«قۇلاقتان كىرىپ, بويدى الار»

ساپاردىڭ باستى ماق­ساتى – اقىننىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, شەتتە تۋىپ ەلگە ورالعان مادەنيەت-ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ باسىن قوسىپ ەلىمىزدىڭ شاعىن قالا, اۋداندارىندا حالىقتى اباي اندەرىمەن سۋسىنداتىپ, تەگىن كونتسەرت بەرۋ, اقىن شىعارمالارىن جۇرتشىلىققا تانىتۋ, ناسيحاتتاۋ, جاستاردىڭ ءسوز ونەرىنە, ۇلتتىق رۋحانياتقا ىقىلاسىن ارتتىرۋ. اقىننىڭ عيبراتتى عۇمىرى مەن شىنايى شىعارماشىلىعىن ۇلت بولىپ بىرلەسۋىمىزگە, ەل بولىپ دامۋىمىزعا جول اشاتىن قاستەرلى قۇندىلىققا اينالدىرۋعا ۇلەس قوسۋ بولاتىن.

قالاعا كىرە سالا قازاقى سالتپەن دامنەن اۋىز ءتيىپ, قاتارلاسا ورنالاسقان قالا­نىڭ ورتالىق كىتاپحاناسى مەن مادەنيەت ۇيىنە كەلدىك. الدىمەن ستەپنوگورسك قالالىق كىتاپحاناسىنىڭ جەتىستىكتەرىمەن تانىستىق. كىتاپحانا قىزمەت­كەرلەرى زامان كوشىنەن قالماي, جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋدە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىپتى, ءتىپتى, رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردا جۇلدەلى ورىندار دا العان. ياعني جي-ءدى قولدانا وتىرىپ, قازاق جا­زۋشىلارىنا جان ءبىتىرىپ, شىعار­مالارىن وزدەرى تانىستىرىپ شىعۋىنا, كەرەك دەسەڭىز, ءا.قاستەەۆتىڭ ايگىلى ماقتا جيناۋ, تۇركسىب تەمىرجولىن سالۋ سىندى سۋرەتتەرىن «تىرىلەي كورۋ» مۇمكىندىكتەرىن ۇسىنىپ وتىرعانى تامساندىردى. كەزدەسۋگە كەلگەن ستەپنوگورسك قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاناسىل سابىر ۇلى استانادان اتباسىن بۇرىپ كەلگەن جۋرناليست جارقىنبەك ءجۇمادىل ۇلى باستاعان مارتەبەلى مەيماندارعا العىسىن بىلدىرە وتىرىپ, بۇگىنگى باسقوسۋدىڭ ءمان-ماعىناسىنا توقتالدى.

«اباي مۇراسى – قازاقتىڭ ەڭ قاسيەتتى, تەڭدەسى جوق التىن قازىناسى. جىلدار وتكەن سايىن حالقىمىز عۇلاما اقىننىڭ رۋحاني دۇنيەسىنە تەرەڭ بويلاپ, ونىڭ ۇلىلىعىنىڭ تىڭ قىرلارىن اشىپ, جاڭا سىرلارىنا قانىعا تۇسۋدە. ابايدىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويى – تەك ءبىر اقىننىڭ جىلدىعى ەمەس, ول بۇكىل قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسىن قايتا باعالاپ, ونىڭ تەرەڭ فيلوسوفياسىن بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان تۇسىنۋگە ەرەكشە مۇمكىندىك. ابايدىڭ عۇمىرى وتكەندى ەسكە الۋ عانا ەمەس, بولاشاققا باعدار جاساپ, ەلىمىزدى ودان ءارى دامىتۋدىڭ نەگىزىن قالاۋعا كۇش سالۋىمىزدى تالاپ ەتەتىن بىرەگەي ۋاقىت. وسىلايشا, ەلىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىنا قۇرمەت كورسەتىپ, ۇلت رۋحانياتىن دامىتۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى قادام. اباي شىعارمالارى ءالى تالاي عاسىرلارعا جەتەتىن ازىق بولارى ءسوزسىز», –دەدى ول.

وتكەن ۋاقىتتان سىر شەرتەتىن دۇنيەلەرمەن تانىسىپ, بۇگىنگى ومىرگە تاريحي تۇرعىدان كوز سالۋعا مۇرسات بەرەتىن ورىنداردىڭ ءبىرى – مۋزەي. ءبىز بارعان ستەپنوگورسك تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ اشىل­عانىنا دا 30 جىل بولىپتى. مۋزەيدە ەجەلگى داۋىردەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى ولكەنىڭ تاري­حىن قامتيتىن 5 زال بار ەكەن. كىرىسپە زالىندا ءوڭىردىڭ كارتاسى, ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ ديوراماسى ورنالاسقان. ەكىنشى زال «تابيعات جانە ارحەولوگيا» دەپ اتالادى. وندا شوندىنقوراسى شاتقالىندا وتكەن ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيادا جينالعان جادىگەرلەر كەلۋشىلەردىڭ نازارىنا ۇسىنىلعان. سونىمەن قاتار سولتۇستىك قازاق­ستاننىڭ ساۋمالكول اۋدانىنان تابىلعان بوتاي ارحەولوگيالىق قازبالارى قويىلعان. ەڭ العاش بوتاي قازبالارىن ولكەتانۋشى ەسليامبەك زاكاريانوۆ تاپقان. كەيىن بۇل قازبا جۇمىستارىن الەمگە تانىمال ارحەولوگ ۆيكتور فەدوروۆيچ زايبەرت جالعاستىرىپ, بوتاي مادەنيەتىن زەرتتەگەن. سولتۇستىك قازاقستان تاريحى بويىن­شا بىرقاتار مونوگرافيالىق ماقالالار جازعان. ال, ەتنوگرافيا زالى كەلگەن قوناقتارعا قازاقتاردىڭ مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرىن پاش ەتسە, «قازىرگى زامان» زالىندا ەلدىمەكەننىڭ ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارى تۋرالى اقپارات ۇسىنىلعان.

«مىناۋ زالدا 13 زاۋىتتىڭ ماكەتى تۇر. ال ول زاۋىتتارعا قا­تىس­تى انىقتامالار تاقتادا ىلىنگەن. وسى ماكەتتەردى جاساۋعا زاۋىتتاردىڭ وزدەرى كومەكتەسىپ, اتسالىستى. قازاق التىن, تاۋ-كەن كومبيناتى, پودشيپنيك زاۋىتتارى, تاعىسىن تاعىلار. سونىمەن قاتار ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان مىناۋ راۋشان گۇلدەر ءبىزدىڭ قالامىزدا جىلىجايدا وسەدى», دەيدى مۋزەي مەڭگەرۋشىسى مايرا نۇرجانوۆا.

كەلەسى ءبىر زال «جاۋىنگەرلىك داڭق» دەپ اتالادى. وندا ۇلى وتان جانە اۋعانستان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ كيىمدەرى مەن فوتوسۋرەتتەرىن كورۋگە بولادى. ءتىپتى, سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ جەكە زاتتارى دا جاقسى ساقتالىپ قالعان.

«قۇلاقتان كىرىپ, بويدى الار» اتتى اباي اندەرىنىڭ كەشىنىڭ شىمىلدىعىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى قۇرمانبەك الىمعازى ءوزىنىڭ قوڭىر داۋسىمەن «كوزىمنىڭ قاراسى», «ايتتىم سالەم, قالامقاس» اندەرىن شىر­قاپ اشتى. حالىقارالىق ءان باي­قاۋلارىنىڭ جەڭىمپازى اي­نۇر قاجىموللاقىزى لاتيف ءحاميديدىڭ «بۇلبۇل» ءانىن تامىلجىتا ورىنداپ, كورەرمەندەر قوشەمەتىنە بولەندى. ال ءداستۇر­لى ءانشى, قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇيىمداس­تىرۋىمەن وتكەن ونەر فەستيۆالىنىڭ باس جۇلدەگەرى «اق­مولا جۇلدىزدارى», «زەرەندى داۋ­سى» وبلىستىق جانە اۋداندىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى بەرىكبول دۇيسەنباي ۇلى «سەگىز اياق» پەن حالىق ءانى مولدابايدى ەرەكشە ەكپىنمەن شىرقاعاندا كوزىقاراقتى كورەرمەننىڭ دەلەبەسى قوزىپ, قوشتاۋمەن بولدى. كەشتى جۇرگىزگەن قىتاي مەملەكەتىنىڭ ەڭ ۇزدىك تەلە-جۇرگىزۋشى بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى, ءانشى جۇلدىز تايمانقىزى دا قۇرالاقان كەلمەي, كوپشىلىككە «جەلسىز تۇندە جارىق اي» ءانىن تارتۋ ەتتى. قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, مادەنيەت سالا­سىنىڭ ۇزدىگى, سۋرەتشى, قازاق مۋزى­كالىق اسپاپتارىن جاساۋ شەبەرى, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازى ءارى ءداستۇرلى ءانشى سەرىكجان ىسقاقبەكتىڭ ورىنداۋىنداعى «اباي­دىڭ ۇلى اقىلبايدىڭ ءانىن», حالىق ءانى «بەس قاراگەردى» جۇرتشىلىق جىلى قابىلداپ جاتتى. ال ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ ءان­شىسى جادىرا ابدىعاپپاروۆا ورىنداپ, حالىقتىق بالەت ستۋ­دياسىنىڭ بيشىلەرى سۇيەمەلدەگەن ابايدىڭ سوزىنە جازىلعان سەكەن تۇرىسبەكتىڭ «مەن ءبىر جۇمباق اداممىن» ءانى كورەرمەن ۇيىپ تىڭداعان اسەرلى ءاننىڭ بىرىنەن بولدى. وسى كەشتە جاس ءانشى نۇرجاز تولقىنقىزى ءوزىنىڭ اكەسىنىڭ, ياعني اكادەميك-دارىگەر تولقىن اقان ۇلىنىڭ «قازاقشا» دەپ اتالاتىن تۋىندىسىن ادەمى داۋسىمەن ورىنداپ شىعىپ, بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن تاماشا انمەن كەشتىڭ اجارىن اشا ءتۇستى. مەرەكەلىك كونتسەرتتىڭ شىرايىن كەلتىرگەن كەلەسى ءبىر ءانشى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «قۇرمەت», «ايبىن» وردەندەرىنىڭ يەگەرى ريزا قايىربايقىزى بولدى. ونىڭ ورىنداۋىنداعى حالىق ءانى «ۋگاي-اي» مەن «الماتىم» ءانى كورەرمەننىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ, كوڭىلدەرىنە مەرەكە سىيلادى. كەش سوڭىندا ستەپنوگورسك قالاسى تۇرعىندارى اتىنان جىلى لەبىزىن بىلدىرگەن قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاناسىل سابىر ۇلى استانادان كەلگەن قوناقتارعا العىس حاتتار مەن ەستەلىك سىيلىقتار جانە ارۋلارعا گۇل شوقتارىن تابىس ەتتى.

سۇلۋگۇل باكەسوۆا,

جۋرناليست