تەڭگەگە ارتقان. شىعىستاردىڭ كولەمى – 23,5 ترلن تەڭگە.

– وسىلايشا, بيۋدجەت تاپشىلىعى 3,6 ترلن تەڭگەگە نەمەسە ءىجو-گە شاققاندا 2,7%-عا تەڭ بولدى. ينفلياتسيا 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 9,8%-دان 8,6%-عا دەيىن تومەندەدى. تۇتاستاي العاندا, ۇكىمەت بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەمەنى ورىندادى, ونىڭ ىشىندە وڭىرلەردى قولداۋعا 7,1 ترلن تەڭگە, الەۋمەتتىك سالاعا 8,8 ترلن تەڭگە باعىتتالدى, – دەدى م.تاكيەۆ.

جالپى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىسى بويىنشا جىلدىق جوسپار 97,2% ورىندالىپ, بيۋدجەتكە 19,6 ترلن تەڭگە تۇسكەن. دەگەنمەن ءوندىرۋ, شىعارۋ جانە جەتكىزۋ كولەمدەرىنىڭ تومەندەۋى, سونداي-اق گەوساياسي تۇراقسىزدىقتان تۋىنداعان لوگيس­تيكالىق شىعىنداردىڭ ۇلعايۋى سالدارىنان 188 ءىرى كاسىپورىن بويىنشا تۇسىمدەردىڭ 1,4 ترلن تەڭگەگە تومەندەۋى تىركەلىپتى.

سونداي-اق قارجى ءمينيسترى ەكىنشى ماڭىزدى فاكتور رەتىندە بيۋدجەتتەن قوسىلعان قۇن سالىعىن (ققس) قايتارۋ­دىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءوسىمى تىركەل­گەنىن جەتكىزدى. وتكەن جىلى بۇل سوما 1,2 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بىلتىرعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا بۇل ءۇش ەسەگە كوپ (430 ملرد تەڭگە). سونىمەن قاتار بيىلعى العاشقى بەس ايدا 673 ملرد تەڭگە قايتارىلدى جانە جىل سوڭىنا قاراي بىلتىرعى جىلمەن ۇقساس كورسەتكىش تىركەلەدى دەپ بولجانىپ وتىر.

ەسەپتى كەزەڭدە بيۋدجەتتىك شىعىستار 98% ورىندالىپ, 23,6 ترلن تەڭگە بولعان. ال 526 ملرد تەڭگە يگەرىلمەي قالعان, ونىڭ 12 ملرد تەڭگەسى – ۇكىمەتتىڭ رەزەرۆتىك قورىنان بولىنبەي قالعان سوما.

– وسىعان قاراماستان ءبىر جىلدا الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى باسىمدىققا يە باعىتتارعا قارجىلاندىرۋ جاسالدى. اتاپ ايتقاندا, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم پەداگوگتەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 93,8 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇعان قوسا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنان 4 557 وتباسى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلدى. ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ شەڭبەرىندە 3 412,2 شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋ جەلىلەرى سالىندى جانە جاڭعىرتىلدى. سونداي-اق 90,1 شاقىرىم جىلۋ جەلىلەرى جوندەلدى, – دەدى قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ.

2024 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن قورىتىندىلاي كەلە, ەلىمىزدىڭ باس ەسەپشىسى ۇكىمەت ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ, بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەمەنى ورىنداعانىن جانە ورنىقتى دامۋ باعىتىن ساقتاپ قالعانىن سەنىممەن ايتۋعا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.

ال جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ وسى ماسەلەگە قاتىستى قوسىمشا بايانداما جاساپ, 2024 جىلى كىرىستەر بويىنشا بولجام باستاپقىدا بەكىتىلگەن جوسپاردان 2 ترلن تەڭگەگە تومەندەتىلگەنىن ايتتى.

– بىلتىر ساۋىردە مەملەكەتتىك جوس­پارلاۋ جۇيەسى جاڭارتىلدى. الايدا ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار دامۋ جوسپارىن ۋاقتىلى بەيىمدەي المادى. سالدارىنان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دامۋ جوسپارىنىڭ 7 نەگىزگى ۇلتتىق ينديكاتورىنا جانە 20 نىسانالى ينديكاتورىنا قول جەتكىزىلمەدى. وتكەن جىلعى كىرىس بويىنشا بولجام باستاپقىدا بەكىتىلگەن جوسپاردان 2 ترلن تەڭگەگە تومەندەتىلدى. بىراق ناقتىلانعان جوسپار دا 609 ملرد تەڭگەگە ورىندالماعان, – دەدى ءا.سمايىلوۆ ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا.

وتكەن جىلى ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت كوميتەتى 360 اۋديتورلىق ءىس-شارا جۇر­گىزىپ, وندا انىقتالعان قارجىلىق بۇزۋ­شىلىقتاردىڭ جالپى سوماسى 81 ملرد تەڭگەنى قۇراعان.

جوعارى اۋديتورلىق پالاتا 214 نىساندا شامامەن 11 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن 27 اۋديتورلىق ءىس-شارا جۇرگىزگەن, سونداي-اق 10 مىڭنان اسا راسىمدىك بۇزۋشىلىقتار انىقتالىپتى.

قوس باياندامادان كەيىنگى سۇراق-جاۋاپ بولىمىندە دەپۋتاتتار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىنا قاتىستى ءبىراز تۇيتكىلدى ماسەلەنى كوتەردى. «Amanat» فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ەلنۇر بەيسەنباەۆ بىلتىرعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىندا جۇيەلى پروبلەمالار مەن كەمشىلىكتەردىڭ از ەمەس ەكەنىن ايتىپ ءوتتى.

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتاڭ ەسكەر­تۋىنە قاراماستان, بىلتىر بيۋدجەتتى تولتىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان 5,6 ترلن تەڭگە الىن­سا, بيىل تاعى دا 5,3 ترلن تەڭگە جاراتى­لادى. ياعني بىلتىرعى بيۋدجەتتىڭ 25%-ى, بيىلعى بيۋدجەتتىڭ 23%-ى ۇلتتىق قور ەسەبى­نەن تولتىرىلماق, – دەدى ە.بەيسەنباەۆ.

ال بيۋدجەتتىڭ يگەرىلۋ تۋرالى ەسەبىن بەكىتۋدى داۋىسقا سالعاندا وتىرىسقا قاتىس­قان 91 دەپۋتاتتىڭ 72-ءسى جاقتاسا, 17 دەپۋتات قارسى بولدى, ەكەۋى قالىس قالىپ, قاۋلى جوباسى باسىم داۋىسپەن قابىلداندى.

ال تالقىلانعان باستى تاقىرىپتى قورىتىندىلاعان ەرلان قوشانوۆ تالقىلاۋ كەزىندە بايىپتى سىن دا, ۇتىمدى ۇسىنىس دا كوپ ايتىلعانىن اتاپ ءوتتى.

– مۇنى بۇگىنگى داۋىس بەرۋدىڭ ناتيجەسى دە كورسەتتى. ۇكىمەت ءوز جۇمىسىندا ولارعا باسا نازار اۋدارۋعا ءتيىس. بۇرىن بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىنە قاتىستى ءبىراز سۇراق تۋىندايتىن. بيىل, وكىنىشكە قاراي, بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن جوسپارلاۋ مەن ورىنداۋدا كەتكەن كەمشىلىكتەرگە بايلانىستى ماسەلەلەر ورىن الىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان ۇلتتىق قوردان قاراجات الۋ مەن سىرتتان قارىز الۋ كولەمى ارتىپ كەلەدى. دەپۋتاتتاردىڭ بۇل الاڭداۋشىلىعى ورىندى دەپ سانايمىن. ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار وسى ماسەلە بويىنشا قورىتىندى جاساۋلارى كەرەك, – دەدى ە.قوشانوۆ.

سونداي-اق پالاتا سپيكەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جاڭا بيۋدجەت كودەكسى ازىرلەنگەنىن دە ايتتى. وندا بۇرىننان كەلە جاتقان تۇيتكىلدەردىڭ دەنى ەسكەرىلگەن. جالپى, ە.قوشانوۆ جاڭا بيۋدجەت كودەكسى مەملەكەتتىك قارجى جۇيەسىن تولىعىمەن قايتا جاڭعىرتىپ, ۇكىمەتتىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا ءتيىس ەكەنىنە توقتالدى.

ال كوتەرىلگەن ماسەلەلەر جاڭا سالىق كودەكسىن قابىلداۋدىڭ وزەكتىلىگىن تاعى دا كورسەتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ءماجىلىس توراعاسى بيىل جاعىمدى وزگەرىس­تەر بار ەكەنىن ايتتى.

– ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋ قارقىنى بىرتىندەپ ۇدەپ كەلە جاتقانى بايقالادى. كەيىنگى بەس ايدا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 6 پايىزدى قۇرادى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ ءوسىمى – 18 پا­يىز. بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەمە تولىق كولەمدە ورىندالىپ جاتىر. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەكونوميكانى دامىتۋ جانە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جونىندەگى ناقتى تاپسىرمالارىنىڭ ناتيجە بەرىپ جاتقانىن كورسەتەدى. ەندىگى كەزەكتە وسى قارقىندى بيۋدجەت كىرىسىنىڭ ناقتى وسىمىنە ۇلاستىرىپ, ينفلياتسيا مەن باعانى تومەندەتۋگە وڭ ىقپال ەتۋىنە باعىتتاۋىمىز قاجەت, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ەرلان جاقان ۇلى.

ءماجىلىس 2024 جىلعى 12 جەلتوقسان­دا استانادا جاسالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى اراسىنداعى قارىز تۋرالى كەلىسىمدى (قازاقستاننىڭ ينكليۋزيۆتى ەكونوميكاسى ءۇشىن جەدەلدەتىلگەن تسيفرلاندىرۋ جوباسى) راتيفيكاتسيالادى. جوبا ناتيجەسىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 1 123 اۋىلدىڭ 2,3 ميلليونعا جۋىق تۇرعىنى (550 مىڭ ءۇي شارۋاشىلىعى) جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتكە قول جەتكىزە الادى. بۇل – تۇراقتى ءارى قاۋىپسىز تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىلەر تەحنولوگياسى.

سونداي-اق دەپۋتاتتار «قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا), تەرروريزمدى قارجىلان­دىرۋعا جانە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتۋدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭدى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى. تۇزەتۋلەر سالالىق زاڭنامانى اقشانى جىلىستاتۋعا قارسى كۇرەستىڭ قارجى شارالارىن ازىرلەۋ توبى (فاتف) ۇسىنىمدارىنا سايكەس كەلتىرۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن. زاڭ ارقىلى قارجىلىق مونيتورينگتىڭ جاڭا سۋبەكتىلەرى ەنگىزىلەدى.

جالپى وتىرىس بارىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورنىقتى دامۋى سالاسىنداعى ۇلتتىق ماقساتتار مەن مىندەتتەردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن مونيتورينگىلەۋ جونىندەگى پارلامەنتتىك كوميسسيانىڭ جاڭارتىلعان قۇرامىن بەكىتتى. ونىڭ قۇرامىنا بۇرىنعى دەپۋتاتتار اسقار سادىقوۆ پەن گاۋھار تاناشەۆانىڭ ورنىنا سەرىك ەرۋباەۆ پەن يرينا سميرنوۆا كىردى.