شاعانگۇل الدامجارقىزى. وسىناۋ ەسىم-سويى ەرەكشە جان سانالى عۇمىرىندا حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلەدى. اسىرەسە ءبىلىم سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانى ەكەنى بارشاعا ءمالىم.
بىلىكتى دە ىسكەر باسشى
جۇرتشىلىققا ەسىمى بەلگىلى, قوعامدا وزىندىك ورنى بار شاعانگۇل جاناەۆا بۇگىندە م.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجدىڭ بىلىكتىلىگى ءبىرىنشى ساناتتى باسشىسى, قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى پاندەرىنىڭ جوعارى بىلىكتى وقىتۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. 1992 جىلدان قازىرگە دەيىن 33 جىل تابان اۋدارماي الاشتىڭ العاشقى ءبىلىم ورداسى – پاتشا زامانىندا مۇعالىمدەر سەمينارياسى بولعان عاسىردان استام تاريحى بار ءبىلىم وشاعىندا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان زياتكەر تۇلعا. ەڭبەك ادامىنىڭ ەڭ ءبىر ەرەكشە مىسالى دا وسى شاعانگۇل اپاي. ول كوللەدجدە اۋەلى ديرەكتوردىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىن 18 جىل اتقارىپ, 2010 جىلى ديرەكتور لاۋازىمىنا تاعايىندالعاننان كەيىن وقۋ ورداسى زاماناۋي تالاپقا ساي جابدىقتالىپ, جاڭا ءتيپتى ءبىلىم مەكەمەسىنە اينالۋىنا زور ۇلەس قوسقانىن سەمەي جۇرتى جاقسى بىلەدى.
ول اۋەلى اۋەزوۆ كوللەدجىنىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى ەرەكشە ەكەنىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەپ قانا قويماي, تاريحي عيماراتتىڭ ءار كىرپىشىنە دەيىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, الاش اماناتىن ۇرپاققا ساف كۇيىندە جەتكىزدى. شاعانگۇل الدامجارقىزى كوللەدجدى كوركەيتۋدە كاسىپكەر-مەتسەنات ازاماتتاردى مەنەدجەرلىكپەن تارتا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وقۋ ورنىنىڭ ماتەريالدىق بازاسى جاقساردى. بىلتىر «قاراجىرا» اق كومپانياسىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن ەكىقاباتتى ءزاۋلىم ساراي – رۋحاني ورتالىق عيماراتى بوي كوتەردى. بۇل «ەس-ايماق» دەپ اتالادى. ولاي اتالۋى دا تەگىن ەمەس, تاريحتان تامىر تارتىپ جاتىر. مىنە, مۇنىڭ ءبارى شاعانگۇل الدامجارقىزى نىڭ ىسكەر باسشى عانا ەمەس, قازاقتىڭ ءبىلىم-عىلىمىن قىزعىشتاي قورىعان جاناشىر جان ەكەنىن كورسەتەدى. قازىر بارىپ كورسەڭىز, كونەدەن جەتكەن كوللەدجدىڭ اينالاسى قۇددى ءبىر كينوداعى گارۆارد قالاشىعى ىسپەتتى. بۇرىنعى مەن بۇگىنگىنىڭ اسەم ۇيلەسىمدىلىگىن بايقايمىز.
2022 جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سەمەي قالاسىندا بولىپ, الاشتىڭ تۇڭعىش ءبىلىم ورداسى بولعان وقۋ ورنىنا ارنايى باردى. كوللەدجدى كورىپ, ۇجىمىنىڭ ەڭبەگىنە جوعارى باعا بەرگەنى بار.
«سەمەي – ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتتى ولكەسى. بۇل – الاش ارىستارىنىڭ ءىزى قالعان, زيالىلارىمىز ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن قاسيەتتى ءوڭىر. سەمەي – ۇلتتىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ونەر مەن مادەنيەتتىڭ تاريحي ورتالىعى. ەلىمىزدەگى مۇعالىمدەر دايارلايتىن العاشقى وقۋ ورنى وسى قالادا اشىلعانى بەلگىلى. وندا مۇحتار اۋەزوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, قانىش ساتباەۆ, الكەي مارعۇلان, شاكەن ايمانوۆ سىندى ۇلت زيالىلارى ءبىلىم العان. سوندىقتان بۇل جەردى حالقىمىز قازاق رۋحانياتىنىڭ قاينار جەرى دەپ ەرەكشە قادىرلەيدى», دەگەن ەدى پرەزيدەنت.
وقىعان جەتەر مۇراتقا
شاعان وزەنىنىڭ بويىندا تۋىپ, قۇندىزدى جەرىندە ءتاي-ءتاي باسقان شاعانگۇل الدامجارقىزىنىڭ عۇمىرناماسىنا از-كەم شەگىنىس جاسايىق. ول قوي شارۋاشىلىعىنىڭ جوعارى بىلىكتى بونيتەرى, زووتەحنيك-سەلەكتسيونەر, ەكونوميست الدامجار جاناەۆ پەن كىتاپحاناشى جۇماش كەنجالىقىزىنىڭ وتباسىندا بۇرىنعى سەمەي وبلىسى اباي اۋدانىنىڭ قىزىل تۋ اۋلىندا 1965 جىلى 2 ماۋسىمدا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى الدەكەڭ دە اباي ەلىنە سىيلى, مال شارۋاشىلىعىنىڭ بىلىكتى مامانى, ەكونوميست, ۇلگىلى اكە بولعانى تۋرالى باسىلىم بەتتەرىندە بادىزدەلىپتى. اقىن تولەۋجان ىسمايلوۆپەن دوس-جارلىعى – بالالارىنىڭ ادەبيەتكە جاقىن بولۋىنا اسەر ەتتى مە ەكەن, گۇلجامال, نۇرجامال, شاعانگۇل ۇشەۋى دە فيلولوگ بولىپ شىعادى. كىشكەنتاي شاعانگۇل بەسىگىندە جاتىپ-اق قالىڭ كىتاپتىڭ اراسىندا قۇنداقتالىپتى. ول زاماندا بالا تۋدىم ەكەن دەپ قازىرگىدەي جىلداپ دەكرەتتىك دەمالىستا بولاتىن زامان ەمەس, اناسى مارقۇم جۇماش اپامىز ەكى ايلىق شاعانگۇلدى الىپ, جۇمىسقا شىعىپ كەتەدى ەكەن. ايگىلى بورحەس جۇماققا بالايتىن, ءابىش كەكىلباي ۇلى ادامدى ادامزات ەتكەن دەيتىن, اقىن تالعات ەشەن ۇلى «جۇرەگى بار جالعىز ءۇي» دەيتىن كيەلى ورىن – كىتاپحانادا قاراقۇلاقتانعان شاعانگۇلگە كىتاپ ءيىسى ەرتە سىڭەدى.
1986 جىلى سەمەيدىڭ ن.ك.كرۋپسكايا اتىنداعى پەدينستيتۋتىن (قازىرگى شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى) قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا قىزىل ديپلوممەن ۇزدىك بىتىرەدى. سول جىلى اباي اۋدانى قۇندىزدى ورتا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ەڭبەك جولىن باستايدى.
امانات ارقالاعان ۇستاز
1988 جىلى سەمەي قالاسىنا كەلىپ ابايدىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۇراجايىندا ۇلكەن ەڭبەككە ارالاسادى.
«توقسانىنشى توقىراۋ جىلدار. ءبىر كۇنى كەلە جاتسام, ساكىدە وتىرعان ايگىلى اكادەميك, ۇستازىم قايىم مۇحامەتحانوۆ اعايعا جولىعىپ قالدىم, – دەپ ەسكە الادى شاعانگۇل اپاي. – بىردەن تاني كەتتى». «سەن جاناەۆاسىڭ عوي؟» دەيدى. سودان مەنى جەتەلەپ اباي مۇراجايىن باسقارعان توكەن يبراگيموۆ اعايعا الىپ باردى. «مىنا قىزعا قالاي دا ءبىر ورىن تاۋىپ بەر» دەدى. اۋەلى حاتشىلىق جۇمىستان باستاپ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنە دەيىن كوتەرىلدىم.
وسىلايشا, شاعانگۇلگە ابايدىڭ نۇرى ءسىڭىپ, بىلىكتى مامان بولىپ قالىپتاسادى. «الاش رۋحىن جالعاعان ءناۋبات قاليەۆ, اباي مۇراجايىن ۇزاق جىل باسقارعان توكەن يبراگيموۆ, عىلىمي جەتەكشىسى اراپ ءسىلام ۇلى مەن ۇستازى قينايات شاياحمەت ۇلى سياقتى زيالى تۇلعالاردان تاعىلىم العانىمدى ماقتان تۇتامىن. 1992 جىلى اباي مۇراجايىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىندە, مۇحتار اۋەزوۆ ءبىلىم العان قارا شاڭىراققا كەلۋىنە سەبەپكەر بولعان – ءناۋبات اعا», دەيدى ول.
وسى ارالىقتا پەداگوگيكا مەن مادەنيەت سالاسىنا قاتىستى تالاي تاعىلىمدى ماقالالارى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق مەرزىمدى باسىلىمداردا ۇدايى جاريالانىپ تۇردى. قالامگەرلىگىمەن قابات, شاعانگۇل الدامجارقىزىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى دە جەتەرلىك. ءوزىنىڭ باسشىلىعىمەن 2013 جىلى وقۋ ورنىنىڭ تاريحىنا ارنالعان «الاشتىڭ ءبىلىم ورداسى» اتتى تاريحي-تانىمدىق كىتاپتىڭ ءى تومدىعى, 2018 جىلى ءىى تومدىعى, 2024 جىلى ءىىى تومدىعى «اتامۇرا» باسپاسىنان جارىق كوردى. بۇعان قوسا «قۇبالاڭ زامانداعى قۇپيا ولەڭدەر» مونوگرافياسى, «قوڭىراۋلى جىلدار كۇمبىرى» («فوليانت» باسپاسى) اتتى كىتابى شىقتى.
بۇگىندە شاعانگۇل الدامجارقىزى – كوللەدجدەگى ديرەكتورلىق قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارا ءجۇرىپ, ءوڭىردىڭ قوعامدىق ومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ جۇرگەن ىسكەر ازاماتتىڭ ءبىرى. ايماقتاعى قازاق مادەني-الەۋمەتتىك ورتالىعىنىڭ توراعاسى, اباي وبلىسى اكىمى جانىنداعى ايەلدەر ءىسى جانە وتباسىلىق دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسيانىڭ, وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى, اباي وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ ءVىىى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى, وبلىستىق ماسليحاتتاعى «Amanat» پارتياسى دەپۋتاتتىق فراكتسياسىنىڭ توراعاسى.
اقىننىڭ جارى
الەم ادەبيەتىندەگى پۋشكينا, تولستايالاردى ايتپاعاندا, قايراتكەر ءنازيپا قۇلجانوۆا, كەشەگى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ زايىبى – كلارا, م.ماعاۋيننىڭ جارى – باقىتجامال اپالارىمىز تاعى باسقا ايگىلى اقىن-جازۋشىلاردىڭ قوساعى تۋرالى نەبىر جىلى ەستەلىكتەر ايتىلىپ جاتادى. وسى قاتاردا شاعانگۇل اپايىمىز دا بار.
تىڭنان تۇرەن سالىپ, ايماقتا جاتىپ-اق مەملەكەتتىك سىيلىقتىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان, وزىندىك مەكتەبى قالىپتاسقان بەلگىلى اقىن تىنىشتىقبەك ابدىكاكىم ۇلى – قازاق ادەبيەتىندە ورنى ەرەكشە, مانەرى بولەكشە تۇلعا. ۇلكەن قالالاردان جىراق, ادەبي ورتا دەيتىن شۋ-شۇرقاننان ساياق جۇرەتىن, ابىششە ايتساق, ء«بىرتۇرلى اقىننىڭ» ادال جارى, ادال دوسى, ماڭگىلىك مۋزاسى, ءبىرىنشى وقىرمانى دا وسى – شاعانگۇل. كەزىندە «اقشام حاتتارى» دەگەن پىشاقتىڭ قىرىنداي جىر جيناق پىشاق ۇستىندە تارالىپ, ادەبيەتسۇيەر قاۋىم جاتا-جاستانا وقىعانى ەسىمىزدە. سول ءبىر «دۇربەلەڭ» تۋدىرعان دۇنيە شاعانگۇل اپايىمىزعا ارنالعانىن ايتا كەتۋ ابەستىك بولماس.
اقىننىڭ جارى بولۋ قيىن دەيتىندەرگە ول بىلاي جاۋاپ قايتارادى: «تىنىشتىقبەك – ويدىڭ اقىنى. مىنەز-ءبىتىمى ەرەكشە ادام. ولەڭ جازعاننان كەيىن كەيدە ماعان وقىتادى. قانداي جاعدايدا بولسام دا, مەيلى, شارشاپ وتىرسام دا وقيمىن. وقىپ وتىرعانىمدا قاباعىما قاراپ, پىكىر ايتۋىمدى كۇتىپ وتىرادى. كەيدە ولەڭ جولدارى تۇسىنىكتى بولسا دا, تۇيسىكپەن تالداپ ايتا المايتىن جايتتار كەزدەسەدى. ونداي جاعدايدا ءوزىمنىڭ جەكە پىكىرىمدى ايتۋدى ءجون كورەمىن, سوندا «وسىنى ءوزىم دە كۇتىپ وتىرعان ەدىم» دەپ قۋانىپ قالادى», دەيدى شاعانگۇل الدامجارقىزى.
اباي وبلىسى