جاركەنت جەرى تابيعاتى اسەم, تاريحى باي ءوڭىر عوي. وتانىمىزدىڭ شىعىسىنداعى ەڭ شەتكى شەكارا سانالاتىن بۇل ايماق سونىمەن قاتار تالاي-تالاي وقيعالارعا دا كۋا. ەستە جوق ەسكى زامانداردى ايتپاساڭدا بەرتىنگى داۋىرلەردىڭ وزىندە مۇندا ءبىراز كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى جاعدايلار بولعان. سونداي سىن ساتتەر جاركەنت ەلىنىڭ ەرلىك ءداستۇرىن قالىپتاستىرعان. ەڭبەككە دەگەن شىدامدىلىعىن شىڭداپ, ادامگەرشىلىك اتتى اسىل قاسيەتكە ادال ازاماتتارىنىڭ اتىن شىعارعان. بۇعان مىسال كوپ. وتە كوپ! ءبىز بۇگىن سوعان دالەل رەتىندە وسى كۇنى كەشە ارامىزدا جۇرگەن قوس ازاماتتى ءسوز ەتپەكپىز. ولار: ادىلشايىق ىبرايىمولداەۆ پەن ازات ماشۋروۆ ەدى.
ادەكەڭ تۋرالى تىلگە تيەك ەتكەندە الدىمەن ونىڭ العىرلىعى, قاشان دا شالت قيمىلداپ, شاپشاڭ شەشىم قابىلدايتىندىعى بىردەن ەسكە تۇسەدى. ادەتتە, ونداي ارەكەتكە بەيىم ادامدار كوبىنە-كوپ قاتەلىككە بوي الدىرىپ جاتادى ەمەس پە؟ ال ول كىسىنىڭ ىسىندە مۇنداي جاعداي از, ءتىپتى مۇلدە كەزدەسپەيدى دەسە دە بولادى. ويتكەنى ونى ءومىردىڭ ءوزى شىڭداپ, ءوزى ءتاربيەلەپ, ساناسىنا مول تاعىلىمىن تەرەڭ سىڭىرگەن دەسە دە ارتىق ەمەس. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ءتورت جىلداي تۋعان شارۋاشىلىعىندا قارا جۇمىس ىستەپ, سودان سوڭ قازاقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسكەن. ودان ينجەنەرلىك ماماندىق الىپ شىعىپ, ءوز اۋىلىنداعى ماشينە-تراكتور ستانساسىندا ەڭبەك ەتكەن. تۋمىسىنان شيراق, ىسكە مىعىم جىگەرلى جاس ۇزاماي-اق باسشىلىقتىڭ نازارىنا ىلىگىپ, باس ينجەنەرلىككە جوعارىلاتىلعان. ودان كەيىن “وكتيابر” كەڭشارى پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى, ەت كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى, “كوكتال” كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى, اۋداندىق اگروونەركاسىپ بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, تالدىقورعان اۋدانىنداعى “زاريا كوممۋنيزما” كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى, تاعى باسقا دا بىرقاتار ماڭىزدى تەتىكتەردەگى لاۋازىمداردىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان. قاشان دا بارشىلىققا تاسپايتىن, جوقشىلىقتا ساسپايتىن ول قانداي ءىستىڭ بولسىن كۇرمەۋىن شەشە ءبىلىپ, اينالاسىنداعىلاردى ورتاق ىزگى ماقساتقا جۇمىلدىرا بىلەتىن. قاجەت كەزىندە اقىرىن ايتىپ تا, باتىرىپ ايتىپ تا ءسوزىن وتكىزەتىن. بىراق ەشقاشان قاراپايىمدىلىعىنان اينىعان ەمەس. ۇلكەنمەن – ۇلكەندەي, كىشىمەن – كىشىدەي ءتىل تابىساتىن. ءتىپتى ەسىمى ەلگە ايگىلى عالىمدار مەن تىلىمەن قۇس قايىرعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءوزى ادەكەڭنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگىن, سىربازدىعى مەن سۇڭعىلالىعىن مويىندايتىن.
مۇنداي ادامي اسىل قاسيەتتەرى تۋرالى اقتارىلا ايتىپ وتىرعانىم – مەن دە سول اعامىز تۋعان اۋىلدا ءوسىپ-ءونىپ, سول ءوڭىردىڭ اۋاسىمەن تىنىستاعانمىن. ەس بىلگەلى ول كىسى تۋرالى ەل-جۇرتتان جاقسى پىكىر ەستىپ, ەلىكتەپ وسكەنمىن. كەيىننەن “وكتيابر” كەڭشارى پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى كەزىندە قىزمەتتىك كولىك جۇرگىزۋشىسى بولعاندا تىپتەن ەتەنە ارالاستىم. اعامىزدىڭ وزگەلەردى ءوز ىسىنە باۋراي, باۋلي بىلەتىندىگى سونشالىق, جۇرە كەلە مەن پارتورگتىڭ شوفەرى عانا ەمەس, ءدال ءبىر پارتيا ۇيىمىنىڭ نۇسقاۋشىسى دەڭگەيىنە جەتكەنىمدى كەيىن اڭعاردىم. ءوزى قات-قابات قاربالاس شارۋالارمەن باس الا الماي جاتقان كەزىندە مەنى جەڭىل-جەلپى قوعامدىق جۇمىستارعا دا جەگىپ جىبەرەتىن. ءسويتسەم, جارىقتىقتىڭ: “جاس قوي, جان-جاقتى جەتىلىپ ۇيرەنە بەرسىن”, دەگەن قامقورلىعى ەكەن ول. قازىرگى كۇندەرى جان-جاقتى بولىپ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە جەتۋىمە سول كەزدە-اق نەگىز قالانا باستاعان ەكەن بايقاپ تۇرسام.
ادەكەڭنىڭ قايراتكەرلىگىنىڭ شارىقتاۋ شىڭى اسىرەسە, سوناۋ تاۋەلسىزدىگىمىز ءتاي-ءتاي باسقان العاشقى كەزەڭدە ايقىن اڭعارىلدى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ءبىر سوزىندە ايتقانداي سانا-سەزىمنىڭ شيەلەنىسى مەن شيرىعۋى ەرەكشە بولعان 90-شى جىلدارى ادەكەڭ تۋعان ءوڭىرى پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ ەڭ العاشقى اكىمى بولىپ تاعايىندالعان بولاتىن. ەسكى مەن جاڭا تايتالاسقان سول ءبىر الاساپىران كەزەڭدە ول ءوزىنىڭ ناعىز تۋعان جەرىنىڭ پاتريوتى, ەل ءۇشىن تۋعان ەر ەكەندىگىن كورسەتتى. قارىم-قابىلەتى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەتى بار قىرىنان جارقىراي اشىلدى. قىسىلتاياڭ كەزدە حالىققا ەڭ كەرەگى نان ەكەنىن ۇعىنعان ول اۋداندا كۇرت بەتبۇرىس جاساپ, ەلدى ەگىنشىلىككە, ونىڭ ىشىندە ەڭ قاجەتتىسى – بيداي ەگۋگە بەيىمدەدى. ول كەزدە كولىك جۇرگىزۋشىلىگىنەن جوعارىلاپ, ارنايى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, مەحانيك, گاراج مەڭگەرۋشىسى, باس ينجەنەر, پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى باسپالداقتارىنان وتكەن مەن اۋدانداعى لەنين اتىنداعى كەڭشاردا ديرەكتور ەدىم. ادەكەڭ ءوزى دە دامىل تاپپاي, ءبىز سياقتى شارۋاشىلىق باسشىلارىنا دا تىنىم كورسەتپەي ەل قامى جولىنداعى يگىلىكتى ىسكە جۇمىلدىردى.
اقيقاتىن ايتۋ كەرەك, اۋدانىمىزدا ايانباي ەڭبەك ەتكەن اسىلمۇرات تۇرعانبەكوۆ دەگەن ابزال ازامات قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى كەزىندە جاركەنت جەرىنە “ەركىن ەكونوميكالىق ايماق” مارتەبەسىن اپەرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالادى. ال ونى ءىس جۇزىندە پايدالانۋ جۇمىسىن تىكەلەي ادەكەڭ جۇزەگە اسىردى. ول كەزدە مەملەكەتىمىزدە ءبىزدىڭ اۋداننان باسقا ەكى-اق جەردە عانا وسىنداي ايماق بار ەدى. ءبىرى قازىرگى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ۆيتسە-سپيكەرى مۇحامبەت كوپەي باسقارعان ءجايرەم وڭىرىندە, ەكىنشىسى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى البەرت پاۆلوۆيچ راۋ جەتەكشىلىك ەتكەن ليساكوۆ جەرىندە قۇرىلعان ەدى. وسى قۇرىلىمدار اراسىندا تىعىز ىسكەرلىك بايلانىس بولۋى ءىستى ىلگەرىلەتۋگە ءوزىنىڭ يگى اسەرىن تيگىزدى. ونىڭ ارتىقشىلىعىن پايدالانۋدا ادەكەڭ ءوزىنىڭ تاپقىرلىعى مەن ىسكەرلىگىن مەيلىنشە مولىنان قولداندى. قولدا باردى ۇقساتۋعا تىرىسىپ, جاركەنت جەرىندە كوتەرمە بازار سالعىزۋ ارقىلى اۋدان بيۋدجەتىنە قىرۋار قارجى قۇيعىزدى. وسى ءوڭىر ارقىلى كۇن سايىن ارى-بەرى اعىلىپ ءوتىپ جاتاتىن جۇزدەگەن اۆتوكولىكتەردىڭ ەكولوگياعا تيگىزگەن كەرى اسەرى وتەۋىن قايتارۋدى دا قاداعالادى.
قاشان دا جاڭالىققا جانى قۇمار, تىڭنان تۇرەن سالۋعا تالپىنعىش ادەكەڭنىڭ سول ءبىر كەزدەرى الماتى, تالدىقورعان سەكىلدى قالالاردا وقىپ جۇرگەن جاركەنتتىك جاستارعا جاساعان جاقسىلىعى تىپتەن تامساندىرارلىق. وزات ستۋدەنتتەرگە اۋداننان شىققان اتاقتى ونەر, ءبىلىم, عىلىم, ەڭبەك مايتالماندارىنىڭ اتىنداعى شاكىرتاقى تاعايىنداتىپ بەرگىزدى. جىلىنا ەكى رەت مەرەكە كەزىندە ارنايى اۆتوبۋستار جىبەرىپ, ولاردى اۋىلدارىنا تەگىن تاسىمالداۋدى ۇيىمداستىردى. قازىرگى كۇندەرى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءار سالادا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ءبىر كەزدەگى سول بوزبالالار مەن بويجەتكەندەر بۇگىندە ادەكەڭدەي ەل اعاسىنىڭ اكەلىك قامقورلىعىن ەلجىرەي ەسكە الادى.
ادىلشايىق ىبرايمولدا ۇلىنىڭ ەسىمى سونىمەن قاتار سوناۋ 1993 جىلى بۇكىل التى الاشقا ساۋىن ايتىپ, ۇلتتىق رۋحتى تىرىلتكەن ماڭىزدى قاداممەن قالدى. بۇل جاي باسقوسۋ ەمەس, رۋحاني جان دۇنيەمىزدىڭ جاڭعىرۋ تويى ەدى. نەگىزگى يدەياسىن كورنەكتى جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى كوتەرىپ, سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قۋانىش سۇلتانوۆ قولداعان جانە تالدىقورعان وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك اقىمبەكوۆ باسى-قاسىندا بولعان اتاقتى وربۇلاق شايقاسىنىڭ 350 جىلدىعىنا ارنالعان تاريحي-مادەني شارانى پرەمەر-مينيستر سەرگەي تەرەششەنكو قازاق ءتىلىندە كىرىسپە ءسوز سويلەپ اشىپ, كەمەڭگەر قالامگەر ءابىش كەكىلباەۆ كەڭىنەن تولعاپ ءسوز سويلەدى. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ساعادات نۇرماعانبەتوۆ وقپانا قازۋ ارقىلى تاكتيكالىق ۇتىمدى ءتاسىل جاساپ, نەگىزگى كۇش كەلگەنشە وزدەرىنەن وراسان كوپ جاۋدىڭ جولىن جانقيارلىقپەن بوگەپ, ويسىراتا شىعىنعا ۇشىراتقان جاۋجۇرەك بابالارىمىزدىڭ باتىرلىعى جونىندە بايان ەتتى. تاۋ سىلەمىندە تىزىلە تۇرعان ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ساربازدارى ساليۋت اتىپ, باتىر بابالارىمىزعا تاعزىم ەتكەنى ءتىپتەن اسەرلى بولدى. بەلجايلاۋدىڭ تورىندە بەس جۇزدەن استام اقشاڭقان كيىز ءۇي تىگىلىپ, بار ءسان-سالتاناتىمەن وتكەن بۇل تويدان قالعان بەلگى رەتىندە قازىر سوندا ورناتىلعان جيىرما توننالىق گرانيت تاس الىستان مەنمۇندالايدى. وندا وسى تاريحي وقيعانىڭ ءمان-ماڭىزى جازىلعان توت باسپايتىن تەمىر تاقتا شەگەندەلىپ بەكىتىلگەن. رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وسى توي شاراسىنىڭ ازىرلىگىنەن باستاپ اياقتالعانىنا دەيىن سول كەزدەگى قازاق تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ قوعامىنىڭ توراعاسى مۇقمەدقاسىم شاكەنوۆ كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ەدى.
ەل ءۇشىن, ەلىنىڭ قازىرگى قامى مەن تاريحي جادى ءۇشىن جانىن ايامايتىن ادەكەڭ سول كەزدەرى: “اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول”, – دەگەن قاعيدانى بۇلجىتپاي ورىنداپ, ءوزىنە دە, ەل بيلىگىندە جۇرگەن وزگەلەرىمىزگە دە قاتاڭ تالاپ قوياتىن. تالدىقورعانعا كەلگەن ءبىر ساپارىندا ەلباسىمىز اكىمدەردىڭ ەل-جۇرتتىڭ جاعدايى جايلى ەسەبىن تىڭداپتى. سوندا ادەكەڭ وزىنە ءتان جىگەرلى دە اشىق داۋىسىمەن اۋدان تۋرالى جان-جاقتى ايتا كەلىپ, تەك جاعىمدى دەرەكتەر مەن دايەكتەردى عانا تىلگە تيەك ەتۋمەن قاتار بارلىق اۋىرتپالىقتى, ءتىپتى قىلمىس جاساپ, ءىستى بولعاندار جونىندە, ولاردىڭ قايدا, قانداي جاعدايدا ەكەندىگى جايلى دا ناقتى مىسالدارمەن ايتىپ بەرىپتى. ونى ەستىگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى: “ناعىز اكىم دەگەن وسىنداي بولادى”, – دەپ ءيزرايلدىڭ وزىق ىستەرىمەن تانىسۋ ساپارىنا بىرگە اپارعان ەكەن.
ءىس بارىسىندا ايبارلى كورىنەتىن ادەكەڭ جايشىلىقتا وتە جايدارلى ەدى. قالت ەتكەندى قاعىپ تۇسەر قىرعي ءتىلى ءازىل-قالجىڭ ايتقاندا ءتىپتى ۋىتتى-تىن. تۋعان-تۋىس, قۇربى-قۇرداس اراسىندا ەرەكشە باۋىرمال بولاتىن. ءان دە ايتىپ, دومبىرا دا تارتاتىن. ۇلكەنگە ىزەتتى, كىشىگە قامقور ەدى. ولارعا سەنىم ارتىپ, جىگەرىنە-جىگەر, قايراتىنا-قايرات قوساتىن. ول كىسىنىڭ ۇلگى-ونەگەسىمەن, شىڭداۋىمەن شيراپ وسكەن باۋىرجان قاسەنوۆ, ازات ابدىكارىموۆ, اقان وسپانوۆ, داۋلەت نايمانتاەۆ, توقتارباي كەرىمقۇلوۆ, مارات ساعىمبەك, ءنۇرادىل بەگىمبەت, قانات دوسمايىلوۆ, وكەن تولەپبەكوۆ, جايىق قۇرمانبەكوۆ, المان وسپانوۆ سىندى ءبىرتالاي ازاماتتار كەزىندە ءبىر-ءبىر مەكەمە, شارۋاشىلىق, وكرۋگ, اۋداندى باسقارعان. قازىر ولاردىڭ الدى رەسپۋبليكامىزدىڭ يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىندە, قالعاندارى ءار الۋان دەڭگەيدەگى ءىس باسىندا تىزگىن ۇستاپ وتىر.
ادەكەڭدى قاراپايىم حالىقتىڭ قانشالىقتى قۇرمەتتەيتىنىنە ءبىر مىسال سول: ول كىسى بۇرىنعى تالدىقورعان, قازىرگى ەسكەلدى اۋدانىنداعى “زاريا كوممۋنيزما” كەڭشارىندا ديرەكتور بولعان كەزدەگى كوز كورگەندەرى قايتىس بولىپ كەتكەن سوڭ ونىڭ اتىنا ءوز اۋىلدارىنان ءبىر كوشەنىڭ اتىن بەرىپتى. “جاقسىنىڭ جاتتىعى جوق”, – دەگەن وسى بولار, ءسىرا! ونشا كوپ مەرزىم بولماسا دا از ۋاقىت ءىشىندە ەلدىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن ادەكەڭنىڭ ەسىمىن ولار وسىلايشا ۇلىقتادى. قازىر ءوزى تۇڭعىش اكىم بولعان پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ ورتالىعى – ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ەجەلگى دە جاس جاركەنت قالاسىنىڭ ۇلكەن ءبىر كوشەسى دە ول كىسىنىڭ ەسىمىمەن اتالادى.
ءيا, ادامدار جەردى گۇلدەنتسە, جەر-انا ادامداردى ءوسىردى, داڭققا بولەدى, اتاق-ابىرويىن اسىردى. اۋدانىمىزعا قاتىستى اڭگىمە بولعاندا ءبىز مۇنى قايتالاۋدان ەشقاشان جالىقپايمىز. ويتكەنى وڭىرىمىزدە ومىرگە كەلىپ, تۋعان جەرىمەن جانە تۋعان ەلىمەن ەتەنە وسكەن ادىلشايىق ىبرايىمولدا ۇلى سەكىلدى ازاماتتارىمىز وسىندا ەڭبەكپەن ەسەيىپ, كۇللى ەلىمىزگە تانىلدى, مەملەكەتتىك ماراپاتتاۋعا يە بولدى.
* * *
ازات ماشۋر ۇلى ماشۋروۆ تا وسىنداي جاركەنتتىك جايساڭ جانداردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى ەدى. ول كىسىنىڭ ەڭبەك جولى دا وسىناۋ قىدىر دارىپ, كيە قونعان تۋعان توپىراعىمىزدا باستالىپ, بيىك باسپالداقتارعا كوتەرىلدى. قاراپايىم موتوريست بولىپ ءجۇرىپ, سەمەي ءمالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپتى. ونى اياقتاسىمەن تۋعان جەرىندە بىلىكتى مامان رەتىندە تانىلىپ, قىزمەت باسپالداقتارىمەن جوعارىلاي باستايدى. اتاپ ايتقاندا اۋدانىمىزدىڭ شولاقاي, كوكتال ەلدى مەكەندەرىندەگى شارۋاشىلىقتاردا باسشى بولعان. كەلە-كەلە اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان. بولاشاعى زور بىلىكتى مامان, پاراساتتى قىزمەتكەر رەتىندە ۇلكەن سەنىمگە يە بولىپ, ارنايى جولدامامەن جوعارعى پارتيا مەكتەبىندە وقىعان. تالدىقورعان وبلىسىنداعى الاكول اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ, وندا دا زور تابىسقا جەتكەن. مەن سول كەزدە وزىممەن جاسى قارايلاس, قىزمەتى دەڭگەيلەس, اسكەري بورىشىمدى موڭعوليادا بىرگە وتەگەن “جاناما”, “يليچ” كەڭشارلارىنىڭ ديرەكتورى بولعان سيىرباەۆ بولاتپەن ارالاس-قۇرالاس بولىپ تۇراتىنمىن. ول ارقىلى “سوتسيالدى” كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى ءبۇتىنشىنوۆ كەلىس, كيروۆ اتىنداعى ۇجىمشاردىڭ توراعاسى نيازوۆ نۇرلان, تاعى ءبىر كەڭشاردىڭ ديرەكتورى يمانقۇلوۆ امانتاي, ازات ماشۋر ۇلىنىڭ تىكەلەي كومەكشىسى, ءارى اۋداندىق پارتيا كوميتەتى جالپى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارعان قانات ءنۇسىپوۆ جانە اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قوڭىرجاي قىستالاسوۆا سياقتى قىزمەتكەرلەرمەن ءجيى-ءجيى ارالاسىپ, الاكولدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن حاباردار بولىپ تۇراتىنمىن. “ازات اعامىز كادر ساياساتىن وتە ءادىل جۇرگىزدى. سىرتتان ەشكىمدى الىپ كەلمەي, الاكولدىڭ ءوز جاستارىن ءوسىردى. ءوزى دە ەگىس القابىندا شارۋا كيىمىن كيىپ كەلىپ, بۇرىن كۇرەكپەن سۋ جاعالايتىن ءبىزدىڭ اياعىمىزعا ءرازىڭكە ەتىك كيگىزىپ, قولىمىزعا كەتپەن ۇستاتۋدى ۇيرەتتى. پانفيلوۆ اۋدانىندا مال بورداقىلاۋ سالاسىندا قالىپتاسقان وزىق ءتاجىريبەلەردى الاكولگە الىپ كەلىپ, تابىس تاسقىنىن تاسقىنداتتى”, – دەيتىن ولار. نيەتتەس ازاماتتاردىڭ وسىناۋ وي-پىكىرىنىڭ جارقىن دالەلىندەي سول كەزدە الاكول اۋدانى جاقسى جەتىستىكتەرى ءۇشىن تۇڭعىش رەت سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىن جەڭىپ العاندا جەرلەس اعامىزدىڭ جەتەكشىلىگىمەن جەتكەن بۇل تابىسقا ءبىز دە شىن جۇرەكتەن قۋانعانبىز.
سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا ازات اعامىز پانفيلوۆ اۋدانىنداعى كالينين اتىنداعى شارۋاشىلىقتى باسقارۋعا كەلىپ, ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىنا دەيىن تۋعان جەرىندە قاجىرلىلىقپەن ەڭبەك ەتتى. بۇرىن اتاعىن الىستان ەستىپ, ءىش تارتىپ جۇرەتىن ول كىسىمەن وسى كەزدەرى مەن لەنين اتىنداعى كەڭشاردا ديرەكتور كەزىمدە ارىپتەس بولىپ قاتار قىزمەت جاساپ, ەتەنە ارالاستىم. جالپى, ازات ماشۋر ۇلى – كورەگەن ادام-تىن. ول زاماننىڭ اۋمالى-توكپەلى الاساپىران جاعدايىن ءجىتى قاداعالاپ, سوعان وراي دۇرىس قادام جاساي ءبىلدى. كەڭشاردىڭ ەسەپ شوتىنداعى ميلليونداعان سومدى, ياعني, ء“ولى” اقشانى اينالىمعا ءتۇسىرىپ, قۇنسىزدانۋعا جەتكىزبەي ەل يگىلىگىنە, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن كوتەرۋگە جۇمسادى. ءسويتىپ, اۋىلدى اجارلاندىرىپ, ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىردى. اقيقاتىن ايتساق, سول كەزدە اۋدانىمىزدىڭ باسقا شارۋاشىلىقتارىندا بۇدان دا كوپ قارجى قورى بار ەدى. بىراق, زاماننىڭ بەتالىسىن دۇرىس باعامداماعان ولار ۇتىلىپ قالعانىن كوزىمىز كوردى.
ازات اعامىز ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن, ءار وتباسىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ, جالعىزباستى ادامداردىڭ, كوپ بالالى انالاردىڭ, جاستاردىڭ جاعدايىمەن تانىسىپ, تولىق تالقىدان وتكىزدى دە سوعان ساي ءتيىستى جۇمىس جاسادى. جاستاردى دا جيناپ, ولاردىڭ كوڭىل-كۇيىن ءبىلدى. ويلارىن تىڭداپ, ءوز پىكىرىن ايتتى. ءسويتتى دە الدارىنا ۇلكەن ماقسات قويدى. تۋعان اۋىلدارىن: “مىناۋ مەن تۋىپ-وسكەن مەكەن”, – دەپ ماقتانىشپەن اتايتىنداي دەڭگەيدە بولۋى كەرەكتىگىن ءتۇسىندىرىپ, ءىس جۇزىندە ونى كورسەتە ءبىلدى. ازەكەڭنىڭ باسشىلىعىمەن سول كەزدەرى اۋىلداردىڭ جولدارى تۇگەل اسفالتتالىندى. جايلاۋعا باراتىن, ءسۇت فەرمالارىنا اپاراتىن سوقپاقتارعا تولىق شاعىل توسەلىپ, جايلى جولدارعا اينالدى. ء“ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى”, – دەگەن قاعيدانى قاپەرىندە ۇستاعان اعامىز پەنجىم اۋىلىنداعى زيراتتاردىڭ اينالاسىن قورشاتىپ, كوشەت وتىرعىزىپ, ءجۇرگىنشىلەر جۇرەتىن جولدى اسفالتتاتتى. اۋداندا تۇڭعىش رەت سوعىس ارداگەرلەرىنە ارنالىپ, ۇشار باسىندا جارقىراعان جارتى ايى بار مۇسىلماندىق ەسكەرتكىش ورناتىلدى. پەنجىم اۋىلىنىڭ ورتالىق الاڭى, مادەنيەت ءۇيىنىڭ ماڭى قىزىلدى-جاسىلدى گۇلگە ورانىپ, قالى كىلەمشە قۇلپىردى. تۇندە سامالاداي جارقىراعان جارىق شامدار اۋىلدىڭ ساۋلەتىن تىپتەن ارتتىرا ءتۇستى. كەڭ-بايتاق رەسپۋبليكامىزدىڭ شىعىس شەكارا شەبىندە ورنالاسقاندىقتان كورشى ەلگە بارىس-كەلىس جاساپ جۇرگەن جولاۋشىلاردىڭ جول بويىنداعى وسىناۋ اسەم كورىنىسكە تامسانباعاندارى كەمدە-كەم بولعان شىعار سول كەزدەرى.
وسى ارادا ايرىقشا ءبىر ايتا كەتەتىن جايت سول, ازەكەڭ پەنجىم اۋىلىن كوكتەي وتەتىن ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى ءساندى ساۋدا ورتالىعىنىڭ الدىنا قازاق حالقىنىڭ ۇلى اعارتۋشى عالىمى, جيھانگەر ساياحاتشىسى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ كورنەكتى دە ەڭسەلى ءمۇسىنىن ورناتقىزدى. كەزىندە مامىلەگەرلىك ميسسيامەن قۇلجاعا بارعان رەسەي ۇكىمەتى اسكەري دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان بۇل ۇلى بابامىز سول ساپارىندا وسى اۋىلعا تاياۋ اقكەنت شاھارىنا تۇنەگەن ەكەن. تاريحي جادىسى تەرەڭ, زەيىندى دە زەرەك ازات اعامىزدىڭ وسى ىزگىلىكتى ىسىنە قالاي ريزا بولماسسىڭ! قازىر بۇل ەسكەرتكىش اۋىلداعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىنداعى كورنەكتى جەرگە كوشىرىلگەن. عۇلاما بابامىز بەينەسى كەزىندە ۇلتتىق تۇرمىس-سالتى مەن ادەت-عۇرپىنا ءوزى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن باۋىرلاس اعايىنداردىڭ بايىرعى قازاق جەرىندەگى بەيىل-بەرەكەلى ومىرىنە بيىكتەن ويلانا قاراپ تۇر بۇگىندە.
ازەكەڭنىڭ باستاماسىمەن سول تۇستا كولحوزدا “شاتليق”, “تۋعان جەر” دەپ اتالاتىن ۇلت-اسپاپتىق انسامبلدەر قۇرىلىپ, كەڭشار ونەرلى ورەندەردىڭ ورەلى ورداسىنا اينالدى. ولار ءتىپتى اۋدان, وبلىس كولەمىنەن اسىپ, رەسپۋبليكاعا دا تانىمال بولدى. شەكارا اسىپ, پولشا, پورتۋگاليا, قىتاي, قىرعىز ەلدەرىندە ونەر كورسەتتى. ءسويتىپ, شەتەلدىكتەر دە كەزىندە كەڭ-بايتاق قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىس قيىر شەتىندەگى قاراپايىم كولحوز ونەرپازدارىنىڭ كونتسەرتىنە قۇشىرلانا قول سوققان.
ازەكەڭنىڭ سىرت كەلبەتى حاس باتىرعا قالاي ۇقساسا, ءىس-ارەكەتى دە ءدال سولاي قاھارماندىق قيمىلعا تولى بولاتىن. ازات ماشۋر ۇلىنىڭ ەل الدىنداعى ەسەلى ەڭبەگى, قوعامدىق قىزمەتى كەڭەستىك كەزەڭدەگى مەملەكەتتىك وردەن, مەدالدارمەن اتاپ ءوتىلدى. ال ەڭ باستى جەتىستىگى – ول كىسىنىڭ ەسىمىن كۇللى اۋدان, ءتىپتى بۇكىل جەتىسۋ جەرىنىڭ جۇرتشىلىعى قاشان دا ىستىق ءىلتيپاتپەن, ەرەكشە قۇرمەتپەن اتايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ ءىرى ۇيىمداستىرۋشىسى جانە بەلگىلى قوعام قايراتكەرى رەتىندە ماقتان تۇتادى.
* * *
جالپى, ەكى اعامىزدىڭ دا ەل قىزمەتىندە ەرەن ەڭبەگىمەن تانىلىپ, ەرەكشە كوزگە تۇسۋىندە ولاردىڭ قاشان دا, قاي كەزدە دە قاسىنان تابىلىپ, جان جارى عانا ەمەس, سۇيەنىشى, جاناشىرى بولا بىلگەن مارقۇم مايرا جەڭگەمىز بەن بۇگىندە ساليقالى انا اتانىپ وتىرعان ءدۇرنام تاتەمىزدىڭ ەڭبەگى وتە زور. قوس اعامىزدىڭ بالا-شاعاسى دا تاربيەلى بولىپ ءوسىپ, اكەلەرىنىڭ اتاق-داڭقىنا قىلاۋ تۇسىرگەن جوق. بۇگىندە ادەكەڭنىڭ تالعاتى – كەدەن قىزمەتكەرى, نازارى – ىلە اۋدانىنىڭ پروكۋرورى, گۇلعايشاسى – قازىناشىلىق قىزمەتكەرى, گۇلجانى دا – ەسەپ-قيساپ سالاسىندا. ال ازەكەڭنىڭ ۇلى ءدىلشات تا شەت ەلدە وسى زامانعى وزىق ۇلگىگە ساي ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ كەلىپ, ەلىمىزدە بەلسەندىلىكپەن ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ءبىر قىزى مۇكارام – دارىگەر. ديليارامى دا قوعامىمىزدان لايىقتى ورىن تاپقان.
ءيا, ءبىز جاركەنتتىكتەر, ادىلشايىق ىبرايىمولداەۆ پەن ازات ماشۋروۆ سياقتى اعالارىمىزدى ءارقاشان ماقتاپ قانا قويمايمىز. سونىمەن قاتار, ولاردى ماقتانىش ەتەمىز. ءبىر ءوزى ءبىر داۋىرگە ءتان بارشا يگى قاسيەتتى بويىنا سىڭىرگەن, زامانىنىڭ موينى وزىق ازاماتى بولا بىلگەن مۇنداي اعالارىمىزدى ونەگە ەتپەگەندە, كىمدى ونەگە ەتەمىز؟! ولاردىڭ تاۋداي تۇلعاسى, جارقىن ءىسى جاس ۇرپاق ءۇشىن ۇزدىك ۇلگى.
ەرمەك كەلەمسەيىت, پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ اكىمى.
الماتى وبلىسى.