تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جۇيەسىندە جاڭا بەتبۇرىس جاساعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ءبىرى – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى. اتالعان وقۋ ورنى از ۋاقىتتا ءبىراز بەلەستى باعىندىردى. ۋنيۆەرسيتەت ساپالى ءبىلىم مەن وزىق عىلىمي زەرتتەۋلەرگە باسىمدىق بەرەدى. جاقىندا وسى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ پرەزيدەنتى ۋاكار احمەت مىرزامەن كەزدەسىپ, اتالعان ءبىلىم ورداسىنىڭ دامۋ ستراتەگياسى, عىلىمي الەۋەتى مەن ەل بولاشاعىنا قوسار ۇلەسى تۋرالى اڭگىمەلەستىك.
– نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە ءسىز باسشىلىق قىزمەتكە كەلگەننەن بەرگى وزگەرىستەرگە توقتالساڭىز؟
– بۇل قىزمەتكە بىلتىر ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا كىرىستىم. بۇعان دەيىن التى جىلعا جۋىق ابۋ-دابي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنتى بولدىم. وسى ارالىقتا ابۋ-دابي ۋنيۆەرسيتەتىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەردىم. ويلانا كەلىپ, اتالعان ءبىلىم ورداسىن دامىتۋدى باسقا تۇلعاعا تاپسىرۋدى ءجون كوردىم. بيىل اتالعان وقۋ ورنى الەمدەگى ۇزدىك 200 ۋنيۆەرسيتەت قاتارىنا ەندى. سودان كەيىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى مۇمكىندىك بار ەكەنىن بايقاپ, قۇلشىنىس تانىتتىم. مۇندا جۇمىس ىستەۋ – ماعان ۇلكەن مارتەبە ەكەنىن تۇسىنەمىن.
دەگەنمەن الدىمىزدا اتقاراتىن جۇمىس تا جەتەرلىك. كەز كەلگەن باسشىلىق لاۋازىم جاڭا ورتاعا سونى كوزقاراس پەن تىڭ شەشىم الا كەلەتىنى انىق. وسى وقۋ ورنىنداعى باستى ميسسيامىز – قازاقستان بولاشاعىنا اسەر ەتە الاتىن بىلىكتى تۇلەكتەر دايارلاۋ. بۇل ماقسات بىلىممەن عانا ەمەس, عىلىممەن جۇزەگە اسادى. ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەر ناقتى عىلىمي باعىتتاردى دامىتىپ قانا قويماي, ەكونوميكا مەن قوعامعا دا ءوز پايداسىن تيگىزەدى. بۇل – پاتەنتتەر, زياتكەرلىك مەنشىكتەر, ستارتاپتار, سونداي-اق ءوندىرىس پەن مەملەكەتتىك سەكتورلارمەن ارىپتەستىك.
بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەت كامپۋسىنىڭ ەسىگى جالپى حالىققا اشىق. وقۋ ورنىنىڭ اۋلاسىندا قالا تۇرعىندارى بالالارىمەن بىرگە ەمىن-ەركىن سەرۋەندەيدى. قىس مەزگىلىندە سىرعاناق پەن مۇز ايدىنىن جاسادىق. ونىڭ قىزىعىن بالالار كوردى. سونداي-اق ءتۇرلى مادەني ءىس-شارالار ۇيىمداستىردىق. كونتسەرتتەر مەن بي جارىستارىن دا وتكىزدىك.
قازىر ۋنيۆەرسيتەتتە قۇرىلىمدىق وزگەرىس ءجۇرىپ جاتىر. مىسالى, IT جۇيەسىن جاڭارتىپ, تسيفرلىق ترانسفورماتسيانى قولدايتىن نەگىز قالاندى. اۆتوماتتاندىرۋ مەن قىزمەتتەردى وڭتايلاندىرۋعا ينۆەستيتسيا سالدىق. بۇل ۇدەرىستىڭ دەنى جاساندى ينتەللەكت ارقىلى جۇزەگە اسادى. عىلىمي باعىتتا وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردى قولدايتىن قۇرىلىم جاڭاردى. جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ دەنى – ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر مەن باسقا جوعارى وقۋ ورنىندا وقيتىن ءبىلىم الۋشىلار. ولارعا قىسقا مەرزىمدە عىلىممەن اينالىسۋ – سىني ويلاۋ, ماسەلەنى شەشۋ, توپپەن جۇمىس ىستەۋ سياقتى داعدىلاردى ۇعىندىرادى.
سونداي-اق جاھاندىق رەيتينگتەگى دارەجەمىزدى جوعارىلاتۋعا كۇش سالىپ جاتىرمىز. ون بەس جىلعا جۋىق تاريحى بار وقۋ ورنى ءۇشىن «Times Higher Education» رەيتينگىندە 500–600 ارالىعىندا بولۋ – جاقسى كورسەتكىش. بىراق ءبىز الداعى 4–5 جىلدا ۇزدىك 300 ۋنيۆەرسيتەت قاتارىنا كىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. وسى ماقساتتا جوعارى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە, الەمدىك دەڭگەيدە ءبىلىم بەرۋگە, سەرىكتەستىك پەن بەدەل قالىپتاستىرۋ سەكىلدى ستراتەگيالىق باعىتتارعا نازار اۋدارامىز. ۇلتتىق باسىمدىقتارعا سايكەس كەلەتىن دەرەكتەر عىلىمى, جاساندى ينتەللەكت, اۆتوماتتاندىرۋ جانە تسيفرلاندىرۋ سەكىلدى سالالارعا, شامامىزدىڭ كەلگەنىنشە ينۆەستيتسيا سالدىق. ءبىزدىڭ اقىلدى جۇيەلەر مەن جاساندى ينتەللەكت ينستيتۋتى (ISSAI) ۇكىمەتپەن تىعىز جۇمىس ىستەيدى. ماڭىزدى جەتىستىگىمىزدىڭ ءبىرى – «KazLLM» اتتى قازاق تىلىندەگى العاشقى اۋقىمدى تىلدىك مودەل. بۇل مودەل قازاق, ورىس جانە تۇرىك تىلدەرىندە «ChatGPT»-دەن دە وزىق ناتيجە كورسەتىپ وتىر. ءبىز مۇنى ماقتانىشپەن ايتامىز.
– بۇل قىزمەتكە كەلگەنگە دەيىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى تۋرالى بىلەتىن بە ەدىڭىز؟
– ءيا. الايدا مەنى نولدەن باستاپ الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋعا دەگەن ۇمتىلىس قاتتى ءتانتى ەتتى. مەن بۇل ۋنيۆەرسيتەت تۋرالى اقپاراتتاردى وقىدىم. سونداي-اق ابۋ-دابي ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەگەن جىلدارى وسى جوعارى وقۋ ورنى دەكاندارى مەن وقىتۋشىلارىن قابىلداعانىم ەسىمدە. شىندىعىندا, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى وكسفورد نەمەسە MIT سياقتى بولۋعا ۇمتىلعان جوق. ونىڭ ورنىنا, ول وقىتۋ, زەرتتەۋ جانە يننوۆاتسيا سالالارىندا الەمدىك ستاندارتتارعا ساي بولۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى ماڭىزدىلىعىن ساقتاي الادى. ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەرىمىز ەڭ دارىندى, ماقساتشىل جانە كرەاتيۆتى جاستار ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن. مۇنداعى ستۋدەنتتىك ءومىر قازانداي بۇرق-سارق قايناپ جاتادى. كاسىپكەرلىكتەن باستاپ, حيرۋرگيالىق داعدىلارعا دەيىن قامتيتىن 120-دان استام كلۋب بەن قوعام جۇمىس ىستەپ تۇر.
– بۇگىندە NU-دىڭ قابىلداۋ تالابى قالاي وزگەردى, قانداي جاڭالىق قولعا الىندى؟
– ۋنيۆەرسيتەتتەر جاڭاشا وزگەرىستەر ارقىلى عانا باسەكەلەستىككە توتەپ بەرەدى. قىتايلىق ءبىر فيلوسوف: «اعىنمەن تەك ءولى بالىق قانا جۇزە بەرەدى» دەپ ايتقان ەكەن. ءبىز ۇكىمەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋدىڭ ايتارلىقتاي ارتۋىن كۇتىپ وتىرمايمىز. سوندىقتان شىعارماشىلىق تۇرعىدان ارەكەت ەتۋگە كىرىستىك. ونەركاسىپپەن سەرىكتەستىك ورناتىپ, دەمەۋشىلەر تارتۋ جانە باسقا دا تابىس كوزىن ىزدەۋىمىز قاجەت ەكەنىن تۇسىندىك. «IELTS» تالاپتارىن قايتا قاراپ, اقىلى نەگىزدە وقۋعا تۇسەتىن تالاپكەردى دە تارتۋ ءۇشىن قابىلداۋ ۇدەرىسىن وڭتايلاندىردىق. سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك جانە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءوز گرانتتارىنا تۇسەتىن تالاپكەرلەر دە بار. بۇعان تالاپكەرلەر وقۋ ورنىنا قابىلەتىنە قاراي قابىلدانادى. دەگەنمەن تالاپكەرلەر تاراپىنان ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسۋگە قىزىعۋشىلىق وتە جوعارى. بيىل ءبىز ولاردان رەكوردتىق 10 000 ءوتىنىش الدىق.
– جوعارى وقۋ ورنىندا قانداي جاڭا عىلىمي جوبالار قولعا الىندى, ولاردىڭ قايسىسى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي بولدى دەپ ويلايسىز؟
– زەرتتەۋ – ءبىزدىڭ نەگىزگى باعىتىمىز. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى زەرتتەۋگە باعىتتالعان جوعارى وقۋ ورنى رەتىندە عىلىمي ىزدەنىستى باستى نازاردا ۇستايدى. ءبىز زەرتتەۋلەردى ىشكى جاعىنان نازارباەۆ قورى ارقىلى قارجىلاندىرامىز. سونىمەن بىرگە ءارتۇرلى مينيسترلىكتەردىڭ ۇلتتىق گرانتتارى مەن حالىقارالىق گرانتتارعا قاتىسۋ ارقىلى قارجى تارتامىز. بۇعان مىسال رەتىندە «ەو Horizon» باعدارلاماسى, دۇنيەجۇزىلىك بانك جانە باسقالاردى ايتۋعا بولادى. جاقىندا «Roche» كومپانياسىمەن سەرىكتەستىك ورناتىپ, مەديتسينا مەكتەبىمىزدە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىرمىز. سونداي-اق «TotalEnergies» كومپانياسىمەن ەنەرگيانى ساقتاۋ جانە جاڭا ماتەريالدار بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەرگە ينۆەستيتسيا تارتتىق. ءبىزدىڭ باستى عىلىمي باعىتتارىمىز – اقىلدى جۇيەلەر, اۆتوماتتاندىرۋ, دەنساۋلىق پەن ءال-اۋقات, باسەكەگە قابىلەتتىلىك, تاۋ-كەن ءىسى, مۇناي-حيميا سالاسى جانە ماتەريالتانۋداعى يننوۆاتسيالار.
– ەلىمىزدەگى ۇلتتىق كومپانيالار نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنە ينۆەستيتسيا سالۋعا نيەت ءبىلدىردى مە؟
– وكىنىشكە قاراي, ءبىز قالاعان دەڭگەيدە ەمەس. مىسالى, ۇلىبريتانيادا ونەركاسىپ پەن ۋنيۆەرسيتەت اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جاقسى جولعا قويىلعان. «Rolls-Royce» پەن «BMW» سياقتى كومپانيالار زەرتتەۋلەر مەن PhD باعدارلامالارىن قارجىلاندىرادى. ءبىز دە وسىنداي مودەلدەردى قازاقستاندا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. وسى ماقساتتا ءبىز يندۋستريا جانە دامۋ جونىندەگى پرورەكتور جاڭا لاۋازىمىن ەنگىزدىك. وعان ۇكىمەتپەن جانە بيزنەستىڭ ءتۇرلى سالالارىمەن ۇلتتىق باسىمدىقتارعا ساي ارىپتەستىك ورناتۋ مەن سوعان سايكەس ينۆەستيتسيا تارتۋ مىندەتىن جۇكتەپ وتىرمىز.
– ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتىك ستارتاپتار مەن يننوۆاتسياعا قانشالىقتى قولداۋ كورسەتەدى؟
– ءبىز 500-دەن استام ستارتاپتى قولدادىق. ولاردىڭ كوپشىلىگى ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار تاراپىنان قۇرىلعان. ستۋدەنتتەرگە كاسىپكەرلىك ويلاۋ داعدىسىن ەرتە باستان قالىپتاستىرامىز. باكالاۆريات باعدارلامالارىندا كاسىپكەرلىك بويىنشا مىندەتتى كۋرستار ەنگىزىلگەن. سونىمەن قاتار ينفراقۇرىلىمعا دا ينۆەستيتسيا سالدىق. وسى سالاداعى ەكوجۇيەمىزدى كەڭەيتۋ ماقساتىندا بيزنەستىڭ قاتىسۋىمەن جانە سەرىكتەستەر قولداۋىمەن «Astana Business Campus» اتتى ءىرى كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىن باستادىق.
سونداي-اق وقۋ ورنىندا تەحنوپارك جۇمىس ىستەيدى. وندا كوپتەگەن ستارتاپ, ونىڭ ىشىندە NU تۇلەكتەرى اشقان جوبالار ورنالاسقان. «Fab Lab» زەرتحاناسىندا ستۋدەنتتەر مەن زەرتتەۋشىلەر ءوز قۇرىلعىلارى مەن پروتوتيپتەرىن ازىرلەي الادى. «Astana Business Campus Incubation Program», «Quick Start Acceleration Program» جانە «Go Abroad» سياقتى باستامالار ارقىلى ستۋدەنتتەر تالىمگەرلىك, ينۆەستيتسياعا دايىندىق جانە حالىقارالىق تاجىريبە الادى. بۇعان قوسا, ءبىز ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «StartX» باعدارلاماسىنا قاتىسىپ, تەرەڭ تەحنولوگيالارعا باعىتتالعان ستارتاپتارعا ارنالعان «Founders Schoo l» باعدارلاماسىن ىسكە قوسىپ جاتىرمىز.
– شەتەلدىك پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىن تارتۋ ەل عىلىمىنىڭ دامۋىنا قالاي اسەر ەتتى؟
– نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى العاش قۇرىلعان جىلى وقىتۋشىلار قۇرامى شامامەن 90%-ى شەتەلدىك ماماندار بولعان. بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىلىم مەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقاردى. ۋاقىت وتە كەلە ءبىز ۇزدىك شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ PhD باعدارلاماسىن اياقتاعان قازاقستاندىق تۇلەكتەردى جۇمىسقا تارتا وتىرىپ, وتاندىق وقىتۋشىلاردىڭ ۇلەسىن ۇدايى ارتتىرىپ وتىرمىز. قازىر قازاقستاندىق وقىتۋشىلار ۋنيۆەرسيتەتتەگى اكادەميالىق قۇرامىنىڭ 33%-ىن قۇرايدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – 2030 جىلعا دەيىن بۇل كورسەتكىشتى 40%-عا جەتكىزۋ.
– ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان جوعارى وقۋ ورنى وزگە قازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ۇلگى بولا الا ما؟
– ۋنيۆەرسيتەتىمىز قازىردىڭ وزىندە تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل ايماق بويىنشا ۇلگىگە اينالدى. مىسالى, وزبەكستانداعى جاڭا ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورنى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مودەلىنە نەگىزدەلىپ قۇرىلعان. ءبىز قازاقستانداعى جوعارى ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا بەلسەندى تۇردە اتسالىسىپ كەلەمىز. بۇل باعىتتا ينفراقۇرىلىمىمىزدى ءبولىسۋ, باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىن زەرتتەۋ جوبالارىمىزعا تارتۋ, سونداي-اق جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى كوشباسشىلاردى دايارلايتىن «Deans School» باعدارلاماسى ارقىلى كاسىبي دامۋعا قولداۋ كورسەتۋ سياقتى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ءبىزدىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىمىز كوپتىلدى ءبىلىم بەرۋ جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋ كوشباسشىلىعى سالالارىندا باعدارلامالار ۇسىنادى. كوپتەگەن تۇلەگىمىز ەلىمىزدەگى باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىندا باسشىلىق قىزمەت اتقارىپ وتىر. سونىمەن بىرگە مەديتسينا مەكتەبى ارقىلى جاڭا باكالاۆريات باعدارلاماسىن وسى ەلدەگى بەس جوعارى وقۋ ورنىنا ۇسىندىق.
– الداعى ستراتەگيالىق باسىمدىقتارعا توقتالا كەتسەڭىز.
– ءبىز ستراتەگيامىزدى ءۇش نەگىزگى باعىتقا نەگىزدەدىك. ولار: ساپالى ءبىلىم, ناتيجەلى زەرتتەۋ جانە قوعامعا ۇلەس قوسۋ. ءبىز جۇمىسىمىزدىڭ دەڭگەيىن تۇلەكتەردىڭ ناتيجەلەرىمەن ولشەيمىز. قازىر تۇلەكتەردىڭ 98–99%-ى وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن ءبىر جىل ىشىندە جۇمىسقا ورنالاسادى. سونداي-اق كەيبىرەۋى وقۋىن ودان ءارى جالعاستىرادى. بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەت پانارالىق باعدارلامالاردى كەڭەيتۋدى قولعا الدى. مىسالى, ينجەنەريا سالاسىنداعى ستۋدەنتتەر كاسىپكەرلىك پەن كوشباسشىلىق قابىلەتتەرگە دە يە بولۋعا ءتيىس. ال گۋمانيتارلىق ماماندىقتاردا وقيتىن ستۋدەنتتەر دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەۋدى جانە جاساندى ينتەللەكت نەگىزدەرىن مەڭگەرۋى قاجەت. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى – ازيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى اليانسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى. قازىر ەندى ۇلىبريتانيانىڭ «QAA» اككرەديتاتسياسىن الۋعا دايىندالىپ جاتىرمىز.
– وقۋ ورنىندا ستۋدەنتتەر قازاق تىلىندە ءبىلىم الا ما؟
– ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ شامامەن 97%-ى – قازاقستاندىقتار, كوبى قازاق تىلىندە سويلەيدى. اعىلشىن ءتىلى نەگىزگى وقۋ ءتىلى بولعانىمەن, ءبىرىنشى كۋرستا ستۋدەنتتەرگە جازۋ ورتالىعى مەن «Foundation» باعدارلاماسى ارقىلى ايتارلىقتاي قولداۋ كورسەتىلەدى. بارلىق ستۋدەنت قازاق ءتىلى ءپانىن وقيدى. ال «Executive MBA» سياقتى كاسىبي باعدارلامالاردا ستۋدەنتتەردىڭ قاجەتتىلىگىنە قاراي كوپتىلدى نۇسقالار ۇسىنىلادى.
– جاساندى ينتەللەكت, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جانە بيوتەحنولوگيا سالاسىنا قانداي جاڭا باعدارلاما قوسىلادى؟
– اكادەميالىق باعدارلامالارىمىزدى ۇنەمى سۇرانىسقا ساي جاڭارتىپ وتىرامىز. سونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلىككە ارنالعان جاڭا باكالاۆريات باعدارلاماسى, ديپلوماتيا جانە دامۋ سالاسىنداعى ماگيستراتۋرا, سونداي-اق ونەركاسىپ ماماندارىنا ارنالعان قولدانبالى جاساندى ينتەللەكت بويىنشا ماگيسترلىك باعدارلاما ىسكە قوسىلدى. قازىرگى تاڭداعى ەڭ ۇلكەن باعدارلامامىز – كومپيۋتەرلىك عىلىم. سونىمەن قاتار ماشينالىق وقىتۋ, كيبەرقاۋىپسىزدىك, سونداي-اق فيزيكا + جي نەمەسە بيولوگيا + كاسىپكەرلىك سياقتى پانارالىق باعىتتاردا جاڭا باعدارلامالار قوسىلادى.
ءبىزدىڭ جاڭا 5+1 مەديتسينا باعدارلامامىز (5 جىل + رەزيدەنتۋرا) باسقا ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن دە بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن بىرگە PhD ستۋدەنتتەرىنىڭ سانىن ەكى ەسەگە ارتتىرىپ, DBA, قوعامدىق ساياسات دوكتورى جانە ءبىلىم بەرۋ دوكتورى سياقتى كاسىبي دوكتورانتۋرا باعدارلامالارىن ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. مەنىڭ ەندىگى ماقساتىم – ستۋدەنتتەرمەن, وقىتۋشىلارمەن, قىزمەتكەرلەرمەن جانە سەرىكتەستەرمەن بىرلەسىپ, وسى نەگىزدى دامىتىپ, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن قازاقستانعا قالتقىسىز قىزمەت ەتەتىن, وسى ەلدىڭ وركەندەۋىنە ناقتى ۇلەس قوساتىن جەتەكشى ءبىلىم ورداسىنا اينالدىرۋ.
اڭگىمەلەسكەن –
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»