اللانىڭ ادىلدىگىن كورمەيسىز بە, پەندەم ءبىر قالىپتان جالىقپاسىن, كەيدە جەلپىنىپ, كەيدە سەرپىلىپ, سەرگىپ, سەرىلىك قۇرىپ ءجۇرسىن دەپ كۇن مەن ءتۇندى, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىن, تىنىسى تارىلماسىن دەپ اۋانى, شولىركەگەندە ءتىلى قۇرعاماسىن دەپ ءمولدىر سۋدى جاراتىپتى. بىراق كەيبىر پەندەسى وسىنىڭ ءوزىن دۇرىس پايدالانا الماي جان دۇنيەسىندە “...ءبىر ءتۇرلى ماستىق پايدا بولىپ... اقىلدىڭ كوزىن بايلاپ... كۇنىندە ءبىر مارتەبە, بولماسا جۇماسىندا ءبىر, ەڭ بولماسا ايىندا ءبىر وزىنەن ەسەپ الماي” (اباي) اداساتىنى بار. سول اداسۋدىڭ ەڭ قاتەرلىسى – تويىمسىزدىق كوزىن بايلاپ, قىلمىس جاساۋ. جازىقسىزدىڭ جانىن جارالاۋ, تانىنە داق سالۋ, ءتىپتى بەيكۇنا ءومىردى قىرشىنىنان قيۋ. وسى قاسىرەتكە قارسى كۇرەس تولاسسىز جۇرگىزىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن, نيەتى بۇزىقتار تىيىلار ەمەس.
بۇل تاقىرىپ كەز كەلگەننىڭ قانجىعاسىنا بايلانا قوياتىن جەڭىل نارسە ەمەس ەكەنى بەلگىلى. قازاق باسپاسوزىندە قيا كەتكەن قىلمىستى, زاڭ تالابىن بۇزاتىن باسبۇزارلاردى جازاتىندار ساۋساقپەن سانارلىق. وعان بارۋ ءۇشىن ساۋاتىڭ مىقتى, زاڭنىڭ تاراۋ-تارماعىن, باپ باعىتىن جەتىك ءبىلۋىڭ, ياعني بەس قارۋىڭ ساي بولۋى كەرەك. ونسىز ازۋىن اقسيتىپ, ارلانمىن دەپ جۇرگەندەرمەن الىسا كەتكەندە توتەپ بەرە الماسىڭ انىق.
كوپتەن بەرى وسى تاقىرىپقا قالام تارتىپ, قارىمىن تانىتىپ كەلە جاتقان ارىپتەسىمىز, پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى الەكساندر تاسبولاتوۆتىڭ تاياۋدا عانا جارىق كورگەن كىتابىنىڭ اتى – “ارىلۋ” ەكەن. كولەمدى دۇنيەنى زەردەلەي وقىپ وتىرعاندا جوعارىدا ۇشقىنداتىپ ايتقان ويلار باس كوتەردى. كىتاپ قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ حاس شەبەرى, كورنەكتى جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ العىسوزىمەن اشىلىپتى. قالامگەر: “ارىلۋ” اتتى كولەمدى پۋبليتسيستيكالىق-جيناقتىڭ بالاماسى – تازارتۋ. ەرەن جۋرناليست, كوسەمسوزدىڭ شەبەرى, پۋبليتسيست الەكساندر تاسبولاتوۆ وسى جيناعىندا قازىرگى قوعامنىڭ ءزارۋ پروبلەمالارىن كوتەرىپ, ونى وڭتايلى شەشۋدىڭ جولدارىن مەڭزەگەن.
ناعىز قالامگەر – قوعامنىڭ تامىرشىسى. كەسەلدەن, كەساپاتتان ساقتاۋشى. “ارىلۋ” وسى سيپاتتاعى كىتاپ. جولى بولسىن!” – دەپ اق باتاسىن بەرىپتى.
شىنىندا, شاماڭ جەتىپ كىناڭدى, كۇناڭدى ءتۇسىنىپ, تەرىس ىستەرىڭنەن ءتۇڭىلىپ, اق جولعا ءتۇسىپ ارىلا الۋ – ناعىز ادامنىڭ عانا قولىنان كەلسە كەرەك. بىراق ونداي ەرلىك جاسايتىندار كوپ ەمەس. جەمقورلىق دەگەن جەمىر قۇرت تالايدىڭ وزەگىن كەۋلەپ, نەنى بولسا دا جۇتا سالاتىن كۇيگە ءتۇسىرىپ ءجۇر. بۇرىن “كەڭىردەگى كەتپەننىڭ ۇڭعىسىنداي” دەگەن اتام قازاقتا ءسوز بولۋشى ەدى, قازىر ونداي كەڭىردەكتەر مۇناي قۇبىرىنان دا جۋانداپ كەتكەن سەكىلدى. وزگەنى وزەكتەن تەبەتىن ءوزىمشىلدەر, ءوزىم ءۇشىن دەگەندە قاراقان باسىن, شىرىلداعان جانىن اياماي نەبىر سۇمدىقتارعا باراتىندار, ءسوزى ءبىر جاقتا, ءىسى ءبىر قيادا, “اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا” ءار تۇستان توبە كورسەتەدى. بۇل ۇرەيىڭدى ۇشىرادى. ەڭ اۋىرى – قۇبىر – قۇلقىندى تولتىرىپ الىپ, شەت ەلگە قاشىپ, وندا بارعان سوڭ ءوزىن سۋدان تازا ەتىپ كورسەتىپ, اتاجۇرتىنداعىلاردى اقىماق دەپ بىلەتىندەر دە شىعىپ جاتىر. مۇندايلاردى جاي قاشقىن دەۋگە بولا ما؟ جوق. ونداي جەمىر قاشقىنداردى وتانىن ساتقاندار, وپاسىزدىق جاساعاندار, از قازاقتىڭ بەتىنە كۇيە جاققاندار, ەلىنە لاڭ سالعاندار دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. ءبىز نەگە بۇلاي شۇيلىگىپ وتىرمىز؟ كىتاپتىڭ ءبىرىن ءبىرى تولىقتىرىپ وتىراتىن ءتورت بولىمىندەگى ءدۇنيەلەردى وقىپ شىققان سوڭ, دەندەپ كەتكەن جەمقورلىققا, جات قىلىق, جات مىنەز, ۇلتتىق نامىسى ولگەندەرگە كۇيىنگەندىكتەن وسىلاي دەۋگە ءماجبۇرمىز. ءبىرىنشى ءبولىم “تۇرمەدەگى ءدۇربەلەڭ” دەپ اتالادى. وندا قىلمىس جاساپ, موينىنا قۇرىق ءتۇسىپ, جەتكەن جەرىم وسى ەكەن-اۋ دەگەندەردىڭ وقيعاسى ورىلسە, ەكىنشى ءبولىم – “شەك پەن شەردە” تالاي تەپكى باستان ءوتىپ, بۇل كۇيگە قالاي ءتۇستىم دەپ كۇيىنگەندەر, “شىندىق شىڭىراۋدان شىققانشا” دەگەن ءۇشىنشى بولىمدە – وكىنىشتەن تىرىدەي ءولىپ, ويدىڭ ازابىنا ورتەنگەندەر باياندالادى. سوڭعى ءبولىم – “ارىلۋدا” جاماندىقتان جەرىگەن, جاقسىلىققا يلاناتىنداردى كورەسىڭ. جالپى, بۇل كىتاپتا قارا باستىڭ قامىن كۇيتتەگەندەردىڭ, بايانسىز تىرلىكتىڭ از كۇندىك يت تىرلىگىنە يسىنگەندەردىڭ, جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيە دەگەن ارسىزداردىڭ, وڭاي ولجاعا كەنەلىپ, مۇراتىنا جەتپەك بولعان اشكوزدەردىڭ قيلى-قيلى قىلىقتارى سۋرەتتەلەدى. قىلمىستان قۇتىلىپ كەتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىنى, ءولىپ قۇتىلماساڭ, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادامعا جاساعان قياناتىڭ الدىڭنان شىعىپ, تەمىر تورعا قامالماي قويمايتىنىڭدى ادەمى كورىنىستەرمەن بەرىپ وتىرادى.
شىركىن, سول بوستاندىقتىڭ قادىرىن كەيدە بىلە بەرمەيتىنىمىز بار. بوستاندىقتان ايىرىلۋ – كورەر كۇنىڭ كور سوقىر دەگەندى بىلدىرەدى. مۇنى كىتاپتاعى “تۇرمە ءتارتىبى” دەگەن دەرەكتى دۇنيەدەن كورۋگە بولادى. “تۇرمەنىڭ ىشىندە “كوسەمدەرى” مەن “قۇلدارى” بولادى. بۇلار جاسىرىن, زاڭسىز ارەكەتتەر ەكەندىگى ءسوزسىز. جانە وعان ەشكىم توسقاۋىل بولا المايدى. سەبەبى, تەڭسىزدىك بارلىق جەردە بار, ولارعا باي مەن كەدەي, كۇشتى مەن ءالسىز, شەنەۋنىك پەن مالاي, جالگەر مەن جالشى دەپ ات بەرىپ تە قويعان. ال تۇرمەدەگىلەر اسپاننان تۇسكەندەر ەمەس, ولاردىڭ ءبارى وسى ورتادان شىققان, قۋلىق-سۇمدىقتى بىلەتىن, ءتىپتى وقىعان-توقىعاندارى دا بار, ياعني كۇشتىگە ءالسىز, بايعا كەدەي قىزمەت كورسەتۋگە ءتيىس ەكەندىگىن ۇيرەنگەن ادامدار”. مۇنداي اقيقات سوزگە نە الىپ, نە قوساسىڭ. “قازاق كورگەن قاسىرەتتە” 1986 جىلى ۇلتتىق رۋحى مىقتى قازاق جاستارىنىڭ قورلىققا شىداماي, زورلىققا باس يمەي, جۇرت ەكەنىن كورسەتىپ, جۇمعان جۇدىرىقتاي بولىپ, ءبىر ءۇن, ءبىر ۇرانمەن تەپسىنىپ تۇرىپ تەڭدىك سۇراعان ءساتىن ايتا كەلىپ, قىزمەتىم بار, ەرتەڭگى كۇنىم نە بولادى دەمەي “...الاڭعا شىققان ۇلتشىلدار ەمەس, سانا سەزىمى جوعارى ستۋدەنتتەر” دەپ جەلىككەندەرگە قارسى شىعىپ, ۇلتشىل اتانعان, ەلى ءۇشىن ءبىراز قۋدالاۋعا ۇشىراعان اسكەري قىزمەتكەر بوتاش قاجىموۆتىڭ ەرلىگىنەن سىر شەرتەدى. ءيا, تاۋەلسىزدىك باستاۋى, بوستاندىقتىڭ داڭعىل جولى سول جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ جەلىسىندە جاتقانى شىندىق. ءبىز كسرو دەگەن الىپ مەملەكەتتىڭ قۇلاۋىنا نەگىز قالاعان قازاق ۇلانىنىڭ الدىندا ارقاشان قارىزدار ەكەنىمىزدى ءوزىمىز عانا ءبىلىپ قويماي, كەيىنگى ۇرپاققا ۇزبەي جەتكىزىپ, وتاندى, ۇلتتى ءسۇيۋدىڭ, وعان قاي ۋاقىتتا دا ادال بولۋدىڭ ۇلگىسى وسى دەپ ۇقتىرىپ وتىرۋىمىز كەرەك.
تۇڭىلە قارايتىن تۇرمەنىڭ ىشىندە دە ىزگىلىكتى جانداردىڭ بار ەكەنىن ء“بىر تال گۇل” اتتى جازىلىمنان, باسقا دا ماقالالاردان از كەزدەستىرمەيسىڭ. اتام قازاق “جاڭىلمايتىن جاق, سۇرىنبەيتىن تۇياق جوق” دەپ جاتادى. بۇل ءومىر اقيقاتى. ءبىلىپ تۇرىپ قىلمىسقا بارعاندارعا, ادامعا ءبىر-اق رەت بەرىلەتىن ءومىردى كوپسىنىپ قاتەر توندىرەتىندەرگە, باردى مىسە تۇتپايتىن مىسكىندەرگە اياۋشىلىق ءبىلدىرۋ – ارتىق. ال جازاتايىم جاڭىلعاندار, قوساق اراسىندا كەتكەندەر, وزبىرلاردىڭ قۇرباندىعىنا شالىنعاندار تۋرالى اڭگىمە باسقا.
ارينە, ادام قىلمىسكەر بولىپ تۋمايدى. ادامدى كۇن كەشىپ جاتقان ورتاسى, تاربيەسى, ادىلەتسىزدىك بۇزادى. ءبىز قىلمىس, جەمقورلىق تۋرالى ايتىپ جاتامىز. كەيدە سونىڭ سەبەبىنە, تامىر تارتقان “توپىراعىنا” ۇڭىلەمىز بە؟ بولدىرماۋدىڭ جولىن الدىن الا قاراستىرىپ كوردىك پە؟ الدە بولىپ, بوياۋى سىڭگەندە عانا, اتتەگەن-اي, دەپ بارماعىمىزدى شايناپ, باسىمىزدى شايقاپ وتىرمىز با؟
جالپى, بۇگىنگى تاڭدا ماقتانۋ مەن ماقتاۋ, كىم قىزمەتكە ىلىنسە سەنەن ءىرى, سەنەن مىقتى ادام جوق دەپ جاعىمىز تالعانشا زارلايتىن جاعىمپازدىق بەل الىپ تۇرعانىن جاسىرا الماساق كەرەك. وسى جەردە ويىمىزعا ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ: “مەملەكەتتىڭ كەمەلدەنۋى ءتورت باسقىش ارقىلى جۇزەگە اسادى: ادىلدىك, باق-داۋلەت, ءبىلىم جانە قاناعات” دەگەن ءسوزى ءتۇسىپ وتىر. ءبىز وسى سوزدەردى وقىپ قانا قويماي, وعان ادالدىق تانىتساق قىلمىس ازايارى ءسوزسىز.
“ارىلۋ” ءبولىمىنىڭ بەتاشار ماقالاسى “سىرقات” دەپ اتالادى. العاشىندا اۋرۋ تۋرالى بولار دەيسىڭ, سويتسەڭ ول قاناعاتسىزدىقتان تۋعان جەمقورلىق دەگەن سىرقات ەكەن.
ەلباسىنىڭ ەلدىك ىستەگى سارا ساياساتىنان, دانا ويىنان باستاۋ الىپ تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە العاش رەت “جەمقورلىقپەن كۇرەس تۋرالى” زاڭ, وزگە دە قۇجاتتار قابىلدانعانى بەلگىلى. ونى مۇلتىكسىز ورىنداۋ جولىندا دا قىرۋار جۇمىستار اتقارىلۋدا. سوعان قاراماي, تاۋەلسىزدىگىنە ءۇش عاسىردان سوڭ ارەڭ قول جەتكىزگەن جۇرتتىڭ بۇكىل ۇكىلەگەن ۇمىتىنە سىزات ءتۇسىرىپ, نەسىبەسىنە ورتاقتاسىپ, مۇناي دەيسىڭ بە, باسقا دەيسىڭ بە, قۇبىر – قۇلقىنعا قينالماي قۇيىپ جىبەرەتىندەر اياعىن تارتپاي وتىر. بارماق باستى, كوز قىستىعا سالىنعاندار دا ايىلىن جيار ءتۇرى جوق. وندايلار تۋرالى قيلى-قيلى دەرەكتەردى اۆتور جەرىنە جەتكىزە جازىپ, ءوزىنىڭ نارازىلىعىن ءبىلدىرىپ, “زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بولىپ شالۋدىڭ” قاتەر ەكەنىن العا تاردى. ءبىر وكىنىشتىسى, حالىق قورعانىم, قورمالىم, جاقىنىم, جاناشىرىم دەپ جۇرگەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اراسىنان دا اردان بەزگەندەردىڭ شىعىپ قالاتىنى اپىر-اي, ءا, دەگىزبەي قويمايدى. مۇنداي جات ءىستى اۆتور “تويماعان تورعا تۇسەدى” دەگەن ماقالاسىندا اشكەرەلەيدى.
جەمقورلىق پەن جەمساۋى مايلانعاندار مەن تىلىنگەندەردى ءاشكەرەلەيتىن “تويىمسىزدىق تورعا ءتۇسىرەدى” دەگەن ماقالانىڭ سوڭى بىلايشا تۇيىندەلەدى. ء“يا, ايتا بەرسە, مۇنداي جەمقورلىق پەن مەملەكەتتىڭ قازىناسىن تالان-تاراجعا سالۋ تىيىلماي وتىر. وعان قالاي, قاشان, قايتىپ توسقاۋىل قويىلاتىندىعى دا بەلگىسىز. بىرەۋ ماڭداي تەرىمەن ادال ءومىر سۇرگەندى ءپىر تۇتادى, ەندى بىرەۋلەر قولدان كەلسە ەكى اسا دەپ ميىعىنان كۇلەدى. ونىڭ ءبارىن جۇرت ۋاقىتقا, “دۇنيە قۋعان” زامانعا اۋدارا سالادى. بىراق ءبىر ءتىلىم نان ءۇشىن وتباسىنىڭ قامىن ويلاعان وتاعاسىمەن جوعارى لاۋازىمىن سىبايلاس جەمقورلىققا ارناعاندار ءىسىن ءبىر تارازى باسىنا سالۋ مۇمكىن ەمەس شىعار”. بۇل – اشىنعان سوڭ ايتىلعان اششى ءسوز.
كىتاپتىڭ بەتىن جاۋىپ, قىلمىس الەمىنىڭ حيكايالارىن كوز الدىمىزدان قايتا ءبىر وتكىزگەندە دوسىنا ادال, جاۋىنا قاھارلى, باتىر, نامىستى دەگەن قازاق جۇرتى مۇنداي تەرىس قىلىققا, دۇمبىلەز ىسكە قالاي باردى دەگەن ويعا قالاسىڭ. “ارىلۋ كەرەك, قۇتىلۋ قاجەت جامان ادەتتەن, جەكسۇرىن ارەكەتتەن!” – دەپ شيرىعاسىڭ.
الەكساندر تاسبولاتوۆتىڭ “ارىلۋ” اتتى كىتابىنىڭ ايتپاعى دا وسى.
سۇلەيمەن مامەت.